Vadavali 3.1-6
Vādāvalī 3.1-6
- Language
- Sanskrit
3.1-6.1
janakatāyā aśrutatvāt | 'antaḥkaraṇaśuddhā ye tānvibhūtiḥ
pavitrayet | pāvanāḥ kiṃ prakīrtyante rāsabhā bhasmadhūsarā'
iti kāśīkhaṇḍapañcatriṃśā'dhyāyīyaskandavākye cittaśuddhyuttarakālīnapāvitryabodhanenā'sya taduttarakālīnapāpanāśakatvā'niścayācca
na ca kāśīkhaṇḍasya bhasmasnānaviṣayatvānnautatparatvamiti vācyam
bhasmasnāne 'agni'rityādi pāśupatamantrāṇāmeva smārtaiḥ pāṭhāt | na caivaṃ
sati śrautakṛtsnapade saṅkocā''pattiriti vācyam | niravakāśasmṛtibādhā'pekṣayā saṅkocasyā'lpadūṣaṇatvāt | śrutau sandeha upabṛṃhaṇabhūtapurāṇasyaiva nirṇāyakatvena taddaurbalyasyā'pyaśakyavacanatvāt
saptamyāṃ kakṣāyāṃ svayamapi tathāṅgīkārācca | na cāyaṃ brāhmasnānastutyartho'rthavāda iti snānena tasya cittaśodhakatvanivṛttiriti vācyam
vākyārthabādhaprasaṅgāt | chāgādiṣu paśutvasya pratyakṣasiddhatvena 'anye
tvapaśava' ityatra gauṇīvadatra puruṣāntaḥkaraṇaniṣṭhasya pāvitryasyā'pratyakṣatvena tannyūnatāyā durjñeyatayā gauṇyā vaktumaśakyatvāt
evaṃ siddhe'syopabṛṃhaṇatve 'agni'rityādimantravidheyaṃ bhasmoddhūlanaṃ
sakalabrahmavidyāṅgam | vidyāṅgatve sati sakalabrahmavidyāpekṣitopakārajanakatvāt | śamadamādivadityanumānamapi nirastam | svabuddhikalpitanyāyāpekṣayopabṛṃhaṇabhūtapurāṇasyaiva jyāyastvāt | nanu bāhyapāpanivartakatvenaiva sarvavidyāṅgatvaṃ tarhyastviti cet-kimetajjanmīyatannivartakatvaṃ vivakṣitamutajanmāntarīyatannivartakatvam | nādyaḥ
'madyaṃ pītvā gurudārāṃśca gatvā steyaṃ kṛtvā brahmahatyāṃ ca
kṛtvā | bhasmacchanno bhasmaśayyāṃ śayāno rudrādhyāyī mucyate
3.1-6.2
sarvapāpai'riti śātātapasmṛtyuktaprāyaścitte praveśādvidyāṅgatvahāneḥ
na dvitīyaḥ | ‘dviṣantaḥ pāpakṛtyā’miti śruteḥ pāpasattve'pi
vidyotpattyā pāpanivṛtteraprayojakatvāt
nanu jābālaśruterupaniṣanniṣṭhatvena taduktoddhūlanasya vidyāṅgabhūtapāpakṣayahetutve siddhe kāśīkhaṇḍavākyasya śātātapoktaprāyaścittāṅgabhūtoddhūlanādiparatvenā'pyupapatternāsaitadupabṛṃhaṇatvamiti cet-na
upaniṣanniṣṭhatāmātrasya vidyāṅgatvāniśdhāyakatvāt | anyathā bṛhadāraṇyakīyapañcāgnividyoktāyāḥ garbhadhāraṇābhāvādisādhanakriyāyā api
tathātvā''patteḥ | kiñca | kāśīkhaṇḍīyavākyasyā'nyaparatve'pyuktoddhūlanasya sakalavidyāṅgabhūtapāpakṣayahetutvaṃ na śakyavacanam | atha
rātrāvagnihotrabhasmanā ‘agnerbhasmāsīdaṃ viṣṇustrīṇi padeti mantrairviṣṇugāyatryā praṇavenoddhūlanaṃ kuryādi’ti vāsudevopaniṣaduktagopīcandanadhāraṇāṅgabhūtoddhūlanavidhivaiyarthyāpatteḥ | na ca tatpāpakṣayā'tiriktaphalakamiti vācyam | etadanantarameva-‘evaṃ vidhinā
gopīcandanaṃ yo dhārayedyastvetadadhīte vā sa sarvapātakebhyaḥ
pūto bhavati | pāpabuddhistasya na jāyata’ iti phalaśrutivirodhāt
ato'traiva cittaśuddhiliṅgadarśanādasyaiva tathātvaṃ, na jābāloktasyeti
jābāloktoddhūlane cittaśodhakatvasya nivṛttau sakalabrahmavidyāpekṣitopakārajanakatvasya viśeṣaṇasyā'bhāvāddhetuḥ svarūpāsiddheḥ
evaṃ ca jābāloktoddhūlanasya vidyāntareṣvapekṣābhāve siddhe'pekṣāyā
3.1-6.3
liṅgapramāṇèntarbhāvamapi mahatā prayāsena sādhayitvā'pekṣitatvenānumānasyā'prayojakatvanirāso'pi kākadantavicāramevānusarati | ataścittaśuddheḥ sarvavidyāpekṣitatvamicchadbhiḥ svoktānumāne svarūpā'siddhivāraṇāya 'agni'rityādimantravidheyamiti pakṣaviśeṣaṇaṃ vihāya,
