Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 8

Govindabhāṣya 8

Language
Sanskrit

8.1

nityaṃ viyanna prajāyate | kutaḥ ? aśruteḥ | chāndogyagatabhūtotpattiprakaraṇe tasyāśravaṇāt | tatra tadaikṣatetyādinā trayāṇāmeva tejo'vannānāmutpattiḥ śrūyate, na tu viyato'tastannotpadyata ityarthaḥ |
evaṃ prāptau nirasyati—

8.2

tuśabdaḥ śaṅkāpanodanārthaḥ | astyutpattirviyataḥ | chāndogye tasyāśravaṇe'pi "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyo mahatī pṛthivīti taittirīyake śravaṇāt |
punaḥ śaṅkyate—

8.3

na khalu viyadutpattiḥ sambhāvayitumapi śakyā jīvatsu śrīmatkaṇādakṣākṣacaraṇagaṇopajīviṣu | yā tūtpattiḥ śrutibhirudāhṛtā sā kila “kurvvākāśaṃ jātamākāśaṃ” ityādilokoktivadgauṇī bhaviṣyati | kutaḥ ? asambhavāt | nahi nirākārasya vibhorviyataḥ sambhavedutpattiḥ kāraṇasāmagrīvirahācchabdācca | vāyuścāntarīkṣaṃ caitadamṛta”miti bṛhadāraṇyakavākyācca tasyotpattirnāstīti mantavyam |
yadi kaścidbrūyādeka eva sambhūtaśabdo'gniprabhṛtāvanuvarttamāno mukhya ākāśe punargauṇaḥ kathamiti, taṃ pratyāha—

8.4

yathā bhṛguvallyāṃ “tapasā brahma vijijñāsasva tapo brahma”tyekasminneva vākye ekasyaiva brahmaśabdasya brahmajñānasādhane tapasi gauṇatvaṃ vijñeye brahmaṇi tu mukhyatvamevaṃ sambhūtaśabdasyāpi syāt | tasmācchāndogyāśravaṇāditaḥ svācitkī viyadutpattiśrutirvādhyate |
evaṃ prāptau punaḥ pariharati—

8.5

yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatītyādi chāndogyaśrutyā kṛtā yā pratijñā tasyā ahāniḥ kṛtsnasyārthasya brahmāvyatirekāt
sampadyate | vyatireke tu sati sā vihīyetaiva | tadvyatirekastu tadupādānakatvanibandhanaḥ | tasmādekavijñānena sarvvavijñānaṃ pratijānantyā tayā viyadutpattiraṅgīkṛtā | tathā śabdebhyaśca “sadeva saumyedamagra āsīdekamevādvitīyametadātmyamidaṃ sarvva”mityādibhyastadvetebhyaḥ prāk sargādekatvaṃ paratra tādātmyaṃ ca nirūpayadbhyaḥ sā svīkāyryā |
nanu vācakābhāvān kathamatra sā vaktuṃ śakyā tatrāha-

8.6

tuśabdaḥ śaṅkāprahāṇāya | aitadātmyamidaṃ sarvvamityatra yāvadvikāraṃ vibhāgo nirūpitaḥ | pradhānamahadādayo yāvanto vikārāḥ subālādiśrutyantaroktāsteṣāṃ sarvveṣāmeva vibhāgastayā'pi bodhita ityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha lokaiti | loke yathaite sarvve caitrātmajā ityuktvā teṣu keṣāṃcideva caitrādutpattau kīrttitāyāṃ tasmādeva sarvveṣāāmutpattirviditā syāttathehāpyaitadātmyamidaṃ sarvvamityanena sarvvāṇi pradhānamahadādīni tattvāni sadutpannānyuktvā teṣu tejo'vannānāṃ sata utpattau kīrttitāyāṃ sarvveṣāṃ teṣāṃ tasmādutpattirviditā bhavatīti | tathā ca vācakābhāve'pyārthikī viyadutpattiratra gamyeti | vibhāga utpattiḥ | yattu gauṇyasambhavācchabdāccetyuktaṃ tanna acintyaśakte rutpādakasāmagryāḥ śravaṇāt | amṛtatvantvāpekṣikamevotpattivināśaśravaṇāt | evamanumānācca tayorutpattivināśau niścinumaḥ | viyadutpadyate bhūtatvād vinaśyati cānityaguṇāśrayatvādagnivadityabhayatrānvayadṛṣṭāntaḥ | yannaivaṃ tannaivaṃ yathāmetyubhayatra vyatirekadṛṣṭāntaśca | etena syāccaikasyetyapi nirastam | tasmānnavyo na vyomajanmābhyupagamaḥ |
vāyau pūrvvoktamarthamatidiśati-
ato mātariśvanaḥ sakāśātteja utpadyate | tathāhi śrutirāha | vāyoragniriti | idamatra bodhyam | anuvarttamānasambhūtaśabdānvitatvena vāyoriti pañcamyā apādānārthatvameva mukhyaṃ klṛptatvāt | ānantaryārthatvaṃ tu bhāktaṃ kalpyatvāt | tataśca mukhyameva nyāyyatvād grāhyam | evamapi vakṣyamāṇayuktyā brahmajatvaṃ ca na virudhyate |
athāpāmutpattimāha | tatra yadyubhayatrāpyagnereva tadutpattiruktā tathāpi viruddhāttasmāt sā na yujyeteti kasyacit śaṅkā syāt | tāmapanetuṃ sūtrārambhaḥ |

8.7

etena viyajjanmavyākhyānena mātariśvā tadāśrito vāyurapi kāryatayokta ityarthaḥ | ihāpyevamaṅgāni bodhyāni | vāyornotpadyate chāndogye'nukteḥ | astyutpattirākāśādvāyurityuktestaittirīyake gauṇyutpattiramṛtatvaśruteḥ, pratijñānuparodhādaitātmyamidaṃ sarvvamiti sarvveṣāṃ brahmakāryyatvokteśca chāndogye'pi vāyorutpattirbodhyeti siddhāntaḥ | amṛtatvaṃ tvāpekṣikamityuktam | yogavibhāgastejaḥ sūtre mātariśvaparāmarśārthaḥ |
atha sadevasaumyedamityādau saṃdehāntaram | sadbrahmāpyutpadyate na veti | kāraṇānāmapi pradhānamahadādīnāmutpattyabhidhānāt sadutpadyate tasyāpi kāraṇatvāviśeṣādityevaṃ prāptau-

