Aphorisms on Brahman 229

Vedāntapārijātasaurabha 229

Language: Sanskrit

229.1

śrī6śrībhagavannimbārkāviracitavedāntapārijātasaurabhākhya-brahmasūtra-vākyārthaḥ | samanvayāvirodhābhyāṃ sādhye niścite, atha sādhanāni nirūpyante| tatrādau vairāgyārthaṃ svargādigamanāgamanādidoṣān darśayati | uktalakṣaṇaḥ prāṇādimāñjīvo hi sūkṣmabhūtasampariṣvakta eva dehaṃ vihāya dehāntaraṃ gacchatīti “vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantī”tyādipraśnanirūpaṇābhyāṃ gamyate |
(ve0pā0sau0) evaṃ jāgrato jīvasya vairāgyārthaṃ saṃsāragatirudīritā| atha svapnādi nirūpyate | svapnamadhikṛtya “atha na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti, atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate” ityādi śrūyate | tatra rathādisṛṣṭirjīvakṛtā, uta brahmakṛtā ? iti sandehe svapnasthāne rathādisṛṣṭirjīvakṛtā, hi yataḥ “sṛjate sa kartte”ti śrutirāha |

229.2

(ve0pā0sau0) trivṛtkaraṇaśrutyā'pāṃ tryātmakatvāditarayorapi grahaṇaṃ, kevalā''pagrahaṇaṃ tu tadbhūyastvādupapadyate |
(ve0pā0sau0) “ya eṣu supteṣu jāgartti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇa” iti svapne eke jīvakāmānāṃ putrādirūpāṇāṃ karttāraṃ samāmanantīti pūrvaḥ pakṣaḥ |

229.3

(ve0pā0sau0) “tamutkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmantī”ti prāṇagatiśravaṇācca bhūtasūkṣmaparivṛta eva gacchati |
(ve0pā0sau0) tatrābhidhīyate svapne satyasaṅkalpasarvajñaparameśvaranirmmitameva rathādikāryyajātam , yato hyāścaryyabhūtaṃ tanna jīvakṛtam , tadīyasatyasaṅkalpatvāderbaddhāvasthāyāṃ kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt |

229.4

(ve0pā0sau0) teṣāṃ trivṛtkṛtānāṃ tejo'bannānāṃ kāryāṇi śarīre śabdādevāvagantavyāni, “bhūmeḥ purīṣaṃ māṃsaṃ manaśceti, apāṃ mūtraṃ lohitaṃ prāṇaśceti, tejaso'sthimajjāvākceti” |
20 ||
(ve pā0sau0) “yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ prāṇaścakṣurādityami”tyādinā vāgādīnāmagnyādiṣu gaterlayasya śravaṇānna teṣāṃ jīvena saha gamanamiti cenna | agnyādigatiśruteḥ “oṣadhīrlomāni vanaspatīnkeśā” iti sahapāṭhena bhāktatvāt |
(ve0pā0sau0) “yadā karmmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati | samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane” iti, “atha yadā svapneṣu
puruṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇadantaṃ paśyati sa enaṃ hantī”ti śruteḥ svapnaḥ sādhvāgamāsādhvāgamayoḥ sūcako'vagamyate, etadeva svapnaphalavida ācakṣate| ato buddhipūrvakeṣṭāgamasūcakasvapnādarśanādevāniṣṭāgamasūcakasvapnadarśanācca paramātmaiva svapnarathādinirmmātā |

229.5

(ve0pā0sau0) prathame'gnāvapāmaśravaṇāt kathaṃ pañcamyāmāhutau tāsāṃ puruṣabhāva iti cenna | yataḥ śraddhāśabdena tā evocyante, upakramādya-
(ve0pā0sau0) satyasaṅkalpādikaṃ svāpnapadārthanirmātṛtve jīvasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyaṃ, tacca jīvakarmmānurūpātparameśvarasaṅkalpādvaddhāvasthāyāṃ tirohitaṃ tasmādeva jīvasya bandhamokṣau bhavataḥ “saṃsārabandha-

229.6

(ve0pā0sau0) bhūtasampariṣvakto jīvo raṃhatīti na vaktuṃ śakyamabādibajjīvasyāśravaṇāditi cenna | “iṣṭāpūrtte dattamityupāsate, te dhūma-
mabhisambhavantī”tyādineṣṭādikāriṇāṃ dhūmamārgeṇa candralokaprāptiṃ nirūpya te eva somaśabdena śrutyā nirūpyante “eṣa somo rājā sambhavatī”tyatrāpi somo rājā sambhavatītyanena pratīteḥ |
(ve pā0sau0) sa ca tirobhāvo'vidyāyogadvāreṇa bhavati |