agnerbhasmāsītyādimantravidheyamiti viśeṣaṇaṃ dātavyamiti yuktam
nanu 'vratametatpāśupataṃ paśupāśavimokṣāye'ti śrutau vimokṣapadena
karaṇavyutpattyā vimokṣasādhanabhūtaṃ vidyāmātramucyate | 'etāvadare
khalvamṛtatvami'tyatrā'mṛtatvapadenā'mṛtatvasādhanavat | ataḥ śrutirapyeṣā śaivānumāne na pramāṇamiti nāprayojakatvaṃ nāpi svarūpāsiddhiriti
cet-na | dṛṣṭānte kevalāmṛtavimokṣapadena dārṣṭāntike kevalā'mṛtavimokṣapadābhāvenobhayorvaiṣamyāt | vimukternityaniratiśayasukharūpatvena paśupāśavimukterduḥkhābhāvarūpatvena bhedātpaśupāśavimokṣapadasya śrutyā sarvasādhāraṇatvā'bhāvāt | vimokṣapadasya karaṇavyutpattāvapi paśupāśapadaviśiṣṭatayā tatsānnidhyena vācakatve niyantrite paśupāśavimokṣarūpaphalakaraṇabhūtapāśupatavidyāyā eva bodhasambhavena vimuktisādhanībhūtavidyāntaraparatve nivṛtte sarvavidyāparatvasyā'śakyavacanatvācca
nāpi 'teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta śirovrataṃ vidhivadyaistu
cīrṇa'miti muṇḍakavākyaṃ tatra pramāṇam | śirasyaṅgāradhāraṇarūpasya
muṇḍakādhyayanāṅgabhūtavratasya tatrābhipretatvenoddhūlanasya tatrā'śakyavacanatvāt | nanu saurasaṃhitāyāmatharvaśiraḥprasiddhaṃ pāśupatavratameva
3.1-6.4
śirovratapadenocyate | 'idaṃ śirovrataṃ cīrṇaṃ vidhivadyairdvijātibhiḥ | teṣāmeva parāṃ vidyāṃ vadedajñānabādhikām |' śirovrataṃ
nāma śirasyā'tharvaṇaśruteryaduktaṃ taddhi, naivānyattatpāśupatasaṃhitamityādyuktvā 'agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhena bhasmanā | sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryācchirovratasamāhvaya'miti | brahmottarakhaṇḍe'pi
'uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca māyāpāśanivṛttaye | āmananti muniśreṣṭhā atharvaśirasi sthita'miti
pūrvoktavrate tu śirovratapadamadhyāpakaprasiddham | tatprasiddhyapekṣayā
purāṇaprasiddherbaliṣṭhatvādidameva śirovratatvena grāhyam | anyathaitadvākyavirodhāpatteriti cet-na | pūrvavākye, samaḥ samāna āhvayo
yasyeti samāhvayaḥ | śirovrataṃ samāhvayo yasya tacchirovratasamāhvayamiti samāsāduddhūlanasya śirovratasamānanāmakatvabodhanāt | dvitīyavākye pūrvavṛttasyaivā'tharvaśiraḥsthitatvakathanena śiraḥsaṃbandhi vrataṃ śirovratamiti yogabodhanādrūḍhiryogamapaharatīyato'syānupabṛṃhaṇatvānusaṃdhānena puraḥsphūrtikaṃ tadvirodhamanādṛtyaiva vyāsacaraṇaiḥ, 'svādhyāyasya
3.1-6.5
tathātvena samācāredhikārācce'ti sūtre'dhyāpakaprasiddhasya samācāragranthoktasyaiva śirovratasyā''darāt | anyathā 'smṛteśce'tyādisūtrapraṇayane purāṇamupajīvantaḥ purāṇapraṇetustadanādarā'nupapatteḥ | tatsūtravyākhyāne sarvaireva bhāṣyakārairvedavrataviśeṣarūpasya tasyā''daraṇāānupapatteśca | ata evā'dhyāpakaprasiddhinairbalyamapi parihṛtam | anyathā'ndhaparamparātvā''pattyā tadācāraviplavaprasaṅgāt | na ca kṛtvācintārthametannāhṛtamiti vācyam | asati bādhake kṛtvācintāṅgīkārasya jaghanyatvāt | ata evānyaistadanādarāt | yadapi 'teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadete'ti brahmavidyāpadasya brahmaviṣayā vidyā