8.8

tuśabdaḥ śaṅkācchede niścaye vā | sato brahmaṇaḥ sambhavaḥ utpattirnaivāsti | kutaḥ ? anupapatteḥ | hetuvirahitatasya tadyogādityarthaḥ | ata evaṃ śrutirāha | "sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipa" iti | na ca kāraṇatvādutpattimadityanumātuṃ śakyaṃ śrutyānumānabādhāt | mūlakāraṇasya svīkāryyatvāttadabhāve'navasthāpātācca | yanmūlakāraṇaṃ tat tvamūlameva | mūle mūlābhāvāditi | iha brahmotpattiśaṅkāparihāreṇaivaṃ jñāpyate | brahmava
paramakāraṇatvādutpattiśūnyaṃ tadanyadavyaktamahadādikantu sarvvamutpattimadeva | khādijanmanirūpaṇaṃ tūdāharaṇārthamiti|
evaṃ prāsaṅgikaṃ samāpya tejoṣiyakaṃ śrutivirodhaṃ pariharati | tattejo'sṛjateti brahmajatvaṃ tejasaḥ śrutam | vāyoragniriti tu vāyujatvam | tatra vāyoriti pañcamyā ānantaryārthatvasyāpi sambhavāt brahmajaṃ taditi prāpte —

8.10

atastathāhyāhetyanuvarttate | āpo'tastejasa utpadyante | hi yatastathā śrutirāha | tadapo'sṛjatetyagnerāpa iti ca | na hi vācanike'rthe nyāyo'vatarati | chāndogye tūpapādikā yuktirapi dṛśyate | "tasmāt yatra kva ca śocati svedate vā puruṣastejasa eva tadadhyāpo jāyante" iti |
"tā āpa aikṣanta bahvayaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjante"tyatra vicārāntaram | kimanenānnaśabdena yavādikaṃ grāhyaṃ kiṃ vā pṛthivīti | "tasmāt yatra kvacana varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṃ jāyata" iti tatraiva yuktipradarśanād drekṣya yavādikamiti prāpte —

8.11

pṛthivyeva grāhyā na tu yavādi | kutaḥ ? adhikāretyādeḥ | tattejo'sṛjateti mahābhūtānāmevādhikārāt yat kṛṣṇaṃ tadannasyeti pārthivarūpatvāt addbhyaḥ pṛthivīti śrutyantarāccetyarthaḥ | evaṃ sati tasmād yatra kvacanetyādikaṃ tu hetuphalayoraikyavivakṣayā saṅgamanīyam |
viyadādikrameṇa tattvasṛṣṭivimarśo visamvādaparihārāyaiva kṛtaḥ | pradhānamahadādirūpeṇa tadvimarśastu janmādisūtreṇaiva siddhaḥ | atha tasmin viśeṣaṃ vaktumārabhate | subālopaniṣadi paṭhyate—“tadāhuḥ kiṃ tadāsīn tasmai sahovāca na sannāsanna sadasraditi tasmāttamaḥ sañjāyate tamaso bhūtādirbhūtāderākāśamākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyaḥ pṛthivī tadaṇḍamabhavat” iti | iha tamaākāśayorantarāle'kṣarāvyaktamahadbhūtāditanmātrendriyāṇi krameṇa bodhyāni | sandṛdhvā sarvvāṇi bhūtāni pṛthivyapsu pralīyate | āpastejasi līyante | tejo vāyau vilīyate | vāyurākāśe vilīyate | ākāśamindriyeṣvindriyāṇi tanmātreṣu tanmātrāṇi bhūtādau vilīyante | bhūtādirmahati vilīyate mahānavyakte vilīyate avyaktamakṣare vilīyate | akṣaraṃ tamasi vilīyate | tama ekībhavati parasmin | parasmān na sannāsanna sadasan” ityagrimalayavākyānurodhāt | etaccāpātato vastutastu bhūtādiśabdenāhaṅkārastrividhaḥ | tasmān
sāttvikāt mano devatāśca | rājasādindriyāṇi | tāmasāttu tanmātradvārākāśādīnīti bahuvyākhyānusārān | śrīgopālopaniṣaddi ca “pūrvvaṃ hyekamevādvitīyaṃ brahmāsīt | tasmādavyaktaṃ vyaktamevākṣaraṃ tasmādakṣarān mahān mahato vā ahaṅkārastasmādahaṅkārāta paṃca tanmātrāṇi tebhyo bhūtāni tairāvṛtamakṣaraṃ bhavati” iti | tatra saṃśayaḥ | prathānādini svānantaratattvādupajāyante uta sākṣādeva sarvveśvarāditi | śabdasvārasyāt svānantaratattvādeveti prāpte -

8.12

śaṅkācchedārtha tuśabdaḥ | sa tama ādiśaktikaḥ sarvveśvara eva pradhānādīnāṃ pṛthivyantānāṃ kāryāṇāṃ sākṣāddhetuḥ | kutaḥ ? tadabhīti | so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyetyādau tasyaiva tacchaktikasya pradhānādivahubhavanasaṅkalpāt liṃgāt brahma vai tamaḥprabhṛtīni praviśyaḥpradhānādirūpeṇa tāni pariṇāmayati | yasya pṛthivī śarīramityādiśruterantaryāmibrāhmaṇācca |

8.13

tuśabdo'vadhāraṇe | “etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvvendriyāṇi ca | khaṃ vāyurjyotirāpaśca pṛthivī viśvasya dhāriṇī”ti muṇḍakādiśrutau subālaśrutyādidṛṣṭāt pradhānamahadādikramān viparyyayeṇa yaḥ kramaḥ sākṣāt sarvveśvarānantaryyarūpaḥ sarvveṣāṃ prāṇādipṛthivyantānāṃ pratīyate sa khalvataḥ sarvveśvarādeva tattadvastuśaktikāt tattatkāryoṃtpatterupapadyate | anyathā śabdasvārasyabhaṅgaḥ | sarvveśvarasya sarvvopādānatvaṃ sarvvasraṣṭṛtvaṃ tadvijñānena sarvvavijñānaṃ vyākupyet | jaḍaiḥ pradhānādibhistattat pariṇāmāsambhavaśceti caśabdāt | tasmāt sa eva sarvvatra sākṣāddheturiti |
āśaṅkya pariharati—