229.7

(ve0pā0sau0) kevalakarmmiṇāmanātmavittvāddevānprati guṇabhāve sati “taddevānāmannaṃ te devā bhakṣayantī”ti iṣṭādikāriṇāmannatvena bhakṣatvaṃ bhāktam “paśureva sa devānāmi”tiśruteḥ |
(ve0pā0sau0) svapnasṛṣṭinirmmātā paramātmā | suṣuptirapi nāḍīpurītatpraveśānantaraṃ khalu paramātmanyeva bhavati “āsu tadā nāḍīṣu supto bhavatī”ti, “tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete” iti, “ya eṣontarhṛdaya ākāśastasmiñchete” iti ca śravaṇāt |

229.8

(ve0pā0sau0) āmuṣmikaphalapradakarmakṣaye sati aihikaphalapradakarmavān yathā gatamanevañca pratyavarohati “tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeran” ityādiśruteḥ, “varṇāḥ āśramāṃśca svakarmaniṣṭhāḥ pretya karmaphalamanubhūya tataḥ śeṣeṇa viśiṣṭajātikularūpāyuḥśrutavṛttavittasukhamedhaso janma pratipadyante” iti smṛteśca |
(ve0pā0sau0) ataeva “sata āgamye”tyādau śrūyamāṇaṃ parameśvarādapyutthānamupapadyate |

229.9

(ve0pā0sau0) nanu ramaṇīyacaraṇā ityatra caraṇamācārastasmādeveṣṭasiddhau na sānuśayasyāvarohaḥ sambhavatīti cenna | yataścaraṇaśrutiḥ karmmopalakṣaṇārthā iti kārṣṇājinirmanyate |
(ve0pā0sau0) yaḥ suptaḥ sa eva jīva uttiṣṭhati | yasmātpūrvedyuḥ karmmaṇo'rddhaṃ kṛtvā paredyuranusmṛtya tadarddhaṃ karoti, “ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tattathā bhavantī”tyādiśabdebhyaḥ, “agnihotraṃ juhuyādātmānamupāsīte”tyādividhibhyaḥ |

229.10

(ve0pā0sau0) nanu tathātve caraṇasyānarthakyaṃ syāditi cenna | karmmaṇāṃ caraṇāpekṣatvāt |
(ve0pā0sau0) mūrcchite maraṇāddhasampattiḥ suṣuptyādiṣu mūrcchā naikatamā, ataḥ pariśeṣāt sā tadatiriktā |

229.11

(ve0pā0sau0) sukṛtaduṣkṛte karmmaṇī caraṇaśabdenocyete iti bādariḥ |
(ve0pā0sau0) akarmmavaśyatvātsarvāntarvarttino'pi paramātmanastatra
tatra doṣā na sambhavantītyupapāditameva, sthānato'pi doṣāḥ parasya na, yataḥ sarvatra brahmanirdoṣatvasvābhāvikaguṇātmakatvābhyāṃ yuktamāmnātam |

229.12

(ve0pā0sau0) aniṣṭādikārigatiścintyate | tatra tāvatpūrvaḥ pakṣaḥ, niṣiddhasaktānāṃ vihitaviriktānāṃ duṣṭānāmāpi “ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasaṃ te sarve gacchantī”ti gamanaṃ śrutam |
(ve0pā0sau0) vastuto'pahatapāpmatvādiyuktasyāpi jīvasya dehayogenāvasthābhedadoṣāḥ santyeva, tathā parasyāpi bhavantviti cenna | pratyekamantaryāmiṇo doṣāpādakavacanābhāvāt “eṣa te ātmāntaryāmyamṛtaḥ” ityamṛtatvavacanāt |

229.13

(ve0pā0sau0) yamālaye duḥkhamanubhūyāniṣṭādikāriṇāñcandramaṇḍalārohāvarohau, “punaḥ punarvaśamāpadyate me, vaivasvataṃ saṃyamanaṃ janānāmi”tyādiṣu yamālayagamanadarśanāt
(ve0pā0sau0) api ca “tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo'bhicākaśīti” iti eke śākhina adhīyate |

229.14

(ve0pā0sau0) parāśarādayaḥ yamavaśyatvaṃ smaranti |
(ve0pā0sau0) “nāmarūpe vyākaravāṇī”tyasminkārye'pi parasya nāmarūpanirvāhakatvena pradhānatvāddhetoḥ svotpādyanāmarūpabhoktṛtvābhāvādarūpavadbhavati, ato doṣagandhā'nāghrātaṃ brahma |