brahmavidyeti yogena sakalabrahmavidyāparatvasiddhyā brahmaviṣayatvarūpahetusādhāraṇyātsarvāsu vidyāsvaṅgatvenā'tharvaśiraḥsiddhaśirovrataprāptirhetusādhāraṇyena hetumati vidheyaprāpterarthabalasiddhatvādityuktam | tadapyanupapannam | 'brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva viśvasya kartā bhuvanasya
goptā | sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha'
tyupakramya muṇḍakopaniṣadrūpabrahmavidyāpāṭhena tasyāṃ brahmavidyāpadasya
rūḍhatvaniścayādupasaṃhāragate'pi brahmavidyāpade 'etāmi'ti prakṛtaparāmarśipadasānnidhyena tasyā eva sphūrteravayavaśaktestatrā'bhāvena hetumattvasyaiva tatrā'bhāvāt
na ca 'nirmanthya' nyāyena yogarūḍhatvaṃ śaṅkyam | tathā sati
samācāragranthoktasyaiva sarvatrā''pattyā yuṣmadabhīṣṭāsiddheḥ | ācāravirodhena tasyā'niṣṭatvāttvadabhimatasyā'pi tathātvācca | tasmādidaṃ
vākyamapi na tatra pramāṇam
3.1-6.6
evaṃ taduktaśrutivākyayostatrā'prāmāṇye apekṣābhāvena liṅgasyā'pyabhāve, satyāmapi tasyāṃ liṅgasyānyaparatvenā'pi tatrā'prāmāṇye
siddhe taduktanyāyasyā'prayojakatvāt | asiddhatvācca | tatra vaiṣṇavasyoktaṃ bhasmoddhūlanaṃ na sakalavidyāṅgam | vidyāviśeṣaprakaraṇaniyantritatvāt | pūrvo'tithibhyo'śnīyāditi ? vaiśvānaravidyoktātithiprāgbhojanavadityanumānasya pratyanumānatvamapi durvārameva | vidyāviśeṣaprakaraṇaniyantritatvaṃ ca prakaraṇīyavidyāvaśīkṛtatvam | na ca
tasyāsiddhatvam | śaivopanyastaśrutiliṅgavākyānāmanyaparatvasyopapāditatvena taiḥ sarvavidyāṅgatvapādanāśaktau prakaraṇasyaiva pramāṇatvena
hetāvasiddhiparihārāt | evaṃ tripuṇḍrasyāpi kālāgnirudropaniṣaduktasya śaivavidyāṅgatvameva | vratametacchāṃbhavamiti tatraivokteḥ | prakaraṇasamākhyābhyāṃ tanniyamanāt | bṛhajjābālaśrutau tasyāpi pāśupatavidyoktabhasmoddhūlanatulyaphalatvena prapañcitatayā kālāgnirudrasthāpunarbhavapadasyāpi paśupārśavimokṣarūpārthasyaivādaraṇīyatvācca | evaṃ siddhe
tayoḥ śaivavidyāṅgatve ‘tatodhikārāstvanupanītaśatamekenopanītena
tatsama’mityādinā ‘'tharvaśiraḥśikhādhyāyī śatamekamekena mantrarājajāpakena tatsamami’tyantena śrāvitavidyāvadutkarṣaviśrāntisādhitaparamotkarṣāsu tāpanīyarūpā'tharvaṇasya rahasyādyuktavidyāsu tadanupayogānna tayorūrddhapuṇḍrādādhikyamiti siddham
ataḥ paraṃ tāhagatyutkṛṣṭavidyopayuktamūrddhapuṇḍraṃ vicāryate | tacca
vāsudevopaniṣadyuktam | ‘oṃ namaskṛtya bhagavānnāradaḥ sarveśvaraṃ
vāsudevaṃ papraccha bhagavannūrddhapuṇḍravidhiṃ dravyamantrasthānādiyutaṃ me
3.1-6.7
brūhīti | tam̐ hovāca bhagavān vāsudevo vaikuṇṭhasthānodbhavaṃ mama
prītikaraṃ madbhaktairbrahmādibhirdhārita’mityupakramya gopīcandanākhyaṃ
dravyaṃ prathamakhaṇḍikāyāmuktvā dvitīyakhaṇḍikāyāṃ | atha gopīcandanaṃ
namaskṛtyoddhṛtya, gopīcandana pāpaghna viṣṇudehasamudbhava | cakrāṅkita namastubhyaṃ dhāraṇānmuktido bhava | imaṃ me gaṅge yamune
sarasvati śutudri stomaṃ sacatā paruṣṇyā | asikniyā marudvṛdhe vitastayārjīkīye śṛṇuhyāsuṣomayā | iti jalamādāya
viṣṇornukamiti mardayet | ato devā avantu na ityetābhistatpuruṣāye vidmahe vāsudevāya dhīmahi | tanno viṣṇuḥ prayodayāditi viṣṇugāyatryā trivāramabhimantrya śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta | govinda puṇḍarīkākṣa rakṣa māṃ śaraṇāgatamiti, māṃ dhyātvā gṛhastho lalāṭādidvādaśasthāneṣu anāmikayāṅgulyā viṣṇugāyatryā keśavādibhirdvādaśanāmabhirvā dhārayet | brahmacārī vānaprastho vā lalāṭakaṇṭhahṛdayabāhumūleṣu vaiṣṇavagāyatryā