8.14

vijñānaśabdenātmendriyāṇi bhaṇyante | sarvveṣāṃ tattvānāṃ sākṣāt sarvveśādutpattirabhidhyānaliṅgādavagatā etasmāditi śrutyā niścīyate iti na sambhavati, tasyāḥ kramaviśeṣaparatvāt | ākāśādiṣu śrutyantarasiddhaḥ kramastasyāpi khaṃ vāyurityādinā pratīyate | talliṅgāt taiḥ saha pāṭhaliṅgāt | bhūtaprāṇayorantarāle tenaiva krameṇa vijñānamanasī ca prajāyete ityavabuddhyate | atastvayā śrutyā sarvveṣāṃ tattvānāṃ sākṣāt sarvvaśādutpattiniścetuṃ na śakyeti cennaḥ | kutaḥ ? aviśeṣāt | tasyāṃ sarvveṣāṃ prāṇādipṛthivyantānāṃ sākṣāt sarvveśajātatvābhidhānasya samānatvādityarthaḥ | etasmādityanena hi sarvve prāṇādayaḥ sambadhyante | ayaṃ bhāvaḥ | so'kāmayata bahusyāmityāderetasmāt jāyate prāṇa ityādeśca śravaṇāt, “ahaṃ sarvvasya prabhavo mattaḥ sarvvaṃ pravarttate” | “tatra tatra sthito viṣṇustattacchaktiṃ prabodhayet | eka eva mahāśaktiḥ kurute sarvvamañjasā” ityādismṛteśca sarvvāṇi pradhānādīni sākṣāt sarvveśodbhavānīti mantavyam | na caivaṃ suvālaśrutyādidṛṣṭakramavirodhaḥ | tama ādiśaktimān pradhānādikāryyaheturiti tatra vivakṣitatvāt | tathā cobhayaṃ susampannam | tadevaṃ sati tattejo'sṛjatetyatra tattamaḥ prabhṛtiśaktikaṃ brahma pradhānādivāyvantaṃ sṛṣṭvā tejo'sṛjateti tasmādvā ityatra tattasmāttamaḥprabhṛtiśaktikāt sambhāvitapradhānādikādātmanaḥ sarvveśādākāśaḥ sambhūta iti saṅgamanīyam |
nanvevaṃ sarvveśvaro harireva cet sarvvātmakastarhi sarvveṣāṃ carācaravācināṃ śabdānāṃ tadvācakatāpattiḥ | na ca sā teṣāṃ samasti carācareṣu mukhyavyutpannatvāt | svīkṛtāyāṃ ca tasyāṃ gauṇī teṣāṃ tasmin pravṛttirityāśaṅkayāha—

8.15

tuśabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ | carācaravyapāśrayastadvyapadeśo jaṅgamasthāvaraśarīravācakastattacchabdo bhagavatyabhākto mukhyaḥ syāt | kutaḥ ? tadbhāveti | tadbhāvasya sarvveṣāṃ śabdānāṃ bhagavadvācaka-bhāvasya śāstraśravaṇādūddhvaṃ bhaviṣyatvāt | tadbuddhe ruddeśyatvāditi yāvat | śrutiścaivamāha | “so'kāmayata bahusyāṃ” “sa vāsudevo na yato'nyadasti” ityādinā | smṛtiśca “kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakabhedamapīṣyate yathaikam | surapaśumanujādikalpanābhirharakhilābhirudīryyate tathaika” ityādyā | ayaṃ bhāvaḥ | śaktivācakāḥ śabdāḥ śaktimati paryyavasyanti śaktīnāṃ tadātmakatvāditi |
sarvvaṃ yasmādutpadyate yasya mūlakāraṇatvādutpattirnāsti sa paramātmetīśvaro nirūpitaḥ | atha jīvaṃ nirṇetumupakramate | tasya tāvadutpattirnirāsyate | “yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtistoyena jīvān vyasasarja bhūmyāmiriti” taittirīyake, “sanmūlāḥ saumyemāḥ sarvvāḥ prajā” iti cānyatra śrūyate | atra jīvasyotpattirasti na veti saṃśaye cijjaḍātmakasya jagataḥ kāryyatvāvagamāt vyatireke pratijñābhaṅgāccāstīti prāpte—

8.16

ātmā jīvo naivotpadyate | kutaḥ ? śruteḥ | “na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre” iti kāṭhake | “jñājñau dvāvajāvīśānīśāvi”ti śvetāśvataraśrutau cājatvaśravaṇāt | tathā tābhyaḥ śrutismṛtibhyo nityatvapratīteśca | cetanatvaṃ caśabdāt | tāstu “nityo nityānāṃ cetanaścetanānāṃ” “ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇa” ityādyāḥ | evaṃ sati jāto yajñadatto mṛtaśceti yo'yaṃ laukiko vyavahāro, yaśca jātakamrmmādividhiḥ, satu dehāśrita eva bhavet | “sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisampadyamānaḥ sa utkrāman mriyamāṇa” iti bṛhadāraṇyakāt | “jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyata” iti chāndogyācca | kathaṃ tarhi śrutipratijñānuparodhaḥ | itthaṃ jīvasyāpi kāryyatvāt tadutpattiriti | sūkṣmobhayaśaktiṃ brahma vāvasthāntarāpannaṃ kāryyaṃ nāma | iyāṃstu viśeṣaḥ | pradhānāderacetanasya bhogyajātasya svarūpeṇānyathābhāvo jīvasya tu bhokturjñānasaṃkocavikāśātmaneti | ubhayatrāpi kāryyahaṃtvoraikyāt sā noparudhyate | śrutayaścājasyaiva mukhyārān | tasmājjovasyotpattirneti |
athāsya svarūpaṃ vicārayati | “yo vijñāne tiṣṭhan” iti “sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣaṃ” iti ca śrūyate | tatra jñānamātrasvarūpo jīva uta jñānajñātṛsvarūpa iti saṃśaye jñānamātrasvarūpaḥ saḥ, yo vijñāne tiṣṭhannityatra tathaiva pratyayāt | jñānaṃ tu buddhe reva dharmmastayā sambandhe tatrādhyasyate sukhamahamasvāpsamiti | evaṃ prāpte-
co'vadhāraṇe uttarayorgatyāgatyoḥ svātmanaiva sambandho vācyaḥ karttṛsthakriyātvāt | satyośca tayorutkrāntirapi dehapradeśādeva mantavyā | tena pradyotenetyādiśravaṇāt | "śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt" ityādisamaraṇācca | yattūtkrānyādikamupādhyutkrāntyādibhirvyapadiṣṭamityucyate tanmandam| "sa yadā'smāt śarīrāt samutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvvairutkrāmatī"ti kauṣītakībrāhmaṇaśrutasahaśabdavirodhāt | sa hi pradhānāpradhānayoḥ samānāmeva kriyāṃ bodhayati, putreṇa saha pitā bhuṃkta itivat | vāyudṛṣṭānte prahrigrāhayorasāmañjasyācca | etena ghaṭākāśavadajñadṛṣṭyabhiprāyametaditi bālakolāhalo'pi nirastaḥ |

8.17

jña evātmā, jñānarūpatve sati jñātṛsvarūpa eva | "eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā rasayitā ghrātā mantā boddhā karttā vijñānātmā puruṣa" iti ṣaṭpraśnīśruterevetyarthaḥ | śrutibalādeva tathā svīkṛtaṃ, na tu yuktibalāt | śrutestu śabdamūlatvāditi hi naḥ sthitiḥ | "jñātā jñānasvarūpo'yami"ti smṛteśca | na cātmā jñānamātrasvarūpaḥ sukhamahamiti suptotthitaparāmarśānupapatteḥ jñātṛtvaśrutivirodhācca | tasmāt jñānasvarūpo jñāteti |
athāsya parimāṇaṃ cintayati | muṇḍake "eṣo aṇurātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa" iti paṭhyate | iha saṃśayaḥ | jīvo vibhuraṇurveti | tatra vibhureva jīvaḥ | taṃ prakṛtya mahāniti śrutestathaiva vādibhirabhyupagamācca | aṇutvaṃ tu buddhigataṃ tatropacaryyate | evaṃ prāptau-

8.18

atrāṇuriti padamūhyaṃ paratra nāṇuriti pūrvvapakṣatvāt | pañcamyarthe ṣaṣṭhī | paramāṇurevāyaṃ jīvo na vibhuḥ | kutaḥ ? utkrāntyādibhyaḥ | "tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate | tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrddhno vānyebhyo vā śarīradeśebhya" iti | "ānandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ| tāṃste pretyābhigacchanti avidvāṃso'budho janā" iti | "prāpyāntaṃ karmmaṇastasya yatkiṃceha karotyam | tasmāt lokāt punaretyasmai lokāya karmaṇe" iti ca bṛhadāraṇyakaśrutyā jīvasyotkrāntyādayo nigaditāḥ | na ca sarvvagatastasya tāḥ sambhaveyuḥ | "aparimittā dhruvāstanubhṛto yadi sarvvagatāstarhi na śāsyateti niyamo dhruva netarathe"tyādikā hi smṛtiḥ | pareśasya tu vibhorapi gatyādikamacintyatvāt na viruddham |
atra vibhoracalato'pyutkrāntirdehābhimānanivṛttimātreṇa grāmasvāmyanivṛttivat kadācit sambhāvyeta gatyāgatī tu nācalataḥ sambhavetāmityāha-

8.20

nanu nāṇurjīvaḥ vṛhadāraṇyake "sa vā eṣa mahānaja ātme"ti tadviparītasya mahatparimāṇasya śrutatvāditi cenna | kutaḥ ? itareti | tatre tarasya paramātmano'dhikārāt | yadyapi "yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu" iti jīvasyopakramastathāpi "yasyānuvittaḥ pratibuddha ātme"ti madhye jīvetaraṃ pareśamadhikṛtya mahattvapratipādanāt tasyaiva tattvaṃ na jīvasyeti |

8.21

svaśabdo'ṇutvavācī śabdaḥ śrūyate eṣo'ṇurātmeti | tathonmānaṃ ca paramāṇusulyam | vastunidarśanyanmānantaṃ jīvasyocyate | "vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca | bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpyate" iti śvetāśvataraiḥ | tābhyāmaṇureva saḥ | ānantyaśabdo muktyabhidhāyī | anto maraṇaṃ tadrāhityamānantyamityarthāt |

8.22

ekadeśasthasyāpi haricandanavindoḥ sakaladehāhlādavadanubhūtasyāpi tasya sā na viruddhyata ityarthaḥ | smṛtiśca "aṇumātro'pyayaṃ jīvaḥ svadehaṃ vyāpya tiṣṭhati | yathā vyāpya śarīrāṇi haricandanavipruṣa" iti |

8.23

nanu tadvindoḥ śarīraikadeśe'vasthitiviśeṣaḥ pratyakṣasiddho natu jīvasya na cānumeyo'sau khādidṛṣṭāntena viparītānumānasyāpi sambhavādato viṣamo dṛṣṭānta iti cenna | kutaḥ abhīti | tadvajjīvasyāpi tadekadeśe tadviśeṣasvīkārādityarthaḥ | nanu ko'sau deśo yatra jīvastiṣṭhatīti cet tatrāha hṛdi hīti | "hṛdi hyeṣa ātme"ti ṣaṭpraśnīśruterevetyarthaḥ |
siddhāyāṃ cārutāyāmityamapyavirodhaḥ syāditi mukhyaṃ matamāha-

8.24

aṇurapi jīvaścetayitṛtvalakṣaṇena cidguṇena nikhiladehavyāpī syāt ālokavat | yathā sūryādirāloka ekadeśastho'pi prabhayā kṛtsnaṃ khagolo vyāptoti tadvat | āha caivaṃ bhagavān | "yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ | kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārateti" | na ca sūryāt viśīrṇāḥ paramāṇavaḥ sūryyaprabheti vācyam | tathā sati tasya hrāsaprasaṅgāt | padmarāgādimaraṇayo'pi prabhayā nijaparisarān rañjayanto dṛṣṭāḥ | na ca tebhyaḥ paramāṇavaścyavante iti śakyaṃ vaktu atyantāsambhavāt unmānahānyāpatteśca | itthaṃ ca guṇa eva prabhā |

8.25

yathā kusumādiguṇasya gandhasya guṇavyatireke'pi pradeśe vṛttirbhavedevaṃ cetayitṛtvasya jīvaguṇasya tatpradeśe hṛdvyatirikte śiro'ṅyādau vṛttiḥ syāt | tathā hi darśayati | "prajñayā śarīraṃ samāruhye"ti kauṣītakyupaniṣad | gandhaḥ khalu dūra prasarpannapi svāśrayāt na bhidyate maṇiprabhāvat | "upalabhyāpsu cedgandhaṃ kecid brūyuranaipuṇāḥ | pṛthivyāmeva taṃ vidyādapo vāyu ṃ ca saṃśrita"miti smṛteḥ |
eṣa hi draṣṭetyādau saṃśayaḥ | jīvasya dharmabhūtaṃ jñānamanityaṃ nityaṃ veti | pāṣāṇakalpe jīve manasā saṃyukte jñānamutpadyate | sukhamahamityādiśruteḥ | jñānatvaṃ tasya jñānasambandhāt bodhyam | vahnitvamiva vahnisambandhādayasaḥ | yadi jñānaṃ nityaṃ tarhi suṣuptyādau tatra syāt karaṇavyarthatā ceti prāpte-

