Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 231

Vedāntapārijātasaurabha 231

Language
Sanskrit

231.1

[ve0pā0sau0]anekatra proktamapyupāsanamekameva codanādyaviśeṣāt|

231.2

(ve0pā0sau0) vidyāyāṃ punaḥ śrutyā vedyabhedānna vidyaikyamiti cenna | kvacitpratipattṛbhedāt kvacitprakaraṇaśuddhyarthamevāsyāmapi vidyāyāṃ punaru-

231.3

(ve0pā0sau0) tathā “tato yaduttaratarami”ti bhedavyapadeśādbrahmetarattattvamastītyapi na vācyam | “yasmātparaṃ nāparamasti kiñcidi”ti pratiṣedhāt |
36 ||
(ve0pā0sau0) yaccātharvaṇe “teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta śirovrataṃ vidhivadyaistu cīrṇami”ti śirovrataṃ tadapi vidyābhedakaṃ na, yataḥ svādhyāyādhyayanāṅgatayā śirovrataṃ vidhīyate | tasyādhyayanāṅgatve sati ātharvaṇiketarāgrāhyatayā tanniyamo'sti | yataḥ samācārākhye granthe'pi vedavratatvena śirovratamāmananti, “naitadacīrṇavrato adhīte” iti vacanācca sauryādihomavacca tanniyamaḥ saṅgata eva |
(ve0pā0sau0) “puruṣo vāva yajña” ityādinā chāndogye “tasyaiva viduṣo yajñasye”tyādinā taittirīyake ca śrūyamāṇāyāṃ puruṣavidyāyāmapi ekatroktānāṃ “tasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tatprātaḥsavanami”tyādīnāṃ prakārāṇāmanyatrānāmnānādvidyābhedaḥ |
24 ||

231.4

(ve0pā0sau0) “sarve vedā yatpadamāmanantī”ti śrutirdarśayati ca vidyaikyam |

231.5

(ve0pā0sau0) vidyaikye sati guṇopasaṃhāraḥ karttavyaḥ, prayojanābhedāt agnihotrādividhiśeṣavat |

231.6

(ve0pā0sau0) “atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāye”ti “tatheti tebhya eṣa prāṇa udgāyatī”ti vājasaneyake śrūyate | “atha ha ya evāyaṃ mukhyaprāṇastamupāsāñcakrire” iti chāndogye ca śrūyate | kimatra vidyaikyamuta tadbhedaḥ ? iti saṃśaye vidyaikyamiti | nanu prāṇasya vājasaneyake “tvaṃ na udgāye”ti kartṛtvaṃ, chāndogye ca “tamudgītha”miti karmatvamavadhīyate, ato vidyānānatvamiti cenna| upakrame'viśeṣāt | “udgīthenātyayāma udgīthamājahuranenainānabhihaniṣyāma”iti udgīthasyaivopāsyatvapratīteḥ | tasmādubhayatra vidyaikyamiti prāptam |

231.7

na vidyaikyam, “omityetadakṣaramudgīthamupāsīte”tyudgīthe praṇavamupāsyaṃ prakramyo“dgīthamājahuri”ti vacanāt tadavayavabhūtaḥ praṇavaḥ prāṇadṛṣṭerviṣayaḥ chāndogye vihitaḥ | vājasaneyake tu “aviśeṣeṇa udgīthenātyayāma” ityupakramātkṛtsnodgīthaḥ prāṇadṛṣṭerviṣayaḥ | itthaṃ prakramabhedādvidyābheda eva sidhyati | yathodgīthāvayave praṇave paramātmadṛṣṭividhānāviśeṣe'pi hiraṇmayapuruṣadṛṣṭividhānātparovarīyastvādiguṇaviśiṣṭavidhānamanyat |
(ve0kau0) pariharati |

231.8

(ve0pā0sau0) saṃjñāto vidyaikyamiti cettasyāḥ durbalatvaṃ “na vā prakaraṇabhedādi”tyanenoktaṃ, saṃjñaikatvaṃ tu vidheyabhede'pyasti | yathā'gnihotrasaṃjñā nityā'gnihotre kuṇḍapāyināmayanāgnihotre ca |

231.9

(ve0pā0sau0) chāndogye sarvāsūdgīthavidyāsu prathamaṃ prastutasya praṇavasyopāsyatvena vyāpteḥ “udgīthamājahuri”ti madhyagatasyodgīthaśabdasyāpi praṇavaviṣayatvaṃ samañjasam | chāndogye udgīthāvayavaḥ praṇavaḥ, vājasaneyake kṛtsnodgīthaḥ prāṇadṛṣṭyopāsya iti vidyābhedaḥ |