kṛṣṇādipañcanāmabhirvā dhārayet | yatistu tarjanyā śirolalāṭahṛdayeṣu praṇavena dhārayet | brahmādayastisro vyāhṛtayastrīṇi
chaṃdāṃsi trayo vedāstrayaḥ svarāstrayo'gnayo jyotiṣmantastrayaḥ
kālāstisro'vasthāstraya ātmānaḥ puṇḍrāstraya ūrddhvākārā akārokāramakārā ete sarve praṇavamayordhvapuṇḍratrayātmakāḥ | tadetadomityekatvaṃ saṃbhāvayan paramahaṃso lalāṭe praṇavenaikamūrddhapuṇḍraṃ
dhāraye'diti tadvidheruktatvāt
na ca prasiddhaśākhāsu tasyā upaniṣado'nupalambhādaprāmāṇyaṃ
3.1-6.8
śakyam | saṃpradāyādhyayanarahitānāmapi khilaśākhāsthamantrāṇāṃ śivasaṅkalpādīnāṃ tatra tatra karmaṇi śiṣṭakṛtaviniyogadarśanavadasyā api
tattaddeśasthā'dvaitabrahmatattvavādisaṅgahītapustakeṣvavagamyamānatvena kālāgnirudropaniṣadbhādaradarśanāt | taittirīyaśākhāśritavaikhānasākhyagṛhyasūtra 'īti bhūti sme'ti bhasma gṛhītvā lalāṭahṛdayabāhukaṇṭhādī'nādityaḥ somo maina ityūrddhāṅkamālipyāpohiṭṭhe'ti saṃprokṣya 'te
agne tene'tyādiragni'mudvayaṃ tamassaparītyādityamupatiṣṭhata' ityupasthānāṅgatvena tadvihitam | tadevā''śritya draviḍadeśasthairyājñikairagnihotrānantaraṃ tadīyabhasmanorddhapuṇḍraṃ dhriyamāṇaṃ dṛśyate | tathā tattannibandhalikhitapu purāṇeṣvapi dṛśyate | tattāvatrividham | jātiprayuktaṃ,
karmāṅgabhūtaṃ, sampradāyānurodhi ca | tatrā''dyaṃ madanapārijāte brāhme
'ūrdhvapuṇḍraṃ dvijaḥ kuryāt kṣatriyastu tripuṇḍrakam | arddhacandraṃ
tu vaiśyānāṃ vartulaṃ śūdrajātiṣvi'ti | dharmapravṛttau śākalaśca
'tripuṇḍraṃ suraviprāṇāṃ vartulaṃ nṛpavaiśyayoḥ | arddhacandraṃ tu śūdrāṇāmanyeṣāmūrdhvapuṇḍraka'miti | dvitīyamācāramādhave brahmāṇḍe
'pūjākāle jape home sāyaṃprātaḥ samāhitaḥ | nāmānyuccārya
vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍraka'miti | madanapārijāte ca brāhme 'yāgo
dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam | bhasmībhavati tatsarvamūrdhvapuṇḍraṃ vinā kṛtam' | skānde mārgaśīrṣamāhātmye'pīdameva
vākyam | dharmapravṛttau ca smṛtisārasamuccaye 'svādhyāyajapahomādi
sandhyādānādikaṃ ca yat | ūrdhvapuṇḍraṃ vinā kuryāttatsarvaṃ niṣphalaṃ
3.1-6.9
bhave'diti | ācāramayūkhe ca brahmāṇḍe 'mṛttikāṃ candanaṃ caiva
bhasma toyaṃ caturthakam | ebhirdravyairyathākālamūrdhvapuṇḍraṃ bhavetsadā
snātvā puṇḍraṃ mṛdā kuryāddhutvā caiva tu bhasmanā | devānabhyarcya
gandhena sarvapāpāpanuttaye | jalena tilakaṃ kuryājjalāntaḥ karmasiddhaya' iti | tṛtīyaṃ dharmapravṛttau smṛtisārasamuccaye ūrdhvapuṇḍravidhiṃ
prakramya 'lalāṭe tilakaṃ kṛtvā kuryuḥ śaivāśca vaiṣṇavāḥ | tarpaṇañcāpi vai śrāddhamanyathā niṣphalaṃ bhavet' | ācāramayūkhe ca
śaunakaḥ | 'ūrdhvapuṇḍraṃ śivasyaivaṃ viṣṇoḥ kuryuśca vā budhāḥ
mūrdhni mūlena mantreṇa śeṣaṃ dvādaśanāmabhi'riti | 'ūrdhvapuṇḍraṃ tu
sarveṣāṃ na niṣiddhaṃ kadācana | dhārayeyuḥ kṣatriyādyā viṣṇubhaktā
bhavanti ya' iti pādmottarakhaṇḍe ūrdhvapuṇḍrādhyāye coktam
ntarasyāpi smaraṇādvikalpaprāptau sampradāyavākyasya vyavasthāpakatvāt
‘saṃyogapṛthaktvena’ karmāṅgatvadyasiddheśca | pūrvātparabalīyastvamiti
nyāyānugṛhītatvācca | na cedamaprayojakam | pūrvādeva siddhau paravidhānavaiyarthyāpātāt | na ca sampradāyavākyasyā'nyatra sāvakāśatvena brāhmaṇetaraparatvaṃ śaṅkyam | śaunakavākyasthabrāhmaṇaliṅgavirodhāt | vākyāntareṣu brāhmaṇasyaiva dvādaśapuṇḍravidhānāt | nāpyavaidikaparatvam | pūrvoktabrāhmaskāndādivākyavirodhāt | yattu ‘vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā | lalāṭe bhasmanā tiryak
tripuṇḍraṃ dhāryameva hi | lalāṭe bhasmanā tiryak tripuṇḍrasya
tu dhāraṇam | vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayan patati
kṣaṇādi’ti sūtasaṃhitāvākyaṃ, tattu śaivaparam | prakaraṇena tathā
3.1-6.10
niścayāt | pūrvagranthe śivamāhātmyādikathanena tadīyasyaiva prastāvā'vagamāt | karmajaḍaparaṃ vā tat | ekapadena vedāntavicāraśūnyatatsvarūpabodhanāt | vedapadasya karmakāṇḍa eva pracuraprayogāt
‘vedāḥ sāṅgopaniṣada’ ityādau tathā nirṇayāt
vastutastu pūrvoktaśaunakavacasā vaidikāvaidikaśaivānāmapi prāptasyordhvapuṇḍrasyāvaidikaśaivaparatāṃ bodhayantī vaidikaśaive tannivāraṇaphalikeyaṃ parisaṅkhyā | jātiprayuktapuṇḍrasya vaidikaśaive niyamo vā'yaṃ
pūrvavākye | tena dvitīyamapi tādṛśasyaiva bhasmatripuṇḍropari puṇḍrāntaradhāraṇaparam | ‘vine’tyantena pūrvārddhena tathāniścayāt | yattu
kaurme ‘sarveṣāmeva bhaktānāṃ śambholiṅgama̍nuttamam | sitena
bhasmanā kāryaṃ lalāṭe tu tripuṇḍrakami’ti vākyaṃ, tadapi śaivaparameva | ‘yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam | dhārayetsarvadā
śūlaṃ lalāṭe gandhavāribhiḥ | prapannā ye jagadbījaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | teṣāṃ lalāṭe tilakaṃ dhāraṇīyaṃ tu sarvade’tyagre darśanāt | ato na kevalavaidikāḥ vaidikavaiṣṇavā vā'sya viṣayāḥ
anyathā ‘viprāṇāṃ naiva dhāryaṃ syāttiryakpuṇḍrādidhāraṇam
nārāyaṇātparabrahmādanyeṣāmarcanaṃ na hi | brāhmaṇaḥ kulajo
vidvān bhasmadhārī bhavedyadi | varjayettādṛśaṃ devi madyocchiṣṭaṃ
ghaṭaṃ yathā | tripuṇḍraṃ śūdrakalpānāṃ śūdrāṇāṃ ca vidhīyate
tripuṇḍradhāraṇādvipraḥ patitaḥ syānna saṃśaya’ iti pādmottarakhaṇḍīyordhvapuṇḍradhāraṇādhyāyavākyatrayavirodhāt | ‘śoṇāmeka udakaṃ
gāmavājāti māṃsamekaḥ piṃśati sūnayā bhṛtam | ānimlucaḥ
3.1-6.11
śakṛdeko apābharatkiṃkhitputrebhyaḥ pitarāvupāvaturiti’ ṛkśākhāsthacamasavibhāgaprakaraṇīyaśrutivirodhāpātācca | atra hi śrutau
dravyāntarasya pitṛkṛtopasthānasya ca śrāvaṇena śiṣṭācāraprāptasaṃrakṣaṇasyaiva bodhanāt
evaṃ sati ‘ūrdhvapuṇḍramṛjuṃ saumyaṃ lalāṭe yasya dṛśyate
caṇḍālo'pi viśuddhātmā pūjya eva na saṃśaya’ ityācāramādhave
satyavratavacanenordhvapuṇḍrasyātimāhātmyabodhanādapiśabdena ‘kaimutika’
bodhanānmādhavena puṇḍrāntarasyāvicāraṇācca | dharmapravṛttau smṛtisārasamuccaye ‘ūrdhvapuṇḍraṃ dvijātīnāmagnihotrasamo vidhi’riti kathanāt | skānde mārgaśīrṣamāhātmye ‘mantreṇaivābhimantryā'tha lalāṭādiṣu vaiṣṇavaḥ | dhārayedūrdhvapuṇḍrāṇi yathāsaṅkhyamatandritaḥ
brahman dvādaśa puṇḍrāṇi brāhmaṇaḥ satataṃ dharet | catvāri bhūbhṛtāṃ
puṃtra puṇḍrāṇi dve viśāṃ smṛte | ekaṃ puṃḍraṃ ca nārīṇāṃ śūdrāṇāṃ
ca vidhīyata’ iti vākyaiḥ pūrvoktapādmavākyaiśca vaiṣṇavānāṃ sarveṣāmūrddhapuṇḍrameva dhāryam | na ca kūrmoktena triśūlena vikalpa iti
vācyam | tasya saguṇopāsakaparatvāt | ‘yattatpradhānaṃ triguṇaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | dhṛtaṃ tu śūladharaṇādbhavatyeva na saṃśaya’ iti
tatra vākyāntarāt | ataḥ pūrvokta eva nirṇayaḥ
vaiṣṇavāstu trividhāḥ | ‘na kāmakarmabījānāṃ yasya cetasi sambhavaḥ | vāsudevaikanilayaḥ sa vai bhāgavatottama’ ityekādaśaskandhoktā uttamāḥ | ‘jagaddhāturmaheśasya divyājñācaraṇā vayam
iha nityakriyāṃ kurmaḥ snigdhāste vaiṣṇavāśca te’ iti gāruḍaviṣṇubhaktyadhyāyoktāśca | madhyamāstu, sātvikādibhedabhinnāstridhā ‘yadā
3.1-6.12
bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ | taṃ sattvaprakṛtiṃ
vidyāt striyaṃ puruṣameva vā | yadā āśiṣa āśāsya māṃ
yajeta svakarmabhiḥ | taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāddhiṃsāmāśāsya tāmasa’mityekādaśaskandhavākyoktāḥ | prāptavaiṣṇavadīkṣopadeśānyatarāstadanusāriṇaḥ śeṣāḥ | pūrvoktadharmābhāve'pyanusāritvāt | ‘svayaṃ samuttīrye’ti garbhastutau ‘kirātahūṇāndhre’ti dvitīyaskandhe ca tādṛśānāmapi saṃsārottaraṇaśuddhyoḥ kathanāt | atastāntrikamiśraparamidaṃ
dhāraṇamiti na bhramitavyamiti dik
evaṃ vaiṣṇavānāṃ siddhe ūrdhvapuṇḍre tatra dravyādikamucyate | ācāramādhave brahmāṇḍe 'parvatāgre nadītīre mama kṣetre viśeṣataḥ | sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite | etā mṛdaḥ susampādyā varjayeccānyamṛttikā' iti | pādmottarakhaṇḍe tu 'yasminkasminmahābhāgā vaiṣṇavā dhārayanti vai | tasminvau mṛttikā grāhyā
ūrdhvapuṇḍrasya dhāraṇe' ityapyuktam | madanapārijāte tu 'jāhnavītīrasambhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibhartti yaḥ | bibhartti rūpaṃ so'rkasya
tamonāśāya kevalami'ti vyāsa āha | tatraiva satyatapāḥ 'gomatītīrasambhūtāṃ gopīdehasamudbhavām | mṛdaṃ mūrdhnā vahedyastu
sarvapāpaiḥ pramucyata' iti phalamāha | dharmapravṛttau smṛtisārasamuccaye
tu 'abhyaṅge sūtake caiva vivāhe putrajanmani | māṅgalyeṣu ca
sarveṣu na dhāryaṃ gopicandanami'ti niṣedho'pyuktaḥ | tena bhagavatprasādaśeṣacandanena vaiṣṇavānāṃ karaṇe kadāpi na niṣedhaḥ | skānde
mārgaśīrṣamāhātmye tu dravyāntaramapyuktam | 'śṛṇu vatsa pravakṣyāmi
3.1-6.13
puṇḍraṃ ca trividhaṃ smṛtam | tulasīmṛtsnayā sārddhaṃ śrīgopīcandanena ca | haricandanena ca tataḥ kāryaṃ tatra vicakṣaṇai'riti
dharmapravṛttau tu viśeṣaḥ kālabhedena | 'snātvā puṇḍraṃ mṛdā kuryāddhomaṃ kṛtvā tu bhasmanā | abhyaṅgotsavakāle tu kastūrīcandanādine'ti | ācāramayūkhe tu devārcanottaramapi gandhenoktaṃ jalāntarjalena ca | vacanaṃ tūktamadhastāt | pādmottarakhaṇḍe tu kāmanābhedenāpi dravyabheda uktaḥ so'nāvaśyakatvānna likhyate | varṇāṅgulibhedena phalabhedo'pyācāramādhave brahmāṇḍe 'śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ
raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet | śrīkaraṃ pītamityāhurvaiṣṇavaṃ śvetamucyate
aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamā''yuṣkarī bhavet | anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī | etairaṅgulibhedaistu kārayenna
nakhaṃ spṛśet' | mānabhedo'pi tatraiva 'daśāṅgulapramāṇaṃ tu uttamottamamucyate | navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param | saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ parikīrtitam | catustridvyaṅgulaiḥ
puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ smṛta'miti | ācāramayūkhe tvetadagre 'ūrdhvapuṇḍramṛjuṃ saumyaṃ kaniṣṭhāṅgulivatsmṛtam | nāsādikeśaparyantaṃ
prayatnāddhārayedvija' iti coktam | idaṃ ca kaniṣṭhaṃ mānam | tena
nāsādibrahmarandhrāntaṃ mukhyamityevaṃ phalati | pariṇāhastvaṅgulikṛtatvādaṅgulereva | idaṃ ca sāntarālaṃ kāryam | 'ūrdhvapuṇḍraṃ tripuṇḍraṃ
vā madhye śūnyaṃ prakalpayet | śṛṇu ṣaṇmukha tanmadhye umayāhaṃ
śriyā hari'rityācāramayūkhe caturviṃśatitamavyākhyāyāṃ ca prayogapārijāte saṅgrahāt | ekāntino mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ
3.1-6.14
sāntarālaṃ prakurvanti puṇḍraṃ haripadākṛtim | ūrdhvapuṇḍraṃ mṛjuṃ
saumyaṃ supārśvaṃ sumanoharam | daṇḍākāraṃ suśobhāḍhyaṃ madhyecchidraṃ
prakalpayet | ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare | sāntarāle samāsīno haristatra śriyā saha | nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ | sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva
vyapohati | acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu ye kurvanti dvijātayaḥ | te
lalāṭe tu satataṃ śunaḥ pādaṃ na saṃśaya' iti pādmācca
kecittu 'sudarśanaṃ dhārayatyūrdhvapuṇḍraṃ dvirekhaṃ bhavati brahmaṇaḥ
sāyujyatāṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ vede'ti kāṇvaśatapathīyāṃ
śrutimapyāhuḥ | etadārambhaśca nāsāmūlāt bhrūmadhyācca kāryaḥ
‘ārabhya nāsikāmūlaṃ lalāṭaṃ vilikhenmṛdā | samārabhya bhruvomūlamantarālaṃ prakalpaye’diti pādmāt | mṛdetyupalakṣaṇam | dravyāntarasyāpi tatroktatvāt | kramo mantrāśca pādme skānde ca | ‘lalāṭe
keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare | mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ
kaṇṭhakūpake | udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate | tatpārśve
bāhumadhye tu madhusūdanamanusmaret’ | dakṣiṇabāhāvityarthaḥ | ‘trivikramaṃ kanthare tu vāmanaṃ vāmapārśvake | śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇayoḥ’ | sāmpradāyikāstu karṇamūle kurvanti | ‘pṛṣṭhe tu
padmanābhaṃ ca kakuddāmodaraṃ smaret | kakutrikam | ‘tatprakṣālanatoyena vāsudeveti mūrddhani’ iti | ācāramādhave brahmāṇḍe tu
‘dvādaśaitāni nāmānī’ti pāṭhaḥ
kṣatriyādau tu viśeṣaḥ pādme | ‘catvāri bhūbhṛtāṃ proktaṃ
puṇḍrāṇi dve viśāṃ smṛte | ekaṃ puṇḍraṃ tu nārīṇāṃ śūdrāṇāṃ ca
3.1-6.15
vidhīyate | lalāṭe hṛdi bāhvośca catuḥpuṇḍrāṇi dhārayet
lalāṭe hṛdaye dve tu bhāle tvekaṃ vidhīyate | ūrddhapuṇḍraṃ tu sarveṣāṃ
lalāṭe prathamaṃ smṛtam | lalāṭādikrameṇaiva dhāraṇaṃ tu vidhīyate | mūrtayo vāsudevādyāścatuḥpuṇḍreṣu dhārayet | vāsudevasaṅkarṣaṇāniruddhapradyumnā ityarthaḥ | ‘dvayorgovindakṛṣṇau tu ekaṃ nārāyaṇaṃ dhare’diti | ākārāntaramapyācāramādhavādau smaryate | ‘vartidīpākṛtiṃ vāpi veṇupatrākṛtiṃ tathā | padmasya mukulākāraṃ tathaiva
kumudasya ca | matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāramataḥ parami’ti
pādme tu phalaviśeṣaḥ ‘aśvatthapatrasaṅkāśo veṇupatrasamākṛtiḥ
padmakuṇḍalasaṅkāśo mohanaṃ tritayaṃ smṛtam | mahābhāgavataḥ śuddhaḥ
puṇḍraṃ haripadākṛtim | daṇḍākāraṃ tu vā devi dhārayedūrdhvapuṇḍrakami'ti | upari kiñcidvistīrṇatve padākṛtirjñeyaḥ samatve daṇḍākṛtiḥ
nibandhe tu sthānaviśeṣo niyamitaḥ | 'daṇḍākāraṃ lalāṭe
syātpadmākāraṃ tu vakṣasi | veṇupatranibhaṃ bāhoranyaddīpākṛtirbhavediti | idaṃ cādarśādi dṛṣṭvaiva kāryam | 'vīkṣyā''darśe jale vāpi
yo vidadhyātprayatnataḥ | ūrddhapuṇḍraṃ mahābhāga prayāti paramāṃ gatimi'ti skānde mārgaśīrṣamāhātmyavākyāt | 'vartulaṃ tiryagacchidraṃ
3.1-6.16
hrasvaṃ dīrghaṃ tanuṃ tatam | vakraṃ virūpaṃ vakrāgraṃ chinnamūlaṃ padacyutam | aśubhraṃ rūkṣamāsaktaṃ tathā nāṅgulikalpitam | vigandhamavasahyaṃ ca puṇḍramāhuranarthaka' miti pādme vakrādernindanācca | dīrghamiti nāsāgramārabhya kṛtam | yathā cedideśyānām | tataṃ bahupariṇāhaṃ yathā virāgiṇām | tathaiva tanuṃ chinnamūlam | daṇḍākārādikaraṇottaraṃ proñchitamūlam | rūkṣaṃ jalena vinaiva kṛtam
avasahyamasahyam | śeṣaṃ sphuṭam | yastu 'na pādukāstho nādarśe na
jale tvavalokayet | na prāvṛtaśirāḥ kuryāttilakaṃ dharmasādhana'miti dharmapravṛttau viṣṇuvākya ādarśādiniṣedhaḥ, sa puṇḍrāntaraparaḥ
homottaraṃ tu lalāṭādau bindureva vidheyaḥ | 'na kadācinmṛdā tiryak
nyasedūrdhvaṃ na bhasmane'ti saṅgrahe bhasmordhvapuṇḍraniṣedhātpūrvoktapādmavacaneṣu vaiṣṇavavaidikasya tripuṇḍrasyāpi niṣedhāt | skānde trayoviṃśādhyāye 'ūrddhapuṇḍre tripuṇḍraṃ yaḥ kurute sa narādhamaḥ | bhaṅktvā
viṣṇugṛhaṃ puṇyaṃ sa yāti narakaṃ dhruvam | tripuṇḍraṃ yasya viprasya
ūrddhapuṇḍre pradṛśyate | taṃ dṛṣṭvāpyathavā spṛṣṭvā sacailaṃ snānamācaret' ityūrdhvapuṇḍroparyapi taddhāraṇe nindāsmaraṇācca
na ca bindorvartulatvādānarthakyaṃ śaṅkyam | pādme varttulānarthakatābodhakasya tiryagādisamabhivyāhṛtatvena prayatnaviśeṣaṃ niṣpādya tadānarthakyaparatvāt | anyathā homānte bhasmapuṇḍrabādhāpatteḥ | ato
yathā bhasmorddhapuṇḍrasya vihitapratiṣiddhatvaṃ svīkṛtya nṛsiṃhabhaṭṭīyai
śiṣṭācārāt vyavasthāpito vikalpastathā śiṣṭācārādapi binduprāptiḥ | ata eva kātyāyanagṛhye 'tryāyuṣāṇi karoti bhasmanā
3.1-6.17
lalāṭe grīvāyāṃ dakṣiṇe'ṃse hṛdi ce'tyanena vihite tryāyuṣakaraṇe,
śiṣṭā bindūneva vidadhati | tathaiva taittirīyāśca | tasmādeṣaiva
vyavastheti dik | pitrye karmaṇyapi ūrddhapuṇḍraṃ na tyājyam
'ūrddhapuṇḍradharaṃ vipraṃ yaḥ śrāddhe bhojayiṣyati | ākalpakoṭi
pitarāstasya tṛptā na saṃśayaḥ | ūrddhapuṇḍradharo yastu śrāddhaṃ
kuryācchubhānane | kalpakoṭisahasrāṇi gayāśrāddhaphalaṃ labhedi'ti pādmāt | 'matprīyārthaṃ śubhārthaṃ ca rakṣārthaṃ caturānana | matpūjāhomakāle ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ | madbhaktoddhārayennityamūrddhapuṇḍraṃ bhayāpahami'ti skāndācca | yattu
'ūrddhapuṇḍraṃ dvijātīnāmagnihotrasamo vidhiḥ | śrāddhakāle tu
saṃprāpte kartā bhoktā ca tactyaje'diti dharmapravṛttau smṛtisamuccayavākyaṃ, tadavaiṣṇavaparam | yacca 'nidrāsamayamāsādya tāmbūlaṃ
vadanāttyajet | paryyaṅkātpramadāṃ bhālātpuṇḍraṃ puṣpāṇi mastakādi'ti viṣṇuvākyam | tadapi tathā | viśeṣānullekhāt | puṇḍrāntaraparaṃ vā| etāvānparaṃ viśeṣaḥ | rātrau svedādinā nivṛtte puṇḍre
bhagavatkarmmādyabhāve sati na kāryyam | sāyaṃ prātaritivadrātrāvavidhānāt | śiṣṭācārā'bhāvāt | rakṣādīnāṃ smaraṇenāpi sambhavācceti dik
matāntarāṇyapākṛtya śrutismṛtisayuktibhiḥ
sacchidramatra tilakaṃ nirṇītaṃ vaiṣṇavocitam
Linked texts (6)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Metrically restored text (van Nooten & Holland) — Sanskrit