8.26

dharmabhūtaṃ jñānaṃ nityam | kutaḥ pṛthagiti | eṣa hītyādivākyāt pṛthagbhūte "avināśī vā are ayamātmānucchittidharmmā" ityādi bṛhadāraṇyakavākye tattvena tasyopadeśāt | na ca manasā saṃyogādātmani jñānotpattiḥ niravayavayoratayoḥ saṃyogāsiddheḥ | bhagavadvai mukhyenāvṛtamidaṃ tatsāṃmukhyena tasmin vinaṣṭe satyāvirbhavatīti smṛtirāha | "yathā na kriyate jotsnā malaprakṣālanānmaṇeḥ | doṣaprahāṇāt na jñānamātmanaḥ kriyate tathā | yathodapānakhananān kriyate na jalāntaram | sadeva nīyate vyaktimasataḥ sambhavaḥ kutaḥ | tathā heyaguṇadhvaṃsādavarodhādayo guṇāḥ | prakāśyante na janyante nityā evātmano hi te" || iti |
yo vijñāne tiṣṭhannityādi śrutergatimāha-
tuśabdaḥ śaṅkāvicchedārthaḥ | netyanuvarttate | suṣuptāvasato jñānasya jāgare sambhava iti na | kutaḥ ? asyeti | asya jñānasya suṣuptau sata eva jāgare'bhivyakterityarthaḥ | dṛṣṭāntaḥ puṃstvādivat | bālye jīvātmanā sata eva puṃstvādeḥ kaiśore yathābhivyaktistadvat | suṣuptau jñānaprasaṅgastu śrutyaiva parihṛtaḥ | suṣuptaṃ prakṛtya bṛhadāraṇyake paṭhyate | “yadvai tanna vijānāti vijānan vaitad vijñeyaṃ na vijānāti na hi vijñāturvijñānāt viparilopo vidyate avināśitvāt na tu taddvitīya masti tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāditi | iha tadā sadapi jñānaṃ viṣayitayā nābhyudeti viṣayābhāvādeveti pratīyate | itarathā suṣuptau sthitasyāparāmarśaprasaṅgaḥ syāt | indriyasaṃprayogarūpā kāraṇasāmagrī tu tadabhivyañjikā | asataḥ sambhave tu klībasyāpi tadāpattiḥ | tasmāt jñānasvarūpo'ṇurjīvo nityajñānaguṇakaḥ siddhaḥ |
athaitat pratipakṣabhūtān sāṃkhyān dūṣayati | atra jñānamātro vibhurātmeti yuktaṃ na veti viṣaye sarvvatra kāryyopalambhāt yuktaṃ tat | aṇutve sarvāṅgīṇasukhaduḥkhānupalambhaḥ | madhyamatve tvanityatāpattiḥ | kṛtahānyakṛtābhyāgamaścetyevaṃ prāpte—

8.27

jñāturapi jīvasya jñānasvarūpatvena vyapadeśaḥ | kutaḥ ? tadguṇeti | sa jñānalakṣaṇo guṇaḥ sāro yatra tathātvāt | sāro vyabhicārarahitaḥ svarūpānusandhīti yāvat | prājñavat yathā yaḥ sarvvajñaḥ sarvvaviditi prājñatvenoktasya viṣṇoḥ satyaṃ jñānamiti jñānasvarūpavyapadeśastadvat | atra jñātā jñānasvarūpo nirdiṣṭaḥ |
atha jñānasvarūpo jñātā nirdeśya ityāha—

8.28

jñānasvarūpo jīvo jñāteti vyapadeśo na doṣaḥ nirdoṣa ityarthaḥ | kutaḥ ? yāvaditi | tathā pratīterātmasamānakālabhāvitvānna sa bādhyata ityarthaḥ | ātmā khalvanādyantakālaḥ sampratipannaḥ prakāśarūpo'pi raviḥ prakāśayiteti vīkṣaṇācca | yāvaddravirbhāvī hyeṣa vyapadeśaḥ, nirbhede'pi vastuni dvedhā bhāti, viśeṣādityāhuḥ |
nanu guṇabhūtaṃ jñānaṃ nātmano nityaṃ suṣuptāvasattvājjāgare sāmāgryāḥ sambhavācceti cettatrāha—

8.30

anyathā jñānamātro vibhurātmeti mate nityamupalabdhyanupalabdhyoḥ prasaṅgaḥ syāt | anyatarasya niyamaḥ pratibandho vā nityaṃ syāt | ayamarthaḥ | lokasiddhopalabdhiranupalabdhiścāsti | tayorvibhuātmā cinmātraścet kāraṇaṃ, tarhi nityaṃ yugapacca te sarvvasya lokasya prāpnuyātām | athopalabdhereva cetkāraṇaṃ, tadā kasyāpi kutrāpi anupalabdhirna syāt | anupalaṃbdhereva cettarhi kasyāpi kutrāpyupalabdhirna syāditi | na ca karaṇāpattā tayorvyavasthā | ātmano vibhutvena karaṇaiḥ sarvvadā saṃyogāt kiṃca tanmate sarvvātmanāṃ vibhutayā sarvvaśarīrairyogat sarvvatra bhogaprāptiḥ | etenādṛṣṭaviśeṣāt bhogavyavastheti saṅkalpaviśeṣādadṛṣṭavyavastheti pratyuktam | matāntare'pyetat samaṃ dūṣaṇam | asmākaṃ tvātmanāmaṇutvena pratiśarīraṃ bhedānna kaścidvikṣepaḥ | aṇorapi sarvvatra kāryyakrameṇaiva na yugapadityadoṣaḥ sarvvāṅgīṇasukhānupalambhastu guṇena vyāpte rityuktam |
idamidānīṃ vicārayati | "vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca" iti taittirīyāḥ paṭhanti | iha sandehaḥ| vijñānaśabdito jīvaḥ karttā na veti | "hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na bijānīto nāyaṃ hanti na hanyate" iti kaṭhaśrutyā tasya kartṛtvapratiṣedhānna sa karttā, kintu prakṛtireva kartrī, prakṛteḥ kriyamāṇāni
guṇaiḥ karmāṇi sarvvaśaḥ| ahaṅkāravimūḍhātmā karttāhamiti manyate” || “kāryyakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate | puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate” ityādismṛtibhyaḥ | tasmānna jīvasya karttṛtvaṃ prakṛtigataṃ tattadvivekāt svasmin so'dhyasyati bhoktā tu karmmaphalānāmiti prāpte—

8.31

jīva eva karttā, na guṇāḥ | kutaḥ ? śāstreti | svargakāmo yajetātmānameva lokamupāsīte”tyādiśāstrasya cetane karttari sati sārthakyāt guṇakarttṛtvena tadanarthakyaṃ syāt | śāstraṃ kila phalahetutābuddhimutpādya karmmasu tatphalabhoktāraṃ puruṣaṃ pravarttayate | na ca tadbuddhirjaḍānāṃ guṇānāṃ śakyotpādayitum |
vāstavameva karttṛtvaṃ jīvasyetyāha—

8.32

“sa tatra paryyeti jakṣan krīḍan ramamāṇa” ityādinā muktasyāpi krīḍābhidhānādityarthaḥ | ataḥ karttṛtvamātraṃ na duḥkhavahaṃ kiṃtu guṇasambandhameva tasya svarūpaglānikaratvāt |