231.10

(ve0pā0sau0) chāndogye vājasaneyake ca prāṇasaṃvāde jyaiṣṭhyaśraiṣṭhyaguṇopete prāṇe upāsyatayā vāgādayo vasiṣṭhatvādiguṇakā uktāḥ | te ca guṇāḥ prāṇe samarpitāḥ | kauṣatikīprāṇasaṃvāde tu vāgādīnāṃ guṇā uktā, na tu prāṇe samarpitāḥ | tatrocyate | anyatra kauṣītakīprāṇasaṃvāde'pi prāṇasambandhitvena te upādeyāḥ, jyaiṣṭhyaśraiṣṭhyanimittasya vāgādīnāṃ prāṇāyattatvādeḥ sarvatraikyāt |

231.11

(ve0pā0sau0) sarvatra guṇino'bhedādānandādayo guṇāḥ paravidyāsūpasaṃharttavyāḥ |

231.12

(ve0pā0sau0) parasvarūpaguṇaprāptau priyaśirastvādīnāṃ prāptistu neṣyate, śiraādyavayavabhede sati brahmaṇyupacayāpacayaprasaṅgāt |

231.13

(ve0pā0sau0) ānandādayastu guṇā guṇinaḥ sarvatraikyādupasaṃhiyante |

231.14

(ve0pā0sau0) “tasya priyameva śiraḥ” ityādyabhidhānaṃ tu anucintanārthamitaraprayojanābhāvāt |

231.15

(ve0pā0sau0) “anyo'ntara ātme”tyātmanaḥ śiraḥpakṣādyasambhavāt tadanudhyānāya tadabhidhānam |

231.16

(ve0pā0sau0)“anyo'ntara ātme”tyatrātmaśabdena paramātmana eva grahaṇaṃ, yathā “ātmā vā idameka evāgra āsīt” ityatrātmaśabdena paramātmana eva grahaṇam tadvat | “so'kāmayata bahu syāmi”tyānandamayaviṣayāduttaravākyādapi tadgrahaṇam |

231.17

(ve0pā0sau0) pūrvatrānātmani prāṇādāvātmaśabdānvayadarśanād “ātmā''nandamaya” ityātmaśabdena paramātmano'parigraha iti cet | syādeva tena śabdena tatparigrahaḥ pūrvatrāpi paramātmabuddhayaivānātmani prāṇādāvātmaśabdānvayaniścayāt |

231.18

(ve0pā0sau0) “aśiṣyannācāmedaśitvā cācāmedetameva tadanamanagnaṃ kurute” ityādinā'pāṃ prāṇavāsastvadhyānamaprāptaṃ vidhīyate, smṛtyācāraprāptasyācamanasya tu tatrānuvādamātratvāt |

231.19

(ve0pā0sau0) vājasaneyiśākhāyāṃ “satyaṃ brahmetyupāsīte”tyārabhya “ātmānamupāsīta manomayami”tyādi | agnirahasye “manomayo'yaṃ puruṣa” ityādi | bṛhadāraṇyake ca śāṇḍilyavidyā''mnātā, sā ca yathā'nekaśākhāsu vedyaikyādvidyaikyaṃ tathaikasyāmapyekaiva, vidyaikyādguṇopasaṃhāraḥ |

231.20

(ve0pā0sau0) yathā śāṇḍilyavidyaikyaṃ tatsambandhādguṇopasaṃhāraevaṃ “satyaṃ brahme”tyupakramādekavidyātvasambandhāt “tasyopaniṣadahamityadhidaivataṃ” “tasyopaniṣadahamityādhyātmami”ti śrutyukte dve nāmanī upasaṃhiyete iti pūrva pakṣaḥ |

231.21

(ve0pā0sau0) siddhāntastu sthānabhedādupasaṃhāro nopapadyate iti 21

231.22

(ve0pā0sau0) “tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpami”ti śrutiścākṣisthādityasthayorguṇopasaṃhārābhāvaṃ darśayati |

231.23

(ve0pā0sau0) “brahmajyeṣṭhā vīryāḥ sambhṛtāni brahmāgne jyeṣṭhaṃ divamātatāne”tyādinā taittirīyakavihitānīṃ sambhṛtijyeṣṭhā vīryā sambhṛtāni ca dyuvyāptiprabhṛtīnāṃ guṇānāmapi sthānabhedādeva vidyāntareṇopasaṃhāraḥ |

231.25

(ve0pā0sau0) “sarvaṃ pravidhya hṛdayaṃ pravidhye”tyādimantrāṇāṃ “devā ha vai satraṃ niṣedu”rityādinoktānāṃ vāgādikarmaṇāñca na vidyāyāmupasaṃhāraḥ | kutaḥ ? vedhādīnāmarthānāṃ vidyābhinnatvāt |

231.26

(ve0pā0sau0) “tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūye”tyādiśrutiproktāyāṃ puṇyapāpavimocanātmikāyāṃ hānau “tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyāmi”ti vidvattyaktapuṇyapāpagrahabhūtamupāyanamupa saṃhriyate | kutaḥ ? śākhāntarīyopāyanaśabdasya hāniśabdaśeṣatvāt | yathā “kuśā vānaspatyā” iti kuśānāṃ vānaspatyatvaprakāśakavākye śeṣatāmaudumbarā iti vākyaṃ bhajate, yathā ca “chandobhiḥ stuvīte”ti vākyaśeṣatāṃ “devachandāṃsi pūrvāṇī”ti vākyaṃ bhajate, yathā ca “hiraṇyena ṣoḍaśinaḥ stotramupākarotī”ti vākyaśeṣatāṃ “samayādhyuṣite sūrye” iti vākyaṃ gacchati, yathā ca “ṛtvija upagāyatī”ti asya “nādhvaryurupagāyatī”ti śeṣatāmāpapadyate | “api vākyaśeṣatvādanyāyyatvāt vikalpasye”tyādyuktañjaimininā'pi |

231.27

(ve0pā0sau0) śarīrādapakramaṇavelāyāṃ niḥśeṣatayā pāpapuṇyahāniḥ | kutaḥ ? śarīraviyogāt paścāttābhyāṃ tarttavyabhogābhāvāt | evamevānye'dhīyate “aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśata eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate” ityādi | evaṃsati dehaviyogasamaye jāta eva karmakṣayo “virajāṃ nadīṃ tāṃ manasā'tyeti, tatsukṛtaduṣkṛte vidhunute” iti nadītaraṇānantaraṃ paṭhyate |

231.28

(ve0pā0sau0) viduṣaḥ puṇyaṃ pāpaṃ kramātsuhṛddurhṛcca chandataḥ prāpnotyevamubhayāvirodho bhavati |

231.29

(ve0pā0sau0) sukṛtaduṣkṛtayoraviśeṣatayā nivṛttyā gaterarthavattvaṃ, yadi sukṛtamanuvartteta tadā tatphalabhogānantaramāvṛttiḥ syāt | evaṃsatyanāvṛttiśrutivirodho bhavet |

231.30

(ve0pā0sau0) brahmopāsakasya śarīraviyogakāle sarvakarmmakṣaye'pi panthā upapannaḥ | kutaḥ ? “paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate, sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ” ityādiṣu dehādisambandhalakṣaṇārthopalabdheḥ, yathā bhūpasevakasya bhaumārthasiddhistadvat | sa sthūlaśarīrasarvakarmmakṣaye'pi vidyāprabhāvādviśiṣṭasthānagamanārthaṃ sūkṣmaśarīramanuvarttate, tadviyāgānantaraṃ yuktaṃ śrutiproktaṃ rūpaṃ vidvān prāpya brahmabhāvāpanno bhavatīti bhāvaḥ |

231.31

(ve0pā0sau0) upakośalavidyāpañcāgnividyādiṣu śrūyamāṇā gatistadvidyāvatāmeveti niyamo na, kintu sa brahmopāsīnānāṃ sarveṣām | tathāhi gateḥ sarvasādhāraṇatve sati “ya evametadvidurye ceme'raṇye śraddhāṃ satyamupāsate te'rciṣamabhisambhavanti” | “agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||” ityādiśrutismṛtibhyāmavirodhaḥ |

231.32

(ve0pā0sau0) vaśiṣṭhādīnāṃ tvādhikāraphalakakarmavaśādyāvadadhikāramavasthitiḥ |

231.33

(ve0pā0sau0) “etadvai tadakṣaraṃ gārgi ! brāhmaṇā abhivadanti, asthūlamanaṇvahrasvami”tyakṣarasambandhinīnāmasthūlatvādidhiyāṃ brahmavidyāsu sarvāsu parigrahaḥ | kutaḥ ? sarvatrākṣarasya brahmaṇaḥ pradhānasya samānatvādguṇānāṃ ca sthūlatvādīnāṃ tatsvarūpānusandhānāntarbhāvācca | yathā jāmadagnye'hīne puroḍāśinīṣūpasatsu sāmavedapaṭhitasya mantrasyā“gnerverhotrami”tyāderyājurvedikena svareṇa prayogaḥ kriyate, taduktaṃ “guṇamukhyavyatikrame tadarthatvāt mukhyena vedasaṃyoga” iti |

231.34

(ve0pā0sau0) sthūlatvādiviśeṣitairānandādibhiḥ sarvotkṛṣṭabrahmacintanāddhetoriyadā(nandā)dikaṃ sarvatrānuvarttanīyam, pradhānāvuvarttino'-