229.15

(ve0pā0sau0) rauravādīnsapta narakānapi smaranti |
(ve0pā0sau0) tama aspṛṣṭaṃ prakāśavadevaṃbhūtamubhayaliṅgaṃ brahma “ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastādi”tyanenaikena vākyenābhidhīyate, vākyasyāvaiyarthyāt |

229.16

(ve0pā0sau0) rauravādiṣvapi citraguptādīnāmadhiṣṭhātṝṇāṃ yamāyattatayā yamasyaiva vyāpārāttatrā'nye'pyadhiṣṭhātāra iti nāsti virodhaḥ |
(ve0pā0sau0) atha rāddhāntaḥ |
(ve0pā0sau0) vākyaṃ yāvān yasyārthastāvanmātramāha yadā tadā tadevāvaiyarthyaṃ bodhyam |

229.17

pañcāgnividyāyām “athaitayoḥ pathorna katareṇa ca tānīmāni kṣudrāṇi asakṛdāvarttīni bhūtāni bhavanti, jāyasva mriyasvetyetattṛtīyaṃ sthānaṃ tenā'sau loko na sampūryyate” ityaniṣṭādikāriṇāmavarohaṃ darśayati | payoriti ca vidyākarmmaṇornirdeśastayoḥ prakṛtatvāt “tadya itthaṃ viduriti devayānaḥ panthā iṣṭāpūrttaṃ dattamiti pitṛyānastayoranyatareṇāpi ye na gacchanti tānīmāni tṛtīyasthānabhāñji bhūtānī”ti, pāpināṃ candragatirnāstīti vākyārthaḥ |
(ve0pā0sau0) “ya ātmā'pahatapāpmā, niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanaṃ, satyakāmaḥ satyasaṅkalpa” ityādivākyagaṇaḥ ubhayaliṅgaṃ brahma darśayati | atha smaryyate'pi “yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ | ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravarttate | athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna ! | viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagadi”tyādinā |

229.18

(ve0pā0sau0) vāgādiprakaraṇamupasaṃhṛtya “atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcuri”ti tebhyo vāgādibhyaḥ śreṣṭhasya prāṇasya bhedaśravaṇāt, ndriyādisthitihetoḥ śreṣṭhāt prāṇādindriyāṇāṃ viṣayagrāhakatvena vailakṣaṇyācca tāni tattvāntarāṇi |
(ve0pā0sau0) tṛtīyasthāne'niṣṭādikāridehārambhārthamapi pañcamāhutyapekṣā nāsti, śrāddhādikramaprāptāṃ pañcamāhutiṃ vinā'pi jāyasveti dehārambhopalabdheḥ |
(ve0pā0sau0) yataḥ sarvagamapi brahmobhayaliṅgatvānnirddoṣameva, ataeva “yathā''tmaiko hyanekastho jalādhāreṣvivāṃśumāni”tyādau śāstre brahmaṇo nirddoṣatvaṃ khyāpayituṃ sūryyakādivadupamocyate |
(ve0pā0sau0) śaṅkate—

229.19

(ve0pā0sau0) “seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇī”ti “tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇī”ti nāmarūpavyākaraṇamapi trivṛtkurvataḥ parasyaiva karma | ya ekaikāṃ devatāṃ trirūpāmakarotsa eva hi agnyādityādīnāṃ nāmarūpakarttā | kutaḥ ? “seyaṃ devate”tyupakramya “anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇī”ti vyākaraṇasya paradevatākarttṛkatvopadeśāt |
(ve0pā0sau0) “jajñe droṇavināśāya pāvakāditi naḥ śrutamiti”-
tyādinā iṣṭādikāriṇāmapi dhṛṣṭadyumnaprabhṛtīnāṃ pañcamāhutiṃ vinaiva dehotpattiḥ smaryyate |
sūryyādambu dūrasthaṃ gṛhyate, tadvadaṃśinaḥ sakāśātsthānasyāgrahaṇāddṛṣṭāntavaiṣamyamiti |
(ve0pā0sau0) tatrāha—

229.20

(ve0pā0sau0) caturvidheṣu bhūteṣu svedajodbhijjayoḥ strīpuruṣasaṅgamantareṇotpattidarśanācca na pañcamāhutyapekṣā |
sthāninaḥ sthānāntarbhāvāttatprayuktavṛddhihrāsabhāktvaṃ dṛṣṭāntena nirākriyate, ubhayasāmañjasyādevaṃ vivakṣitāṃśamātraṃ gṛhyate |