8.33

“sa yathā mahārāja” ityupakramyaivamevaiṣa etān prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivarttata” iti śrutau “gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt”iti smṛtau ca jīvakarttṛkasya prāṇopādānasyābhidhānāt lohākarṣakasaṇeriva cetanasyaiva jīvasya karttṛtvaṃ bodhyam | anyagrahaṇādau prāṇādi karaṇaṃ, prāṇagrahaṇādau tu nānyadastītiḥ tasyaiva tat |
yuktyantaraṃ cāha—

8.34

vijñānaṃ yajñamityādinā vaidikyāṃ laukikyāṃ ca kriyāyāṃ mukhyatvena vyapadeśāt jīvaḥ karttā | atha cet vijñānaśabdena jīvo nābhidhīyate kintu buddhireva, tarhi nirdeśaviparyyayaḥ syāt | vijñānamiti prathamāntakartṛ nirdeśasya vijñāneneti tṛtīyantakaraṇanirdeśo bhavet | buddheḥ karaṇatvāt | na cātra tathā'sti | kiṃca buddheḥ kartṛtve tasyāḥ karaṇa manyat kalpyam sarvvasya karaṇasyaiva karmmasu pravṛttidarśanāt | tataśca nāmamātreṇa visamvādaḥ, karaṇābhinnasya karttṛtvasvīkārāt | nanu jīvakarttṛtve hitasyaiva, na tu ahitasya sṛṣṭiḥ syāt | svatantrasya kartṛtvāt | maivam | hitameva sisṛkṣorapi sahakārikarmmavaicitryeṇa kvacidahitasyāpyāpātāt | tasmāt jīva eva karttā | evaṃ sati kvacidakarttṛtvavacanamasvātantryāt | kartṛtve kleśasambandhadarśanāt na tatra śrutestātparyyamityādikusṛṣṭyastu darśapaurṇamāsādivvapyatātparyyāpattyādibhirnirasanīyāḥ |
atha prakṛtikartṛtvavāde doṣān darśayati—

8.35

ātmano vibhutvādupalabdheraniyamo darśitaḥ prāk | tathā prakṛterapi vibhutvena sarvvapuruṣasādhāraṇatvāt karmmago'pyaniyamaḥ syāt sarvvaṃ karmma sarvvasya bhogāya yathā syāt naiva vā syāt | na cāsannidhikṛtā vyavasthā, vibhūnāmātmanāṃ sarvvatra sānnidhyāt |

8.36

prakṛteḥ karttṛtve puruṣaniṣṭhāyā bhoktṛtvaśakterviparyyayāt prakṛtigāmitāyātteḥ puruṣo'sti bhoktṛbhāvādi"tyabhimatahāniritiśeṣaḥ| karttu ranyasya bhoktṛtvāsambhavāt tacchaktirapi prakṛtigatā mantavyā |
tuśabdaḥ śaṅkācchedārthaḥ | tatkarttṛtvaṃ jīvasya parāt pareśādeva hetoḥ pravarttate | kutaḥ ? tacchruteḥ | “antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ” “ya ātmani tiṣṭhan ātmānamantaro yamayati” “eṣa eva sādhu karmma kārayatī” tyādau tathā śravaṇāt |
syādetat | pareśāyatte kartṛtve vidhiniṣedhaśāstravaiyyarthyaṃ syāt | svadhiyā pravṛttinivṛttiśaktasya śāstrāviniyojyatvāditi cettatrāha-

8.37

mokṣasādhanasya samādherapyabhāvācca duṣṭaḥ prakṛtikarttṛ tvavādaḥ | prakṛteranyo'hamasmītyevaṃvidhaḥ khalu samādhiḥ | sa ca na sambhavati svasya svānyatvābhāvāt jāḍyācca | tasmājjīva eva karttā siddhaḥ |
atha tasya karttṛtvaṃ karaṇayogena svaśaktyā cāstīti dṛṣṭāntena bodhayati-

8.38

takṣā yathā takṣaṇe vāsyādinā karttā vāsyādidhāraṇe tu svaśaktyaivetyubhayathāpi karttā bhavedevaṃ jīvo'pyannagrahaṇādau prāṇādinā karttā, prāṇādigrahaṇe tu svaśaktyaivetyarthaḥ| itthaṃ prākṛtadehādinā yat karttṛtvaṃ tatkila śuddhādeva puruṣāt pravṛttamapi guṇavṛttiprācuryyāt taddhetukamityupacaryyate | "kāraṇaṃ guṇasaṃgo'sya sadasadyonijanmasviti tatra vokteḥ| etena guṇakartṛtvavacāṃsi vyākhyātāni | mauḍhayādyuktistu pañcāpekṣe'pi svaikāpekṣanmananāt | na caiṣāmāpātavibhāto'rthaḥ śakyo netuṃ tatratyamokṣasādhanoktivirodhāt | "nāyaṃ hanti na hanyate" ityādivākyaṃ tu hantiphalameva cchedaṃ pratiṣedhati nityasyātmanastadayogāt | na tu karttṛtvamapi, tasya pūrvvaṃ siddheḥ | evaṃ ca bhāgavatānāṃ
yadihāmutra ca tadarcanādikarttṛtvaṃ tannirguṇameva pūrvvatra guṇān visarjya cicchaktivṛtterbhakteḥ prādhānyāt paratra kaivalyāt | etadabhipretyoktaṃ śrībhagavatā-“sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ| tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśraya” iti | bhoktṛtvaṃ tu śuddhasya puṃsaḥ| “puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate” ityādismṛteḥ | guṇasaṃgenāpi bhavatastasya samvedanarūpatvāt cidrūpapuṃprādhānyaṃ na tu guṇaprādhānyaṃ tattvena tadvirodhitvāt | svarūpasampvedanasukhādau tu susiddhaṃ tat | svasmai svayaṃ prakāśatvāditi | tasmāttadubhayaṃ jīvasyaiva mantavyam | “eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrote”tyādi śruteśca | takṣadṛṣṭāntena karttṛtvaṃ sātatyaṃ ca nirastam |
atha tatraiva vimarśāntaram | idaṃ jīvasya karttṛtvaṃ svāyattaṃ parāyattaṃ veti saṃśaye “svargakāmo yajeta”, “tasmādbrāhmaṇaḥ surāṃ na pivet pāpamanotsaṃsṛje”tyādi vidhiniṣedhaśāstrārthavattvāt svāyattaṃ tat | svabuddhyā pravarttituṃ nivarttituṃ ca śakto hi niyojyo dṛśyate | tatrāha-

8.40

tuśabdācchaṅkā nirasyate | jīvena kṛtaṃ dharmmādharmmalakṣaṇaṃ prayatnamapekṣya pareśastaṃ kārayatyato noktadoṣāvatāraḥ | dharmmādharmmavaiṣamyādeva viṣamāṇi phalāni parjanyavannimittamātraḥ sannarpayati | yathā sādhāraṇasvabījotpannasya tarulatādeḥ parjanyaḥ sādhāraṇo hetuḥ | na hyasati vāride tasya rasapuṣpādivaiṣamyaṃ sambhavet | nāpyasati bīje | tadevaṃ tatkarmmāpekṣaḥ śubhāśubhānyarpayatīti śliṣṭam | tathā ca karttā'pi parapreritaḥ karotīti kartṛtvaṃ jīvasya na nivāryyate | evaṃ kutastatrāha vihiteti | ādinā nigrahānugrahavaiṣamyādiparihāropapattigrahaḥ | evaṃ hi vidhyādiśāstrasya vaiyyarthyaṃ na syāt | yadi vidhau niṣedhe ca pareśa eva kāṣṭhaloṣṭatulyaṃ jīvaṃ niyuñjyāt tarhi tasya vākyasya prāmāṇyaṃ hīyeta kṛtimato niyojyatvāt | unninayiṣayā sādhukarmmaṇi pravarttanamanugrahaḥ adho nirṇiṣayā asādhukarmmaṇi pravarttanaṃ tu nigrahaḥ | tau caitau jīvasya tathātvenopapadyete, vaiṣamyādidoṣaparihāraśca na syāt | tasmājjīvaḥ prayojyakarttā pareśastu hetukarttā tadanumati mantarā'sau karttuṃ na śaknotīti sarvvamavadātam |
pūrvvārthasthemne jīvasya brahmāṃśatvamucyate | dvā suparṇetyādīni vākyāni śrūyante | tatraika īśo dvitīyastu jīva iti pratīyate | iha saṃśayaḥ kimīśa eva māyayā paricchinno jīvaḥ kiṃvā rakheraṃśukhi tadbhinnastatsambandhāpekṣyī tasyāṃśa iti | kiṃ prāptaṃ māyayā paricchinna īśa eva jīva iti | "ghaṭasaṃvṛtamākāśaṃ nīyamāne ghaṭe yathā | ghaṭo
nīyeta nākāśaṃ tadvajjīvo nabhopama" ityatharvvaśruteḥ | evaṃ ca tattvamasyādi vākyānyanugṛhītāni syuḥ | evaṃ prāpte paṭhati—

8.41

pareśasyāṃśo jīvaḥ aṃśurivāṃśrumataḥ tadbhinnastadanuyāyī tatsambandhāpekṣītyarthaḥ | kutaḥ ? nāneti | “udbhavaḥ sambhavo divyo deva eko nārāyaṇo mātā pitā bhrātā nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛdgatirnārāyaṇa" iti subālaśrutau "gatirbharttā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt" ityādismṛtau ca sraṣṭṛsṛjyatvaniyamyatvaniyantṛtvasvāmyāsatvasakhāsakhitvaprāpyaprāptṛtvādirūpanānāsambandhavyapadeśāt | anyathā anyathā ca vidhayā tadvyāpyatayaitaṃ jīvaṃ tadātmakameke ātharvvaṇikā adhīyante | "brahmadāsā brahmadāsā brahmeme kitavā" iti | na hote vyapadeśāḥ svarūpābhede sambhaveyuḥ| na hi svayaṃ svasya sṛjyādirvyāpyo vā | na vā caitanyaghanasya dāsādibhāvaḥ | tathā sati vairāgyopadeśavyākopāt | na ceśasya māyayā paricchedaḥ tasya tadaviṣayatvāt | na ca ṭaṃkacchinnapāṣāṇakhaṇḍavata tacchinnastanūkhaṇr̤o jīvaḥ acchedyatvaśāstravyākopāt vikārādyāpatteśca | tasmāt tat sṛjyatvādisambandhavāṃstadbhinno jīvastadupasarjanatvāt tadaṃśa ucyate | tattvaṃ ca tasya tacchaktitvāt siddham | tacca viṣṇuśaktirityādau "kṣetrajñākhyā tathāparā" iti smṛteḥ | candramaṇḍalasya śatāṃśaḥ śukramaṇḍalamityādau dṛṣṭaṃ caitat | ekavastvekadeśatvamaṃśatvamityapi na tadati-
krāmati | brahma khalu śaktimadekaṃ vastu brahmaśaktirjīvo brahmaikadeśavān brahmāṃśo bhavatīti tadupasṛṣṭatvaṃ sughaṭam | ghaṭetyādivākyaṃ tūpādhihānau tayoḥ sāyujyaṃ bruvat saṅgatam | tattvamasītyetadapi parasya pūrvvāyattavṛttikatvādi bodhayati pūrvvoktaśrutyādibhyo na tvanyat | tasmāta īśāt jīvasyāsti bhedaḥ | sa ca niyantṛtvaniyāmyatvavibhutvāraṇutvādidharmmakṛtatvena pratyakṣagocaratvānnānyathāsiddhaḥ |
atha vācanikamāha—

8.42

“pādo'sya sarvvā bhūtāni” iti mantravarṇo'pi jīvasya brahmāṃśatvamāha | aśapādaśabdau tu hyanarthāntaravācakau | iha sarvvābhūtānīti bahutve śraute sūtre aṃśaśabdo jātyabhiprāyeṇaikavacanānto bodhyaḥ | evamanyatrāpi |

8.43

“mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātana” iti śrībhagavatā iha sanātanatvoktyā jīvasyaupādhikatvaṃ nirastam | tasmāt tatsambandhāpekṣī jīvastadaṃśa iti | tatkarttṛ tvādikamapi tadāyattam | smṛtiśca jīvasvarūpaṃ viśiṣyāha | “jñānāśrayo jñānaguṇaścetanaḥ prakṛteḥ paraḥ | na jāto nirvikāraśca ekarūpaḥ svarūpabhāk | aṇunityo vyāptiśīlaścidānandātmakastathā || ahamartho'vyayaḥ sākṣī bhinnarūpaḥ sanātanaḥ | adāhyo'cchedya akledyaḥ aśoṣyo'kṣara eva ca | evamādiguṇairyuktaḥ śeṣabhūtaḥ parasya vai | makāreṇocyate jīvaḥ kṣetrajñaḥ paravān sadā || dāsabhūto harereva nānyasyaiva
kadācana" iti | evamādītyādipadāt kartṛtva-bhoktṛtva-svasmai-svayaṃ-prakāśatvāni bodhyāni | prakāśaḥ khalu guṇadravyabhedena dvibhedaḥ | prathamaḥ svāśrayasya sphūrttiḥ | dvitīyastu svaparasphūrttiheturvastuviśeṣaḥ | sa cātmaiva | dīpaścakṣuḥ prakāśayan svarūpasphūrttiṃ ca svayameva karoti na tu ghaṭādiprakāśavat tadādisāpekṣaḥ | tasmāt svayaṃ prakāśaḥ| tathāpi svaṃ prati na prakāśate svasmin jāḍyāt | ātmā tu svayaṃ paraṃ ca prakāśayan svaṃ prati prakāśate | ataḥ svasmai svayaṃ prakāśaḥ yadasau cidrūpa iti |
prasaṅgādidaṃ vicintyate "eko vaśī sarvvagaḥ kṛṣṇa īḍya eko'pi san bahudhā yo'vabhāti” iti śrīgopālatāpannyāṃ paṭhyate | smṛtau ca "ekānekasvarūpāye" tyādi | atrāṃśirūpeṇaiko' śakalārūpeṇa tu bahudhetyarthaḥ pratīyate | tatra jīvāṃśānmatsyādyaṃśasya viśeṣo'sti na veti saṃśaye aṃśatvāviśeṣāt nāstīti prāpte-

8.44

aṃ śaśabditatve'pi paro matsyādirna evaṃ jīvavanna bhavati | tatra dṛṣṭāntamāha prakāśeti | yathā tejo'śo raviḥ khadyotaśca tejaḥśabditatve'pi naikarūpyabhāk | yathā jalāṃśaḥ sudhāmadyādiśca jalaśabditatve'pi na sāmyaṃ labhate tadvat |

8.45

"svāṃśaścātha vibhinnāṃśa iti dvedhā'śa iṣyate | aṃ śino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ | tadeva nāṇumātro'pi bhedaḥ svāṃśāṃśinoḥ kvacit | vibhinnāṃśo'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsāmarthyamātrayuk" iti | "sarvvaṃ
sarvvaguṇaiḥ pūrṇṇāḥ sarvvadoṣavivarjitā" iti ca | ayaṃ bhāvaḥ | "ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam" tyādau kṛṣṇārūpasya vastunaḥ svayaṃ rūpasya ye matsyādayo'śāḥ smṛtāḥ na te jīvavat tato bhidyante, tasyaiva vaidūryyādivat tattadbhāvāviṣkārāt | sarvvaśaktityavyaktavyavyaktisavyapekṣo hi tattadvyapadeśaḥ| yaḥ kṛṣṇaḥ kṛtsnaṣāḍguṇyavyañjako'śī, sa eva kṛtsnatadvyañjako dvayaṃ kavvyañjako vā'śaḥ kalā cetyucyate | yathaikaḥ kṛtsnaṣaṭśāstrapravaktā sarvvaviducyate sa eva kvacidakṛtsnatadvaktā dvayaṃ kaśāstravaktā ca sarvvavitkalpo'lpajñaśceti | puruṣavodhin‍yādiśrutā rādhādyāḥ pūrṇṇāḥ śaktayo daśamādismṛtā guṇāśca sarvātiśayipremapūrṇṇaparikaratvadruhiṇādividvatsamavismāpakavaṃśamādhuryyasvaparyyantasarvvavismāpakarūpamādhuryyaniratiśayakāruṇyādayo yaśodāstananyaye kṛṣṇa eva nityāvibhūtāḥ santi na tu matsyāditve satīti tasyaiva tattadbhāvāviṣkārānna matsyāderjīvavat tattvāntaratvaṃ kiṃtu tadātmakatvameveti |
yuktyantareṇa viśeṣaṃ darśayati |

8.46

satyapi brahmāṃśatve'nādyavidyāvijṛmbhitāt dehasambandhāt jīvarūpasyāṃśasya pareśakṛtāvanujñāparihārau śrūyete naivaṃ matsyādirūpasya | kiṃtu dehasambandharāhityaṃ sākṣāt pareśatvaṃ ca tasya śrūyate ato mahān viśeṣaḥ | anujñānumatiḥ sādhvasādhukarmmapreraṇeti yāvat | "eṣa eva sādhukarmma kārayati" ityādi śruteḥ | parihāraśca tato nivṛttirmokṣa
iti yāvat | tameva viditvetyādiśruteḥ | tatra dṛṣṭāntamāha jyotiriti | jyotiṣaścakṣustasya yathā sūryāṃśasyāpi dehasambandhāt nānāvidhatvaṃ tadanugrāhyatvaṃ tatpravṛttinivṛttī ca taddhetuka eva naivaṃ khasthasya sūryāṃśasyāpi, tatprakāśasya tasya sūryātmakatvāt tadvat |
maṇḍūkaplutyā netyanuvarttate | naiva te sāmyabhājaḥ | kutaḥ ? svarūpasāmye'pi tadadṛṣṭānāmaniyamāta nānāvidhatvāt | adṛṣṭaṃ tvanādi |

8.47

jīvasyāsantaterapūrṇatvādavyatikaraḥ | pūrṇena matsyādinā sāmyaṃ netyarthaḥ | bālāgraśatabhāgasyetyādyā śrutirjīvasyāpūrttimāha | pūrṇamadaḥ pūrṇamidamityādyā tu matsyādeḥ pūrttim |
hetuṃ dūṣayati—

8.48

aṃśaśadvitatvāviśeṣāditi yo heturmatsyādyaṃśasya jīvāṃśena sāmyaṃ bodhayitumupanyastaḥ sa tvābhāsa eva satpratipakṣākhyo hetvābhāsa eva | vaiṣamyasādhakasya pūrttyāderhetvantarasya sattvāt | cakāro dṛṣṭāntasūcanāya | na hi dravyatvena pṛthivīnabhasoḥ sāmyapāramyaṃ sādhanīyam | na vā padārthatvena, bhāvābhāvayostat | tathā ca matsyādāvasattvaṃvyañjakatvaṃ jīve tu tadupasarjanatvamaṃśatvamiti |
evaṃ prāsaṅgikaṃ samāpya prakṛtaṃ cintayati | “nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmāniti” tyādīni vākyāni kāṭhakādiṣu śrūyante | tatra nityacetanatayā pratītā bahavo jīvāḥ sāmyabhājo na veti sandehe viśeṣāpratīteḥ sāmyabhāja iti prāpte—

8.50

teṣvapi vaicitryahetutayā'ṅgīkṛteṣvevaṃ hetvantarāpekṣāmratteste'pyadṛṣṭādevetyarthaḥ | cakāraḥ pratikṣaṇavaicitrīṃ samuccinoti |

8.51

tatprāpte rapyadṛṣṭāpekṣatvenādṛṣṭāntarbhāvāt pradeśādekadeśasthitānāmapi vaicitrīdarśanācca |
|| iti śrīmadbrahmasūtrabhāṣye dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||

Linked texts (1)