231.35

(ve0pā0sau0) svasya svaprāpakatayā sambandhavyapadeśopapatteśca tatvāntarābhāvaḥ |
(ve0pā0sau0) nanu bṛhadāraṇyake “yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastanme vyācakṣva” ityuṣastapraśne “yaḥ prāṇena prāṇiti sa te ātmā sarvāntara” ( ityādiprativacanam, tatra antarā sa te ātmā sarvāntara ) iti dehādyantaratvena pratyagātmasambandhyupadeśaḥ, tasyaiva prāṇāpānādihetutvāt, tathaiva “tatra yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastanme vyācakṣve”ti kaholapraśne “yo'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyetī”tyādiprativacanam, tatra tu paramātmaviṣaya upadeśa iti vidyābhedaḥ, itarathā prativacanabhedānupapattiriti cenna | ubhayatra mukhyasyaiva sarvāntaryāmiṇaḥ praśnaprativacanayorviṣayatvāt | yathā satyavidyāyāṃ sataḥ paramātmanastattadguṇapratipādanāya “bhagavāṃstvevametadbravītu bhūya eva māṃ bhagavānvijñāpayatvi”ti praśnasya “eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyami”ti prativacanasya cāvṛttirdṛśyate, tadvadatrāpi vedyasyāśanāyādyatītatva-

231.36

(ve0pā0sau0) sarvaprāṇiprāṇanādihetutvena jīvādyāvṛttasya parasyānusandhānamuṣastavatkaholenāpi kāryyaṃ, tathā'śanāyādyatītatvena jīvādyāvṛttasya kaholavaduṣastenāpi kāryyamevamanyo'nyamanusandhānavyatyayaḥ| evaṃsati jīvādbrahma vyāvṛttambhavati | yato yājñavalkyaprativacanānyubhayatraikaṃ sarvātmānamupāsyaṃ viśiṣanti | yathā sadvidyāyāmekameva sadbrahma sarvāṇi prativacanāni viśiṣanti |

231.37

(ve0pā0sau0) anena brahmaṇaḥ sarvagatatvaṃ dṛḍhī kṛtam, “tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvaṃ brahmaivedaṃ sarvami”tyādiśabdebhyaḥ |
(ve0pā0sau0) saiva satyaśabdābhihitā “seyaṃ devataikṣata tejaḥ parasyāṃ devatāyāmi”ti prakṛtaiva khalu “yathā saumya ! madhu madhukṛto ni-
tiṣṭhanti” ityādiparyāyeṣvanuvarttate | “aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyami”ti prathamaparyāye paṭhitā eva satyādayaḥ sarveṣu paryāyeṣūpasaṃhriyante |

231.38

(ve0pā0sau0) ato brahmaṇa eva tadadhikāriṇāṃ tadanurūpaphalaṃ bhavatyasyaiva taddātṛtvopapatteḥ |
(ve0pā0sau0) “atha yadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyami”ti upakramya, “eṣa ātmā'pahatapāpmā” ityādinā satyakāmatvādiguṇavataḥ chāndogye, “sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu eṣo'ntarhṛdaye ākāśastasmiñchete, sarvasya vaśī sarvasyeśāna” iti vaśitvādiguṇavataḥ paramātmana upāsyatvaṃ vājasaneyake ca śrūyate | ihobhayatra vidyaikyaṃ, yataḥ satyakāmatvādi vājasaneyake vaśitvādi ca chāndogye gṛhītavyam | kutaḥ ? āyatanādyaviśeṣāt |

231.39

(ve0pā0sau0) “sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādo vasudāna eṣa hyevānandayātī”ti tatphaladatvasya śrutatvācca |
(ve0pā0sau0 ādarādāmnātānāṃ satyakāmatvādīnāṃ pratiṣedho nāsti “neha nāne”ti pratiṣedhasyābrahmātmakapadārthaparatvāt |

231.40

(ve0pā0sau0) dharmaṃ phalahetuṃ jaiminirmanyate, kṛṣyādivattasyaiva taddhetutvopapatteḥ, “yajeta svargakāmaḥ” iti taddhetutvaśravaṇācca |
(ve0pā0sau0) uktalakṣaṇayā brahmopāsanayā brahmopasampanne sarvalokeṣu kāmacāro bhavati | nanu tattallokaprāptisaṅkalpapūrvakaṃ tattatsādhanānuṣṭhānaṃ vinā kutaḥ sarvatra kāmacāraḥ ? tatrocyate (ataḥ ) upasampattereva hetoḥ “paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate, sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatī”ti vacanāt |

231.41

[ve0pā0sau0] tuśabdaḥ pakṣanirāsārthaḥ | phaladaṃ pūrvoktaṃ paramātmānaṃ vedācāryyo manyate, “puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayatī”ti, “yamevaiṣa vṛṇute tena labhya” iti ca parasya taddhetutvavyapadeśāt |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārka vi0 śā0 mī0 vākyārthe vedāntapārijātasaurabhe tṛtīyādhyāyasya 2 pādaḥ |

Linked texts (1)