229.21

(ve0pā0sau0) teṣāṃ bhedena grahaṇaṃ tu bhāgabhūyastvāt |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārka vi0 śā0 mī0 vākyārthe ve0 pā0 saurabhe dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ |
(ve0pā0sau0) "aṇḍajaṃ jīvajamudbhijjami"tyatra tu tṛtīyaśabdena svedajasya saṅgraho'to na cāturvidhyahāniḥ |
(ve0pā0sau0) siṃha iva māṇavaka iti loke darśanāccaivam |

229.22

(ve0pā0sau0) avarohaprakāraścintyate | “athaitamevādhvānaṃ punarnivarttante, yathetamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā'bhraṃ bhavatyabhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣatī”tyatra devādibhāvavadākāśādibhāvaḥ, uta sādṛśyaprāptimātram ? iti sandehe, ākāśādibhāva iti prāpte, ucyate tatsādṛśyāpattiriti | kutaḥ ? sādṛśyaprāpterevopapannatvāt |
(ve0pā0sau0) kiṃ “neti netī”ti vākyaṃ “dve vāva brahmaṇo rūpe mūrttañcāmūrttañce”tyādinā prakṛtaṃ mūrttāmūrttādirūpaṃ pratiṣedhatyathavā prakṛtarūpayogātprāptambrahmaṇa etāvattvamiti ? sandehe, rūpaṃ pratiṣedhatīti prāpte, ucyate—prakṛtaitāvattvameva pratiṣedhati, tato bhūyo na hyetasmāditi netyanyatparamastītyādivākyaśeṣo bravīti |

229.23

(ve0pā0sau0) jīvo'lpena kālenākāśādivarṣāntasāmyaṃ vijahāti pṛthivīṃ praviśya vrīhyādibhāvamāpadyate, “ato khalu durniṣprapatarami”ti viśeṣavacanāt | vrīhyādibhāvādduḥkhataraniḥsaraṇavākyaṃ pūrvatrācirakālikamavasthānaṃ dyotayati |
(ve0pā0sau0) “na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vāce”tyādiśāstraṃ brahmāvyaktamāha |

229.24

(ve0pā0sā0) “te iha vrīhiyavā oṣadhīvanaspatayastilamāṣā iti jāyante” tatrānyakṣetrajñādhiṣṭhite vrīhyādau jāyante saṃsargamātraṃ prāpnuvantītyartho jñeyaḥ | kutaḥ ? ākāśādibhiriva teṣāṃ vrīhyādibhirapi saṃsargamātrakathanāt |
(ve0pā0sau0) bhaktiyoge dhyāne tu vyajyate “brahmajñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ, bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna ! | jñātuṃ draṣṭuñca tattvena praveṣṭuñca parantape”tyādiśrutismṛtibhyām |

229.25

(ve0pā0 sau0) teṣāṃ vrīhyādisthāvarayoniprāpakaṃ hiṃsāyogājjyotiṣṭomādyaśuddhaṃ karmmāstīti cejjyotiṣṭomāderaśuddhatvaṃ nāsti, vidhiśāstrāt |
(ve0pā0sau0) sūryāgnyādīnāṃ yathā tadarthikṛtasādhanābhyāsādāvirbhāvastadvadbrahmaṇo'pyavaiśeṣyaṃ brahmaprakāśo bhavati, saṃrādhanalakṣaṇopāyādbrahmadarśanaṃ bhavatītyarthaḥ |

229.26

(ve0pā0sau0) “yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavatī”ti sigbhāvavadvrīhyādibhāvo'pi |
(ve0pā0sau0) brahmasākṣātkāraddhetostena saha sāmyaṃ yāti, “yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ karttāramīśaṃ puruṣambrahmayonim | tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaitī”ti jñāpakāt |

229.27

(ve0pā0sau0) yonimāśritya śarīrī bhavati |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkaviracite śā0 mī0 vākyārthe vedāntapārijātasaurabhe tṛtīyādhyāye 1 pādaḥ ||
(ve0pā0sau0) mūrttāmūrttasyāpratiṣedhyatvaṃ draḍhayati, mūrttāmūrttādikaṃ viśvaṃ brahmaṇi svakāraṇe bhinnābhinnasambandhena sthātumarhati, bhedābhedavyapadeśādahikuṇḍalavat |

Commentaries (1)

Vedāntakaustubhaprabhā — Keśava Kāśmīrin Bhaṭṭa, Sanskrit

Linked texts (1)

Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit