Pramāṇa · Search · About · API

Shribhashya 2: dvitīyapādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 2

Language
Sanskrit

Contents

dvitīyapādaḥ

2.2

1
prathame pāde adhītavedaḥ puruṣaḥ karmamīmāṃsāśravaṇādhigatakamaryāthātmyavijñānaḥ kevalakarmaṇāmalpā-sthiraphalatvamavagamya, vedāntavākyeṣu cāpātapratītānantasthiraphalabrahmasvarupatadupāsanasamupajātaparamapuru-ṣārthalakṣaṇamokṣāpekṣo'vadhāritapariniṣpannavastubodhanaśabdaśaktirvedāntavākyānāṃ parasmin brahmaṇi niścita-pramāṇabhāvastaditikarttavyatārūpaśārīrakamīmāṃsāśravaṇamārabhetetyuktaṃ śāstrārambhasiddhaye | anantavicitra-

2.2-2

1
sthiratrasarūpabhoktṛbhogyabhogopakaraṇabhogasthānalakṣaṇanikhilajagadudayavibhavalayamahānandaikakāraṇaṃ paraṃ brahma "yato vā imāni’ ityādivākyaṃ bodhayatīti ca pratyapādi ||2 || jagadekakāraṇaṃ paraṃ brahma sakaletarapramāṇā-viṣayatayā śāstraikapramāṇakamityabhyadhāma || 3 || śāstrapramāṇakatvaṃ ca brahmaṇaḥ pravṛttinivṛttyanvayavirahe'pi svarūpeṇaiva paramapuruṣārthabhūte parasmin brahmaṇi vedāntavākyānāṃ samanvayānnirūhyata ityabrūma || 4 || nikhi-lajagadekakāraṇatayā vedāntavedyaṃ brahma ca īkṣaṇādyanvayādānumānikapradhānādarthāntarabhūtaścetanaviśeṣa evetyupā-pīpadāma || 5 || sa ca svābhāvikānavadhikātiśayānandavipaścittvanikhilacetanabhayābhayahetutvasatyasaṅkalpa-tvasastacetanācetanāntarātmatvādibhibraddhamuktobhayāvasthājjīvaśabdābhilapanīyāccārthāntarabhūta iti ca samā-rtithāmahi || 6 || sa cā prākṛtākarmanimittasvāsādhāraṇadivyarūpa ityudairirāma || 7 || ākāśapramāṇādya-cetanaviśeṣābhidhāyibhirjagatkāraṇatayā prasiddhavannirdiśyamānassakaletaracetanācetanavilakṣaṇasya eveti samagariṣmahi || 8 || paratattvāsādhāraṇaniratiśayadīptiyuktajyotiśśabdābhidheyo dyusambandhitayā pratyabhi-jñānātsa evetyātiṣṭhāmahi || 10 || paramakāraṇāsādhāraṇāmṛtatvaprāptihetubhūtaḥ paramapuruṣa eva śāstradṛṣṭayā indrādiśabdairabhidhīyata ityabrūmahi || 11 || tadevamatipatitasakaletarapramāṇasambhāvanābhūmissārvajñyasatya-

2.2-3

1
saṅkalpatvādyaparimitodāraguṇasāgaratayā svetarasamastavastuvilakṣaṇaḥ paraṃ brahma puruṣottamo nārāyaṇa eva vedā-ntavedya ityuktam | ataḥ paraṃ dvitīyatṛtīyacaturtheṣu pādeṣu yadyapi vedāntavedyaṃ brahmaiva tathāpi nānicidvedānta-vākyāni pradhānakṣetrajñāntarbhūtavastuviśeṣasvarūpapratipādanaparāṇyevetyāśaṅkaya tannirasanamukhena tattadvākyo-ditakalyāṇaguṇākaratvaṃ brahmaṇaḥ pratipādyate | tatrāspaṣṭajīvādiliṅgakāni vākyāni dvitīye pāde vicāryante, spaṣṭaliṅgakāni tṛtīye, tattatpratipādanacchāyānusārīṇi caturthe ||

2.2.1

sarvatra prasiddhopadeśāt || 1 ||

2.2-4

1
idamāmnāyate chāndogye "atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati

2.2-5

1
tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ’ ityādi ||
atra "sa kratuṃ kurvīta’ iti pratipāditasyopāsanasyopāsyaḥ "manomayaḥ prāṇaśarīraḥ’ iti nirdiśyata iti

2.2-6

1
pratīyate | tatra saṃśayaḥ-kiṃ manomayatvādiguṇakaḥ kṣetrajñaḥ, uta paramātmā ? iti | kiṃ yuktam ? kṣetrajña iti | kutaḥ ? manaḥ prāṇayoḥ kṣetrajñopakaraṇatvāt, paramātmanastu "aprāṇo hyamanāḥ’ iti tatpratiṣedhācca | na ca "sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ iti pūrvanirdiṣṭaṃ brahmātropāsyatayā sambaddhuṃ śakyate, "śānta upāsīta’ ityupāsanopakaraṇaśā-ntinirvṛttyupāyabhūtabrahmātmakatvopadeśāyopāttatvāt | na ca "sa kratuṃ kurvīta’ ityupāsanasyopāsyasākāṅkṣa-tvādvākyāntarasthamapi brahma sambadhyata iti yuktaṃ vaktum, svavākyopāttena manomayatvādiguṇakena
nirākā-

2.2-7

1
ṅkṣatvāt; "manomayaḥ prāṇaśarīraḥ’ ityananyārthatayā nirdiṣṭasya vibhaktivipariṇāmamātreṇobhayākāṅkṣānivṛtti- siddheḥ | evaṃ niścite jīvatve "etadbrahma’ ityupasaṃhārasthabrahmapadamapi jīva eva pūjārthaṃ prayuktamityadhyavasīyata iti |
evaṃ prāpte brūmaḥ-sarvatra prasiddhopadeśāt | manomayatvādiguṇakaḥ paramātmā | kutaḥ? sarvatra-vedānteṣu parasmi-nneva brahmaṇi prasiddhasya manomayatvāderupadeśāt | prasiddhaṃ hi manomayatvādi brahmaṇaḥ | yathā "manomayaḥ prāṇa-śarīranetā’ "sa eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇyamayaḥ’ "hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti’ "na cacukṣā gṛhyate nāpi vācā’ "manasā tu viśuddhena’ tathā "prā-ṇasya prāṇaḥ’ "atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati’ "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇa-

2.2-8

1
mevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate’ ityādiṣu | manomayatvam-viśuddhena manasā grāhyatvam | prāṇaśarīratvam-prāṇasyāpyādhāratvaṃ niyantṛtvañca | evañca sati "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaya etadbrahma’ iti brahmaśabdo'pi mukhya eva bhavati | "aprāṇo hyamānāḥ’ iti mana āyattaṃ jñānaṃ prāṇāyattāṃ sthitiñca brahmaṇo niṣedhati ||
athavā "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta’ ityatraivopāsanaṃ vidhīyate, sarvātmakaṃ brahma śāntaḥ sannupāsīteti | "sa kratuṃ kurvīta’ iti tasyaiva guṇopādānārtho'nuvādaḥ | upādeyāśca guṇāḥ manomayatvādayaḥ, ataḥ

2.2-9

1
sarvātmakaṃ brahma manomayatvādiguṇakamupāsīteti vākyārthaḥ | tatra sandehaḥ, kimiha brahmaśabdena pratyagātmā nirddiśyate, uta paramātmā ? iti | kiṃ yuktam ? pratyagātmeti | kutaḥ? tasyaiva sarvapadasāmānādhikaraṇyani-rddeśopapatteḥ | sarvaśabdanirddiṣṭaṃ hi brahmādistambaparyantaṃ kṛtsnaṃ jagat | brahmādibhāvaśca pratyagātmano'nādyavidyā-mūlakarmaviśeṣopādhiko vidyata eva; parasya tu brahmaṇaḥ sarvajñasya sarvaśakterapahatapāpmano nirastasamastāvi-dyādidoṣagandhasya samastaheyākarasarvabhāvo nopapadyate | pratyagātmanyapi kvacitkvacidbrahmaśabdaḥ prayujyate, ata eva

2.2-10

1
paramātmā paraṃ brahmeti parameśvarasya kvacitsaviśeṣaṇo nirdeśaḥ | pratyagātmanaśca nirmuktopādherbṛhattvaṃ ca vidyate | "sa cānantyāya kalpate’ iti śruteḥ | avidupastasyaiva karmanimittatvājjagajjanmasthitilayānāṃ tajjalāniti hetunirdeśo'pyupapadyate | tadayamarthaḥ,-ayaṃ jīvātmā svato aparicchinnasvarūpatvena brahmabhūtassannanādyavidyayā devatiryyaṅmanuṣyasthāvarātmanā'vatiṣṭhata iti ||
atra pratividhīyate-sarvatra prasiddhopadeśāt | sarvatra- "sarvaṃ khalvidam’ iti nirdiṣṭe sarvasmin jagati brahma-śabdena tadātmatayā vidhīyamānaṃ paraṃ brahmaiva na pratyagātmā | kutaḥ? prasiddhopadeśāt- "tajjalān’ iti hetutaḥ "sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ iti prasiddhavadupadeśāt | brahmaṇo jātatvādbrahmaṇi līnatvādbrahmādhīnajīvanatvācca heto-rbrahmātmakaṃ sarvaṃ khalvidaṃ jagadityukte yasmājjagajjanmasthitilayāḥ vedānteṣu prasiddhāḥ tadevātra brahmeti pratīyate |

2.2-11

1
tacca parameva brahma; tathā hi "yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tadbrahma’ ityupakramya "ānando brahmeti vyajānāt | ānandādhdyeva khalvimāni bhūtāni jāyante’ ityādinā pūrvānuvākapratipāditānavadhikātiśayānandayogino vipaścitaḥ parasmādbrahmaṇa eva jagadutpattisthiti-layā nirddiśyante; tathā "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ’ iti karaṇādhipasya jīvasyādhipaḥ paraṃ brahmaiva kāraṇaṃ
vyapadiśyate, evaṃ sarvatra parasyaiva brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ pasiddham; ataḥ parabrahmaṇo jātatvāttasmin pralīnatvāt tena prāṇanāt tadātmakatayā tādātmyamupapannam | atassarvaprakāraṃ sarvaśarīraṃ sarvā-tmabhūtaṃ paraṃ brahma śānto bhūtvā upāsīteti śrutireva parasya brahmaṇaḥ sarvātmakatvamupapādya tasyopāsanamupadiśati | paraṃ brahma hi kāraṇāvasthaṃ kāryāvasthaṃ sūkṣmasthūlacidacidvastuśarīratayā sarvadā sarvātmabhūtam | evambhūtatādātmyasya pratipādane parasya brahmaṇassakalaheyapratyanīkakalyāṇaguṇākaratvaṃ na virudhyate, prakārabhūtaśarīragatānāṃ doṣāṇāṃ prakāriṇyātmanyaprasaṅgāt, pratyuta niratiśayaiśvaryāpādanena guṇāyaiva bhavatīti pūrvamevoktam | yaduktaṃ jīvasya sarva-tādātmyamupapadyata iti | tadasat; jīvānāṃ pratiśarīraṃ bhinnānāmanyonyatādātmyāsambhavāt | muktasyāpyanava-cchinnasvarūpasyāpi jagattādātmyaṃ jagajjanmasthitipralayakāraṇatvanimittaṃ na sambhavatīti "jagadyvāpāravarjam’

2.2-12

2
ityatra vakṣyate | jīvakarmanimittatvājjagajjanmasthitilayānāṃ sa eva kāraṇamityapi na sādhīyaḥ, tatkarmani-mittatve'pīśvarasyaiva jagatkāraṇatvāt | ataḥ paramātmaivātra brahmaśabdābhidheyaḥ | imameva sūtrārthamabhiyuktā bahumanvate | yadāha vṛttikāraḥ "sarvaṃ khalviti sarvātmā brahmeśaḥ’ iti ||

2.2.2

vivakṣitaguṇopapatteśca || 2 ||

2.2-13

2
vakṣyamāṇāśca guṇāḥ paramātmanyevopapadyante "manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpassatyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmassarvagandhaḥ sarvarasassarvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ’ iti | manomayaḥ-pariśuddhena manasaikena grāhyaḥ, vivekavimokādisādhanasaptakānugṛhītaparamātmopāsananirmalīkṛtena hi manasā gṛhyate | anena heya-pratyanīkakalyāṇaikatānatayā sakaletaravilakṣaṇasvarūpatocyate; malinamanobhirmalinānānāmeva grāhyatvāt | prāṇaśarīraḥ-jagati sarveṣāṃ prāṇānāṃ dhārakaḥ, prāṇoyasya śarīram ādheyaṃ vidheyaṃ śeṣabhūtañca sa prāṇaśarīraḥ |

2.2-14

2
ādheyatvavidheyatvaśeṣatvāni śarīraśabdapravṛttinimittānītyupapādayiṣyate | bhārūpaḥ-bhāsvararūpaḥ, aprākṛta-svāsādhāraṇaniratiśayakalyāṇadivyarūpatvena niratiśayadīptiyukta ityarthaḥ | satyasaṅkalpaḥ-apratihatasaṅkalpaḥ | ākāśātmā-ākāśavat sūkṣmasvacchasvarūpaḥ, sakaletarakāraṇabhūtasyākāśasyāpyātmabhūta iti vā ākā-śātmā, svayaṃ ca prakāśate anyānapi prakāśayatīti vā ākāśātmā | sarvakarmā-kriyata itikarma, sarvaṃ jaga-dyasya karma asau sarvakarmā; sarvā vā kriyā yasyāsau sarvakarmā | sarvakāmaḥ-kāmyanta iti kāmāḥ, bhogyabho-gopakaraṇādayaḥ, te pariśuddhāḥ sarvavidhāstasya santītyarthaḥ | sarvagandhassarvarasaḥ-"aśabdamasparśam’ ityādinā prākṛtagandharasādiniṣedhādaprākṛtāḥ svāsādhāraṇā niravadyāḥ niratiśayāḥ kalyāṇāḥ svabhogyabhūtāḥ sarvavidhāḥ gandharasāstasya santītyarthaḥ | sarvamidamabhyāttaḥ-uktaṃ rasaparyantaṃ sarvamidaṃ kalyāṇaguṇajātaṃ svīkṛtavān | "abhyāttaḥ’ iti "bhuktā brāhmaṇāḥ’ itivatkarttari ktaḥ pratipattyavyaḥ | avākīvākaḥ uktiḥ, so'sya nāstīti

2.2-15

3
avākī | kuta ityāha anādara iti | avāptasamastakāmatvenādattarvyābhāvādādararahitaḥ | ata eva avākī-ajalpākaḥ, paripūrṇaiścaryatvādbrahmādistambaparyantaṃ nikhilaṃ jagattṛṇīkṛtya joṣamāsīna ityartaḥ | ta ete viva- kṣitā guṇāḥ paramātmanyevopapadyante ||

2.2.3

anupapattestu na śārīraḥ || 3 ||

2.2-16

3
tamimaṃ guṇasāgaraṃ paryālocayatāṃ khadyotakalpasya śarīrasambandhanibandhanāparimitaduḥkhasaṃbandhayogyasya

2.2-17

4
baddhamuktāvasthasya jīvasya prastutaguṇaleśasambandhagandho'pi nopapadyata iti nāsmin prakaraṇe śārīraparigraha- śaṅkā jāyata ityarthaḥ ||

2.2.4

karmmakartṛvyapadeśācca || 4 ||

2.2-18

4
"etamitaḥ pretyabhisambhavitāsmi’ iti prāpyatayā paraṃ brahma vyapadiśyate, prāptṛtayā ca jīvaḥ, ataḥ prāptā jīva upāsakaḥ, prāpyaṃ paraṃ brahmopāsyamiti prāpturanyadevedamiti vijñāyate ||

2.2.5

śabdaviśeṣāt || 5 ||

2.2-19

5
"eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye’ iti śārīraḥ ṣaṣṭhayā nirdiṣṭaḥ, upāsyastu prathamayā | evaṃ samānaprakaraṇe vājināñca

2.2-20

6
mantarātman puruṣo hiraṇyamayo yathā jyotiradhūmam’ iti | atra "antarātman’ iti saptamyantena śārīro nirdiśyate; "puruṣo hiraṇyamayaḥ’ iti prathamayopāsyaḥ, ataḥ para evopāsyaḥ || itaśca śārīrādanyaḥ -

2.2.6

smṛteśca || 6 ||

2.2-21

6
"sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca’ "yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam’ "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā | tameva śaraṇaṃ gaccha’ iti ca śārīrakamupāsakaṃ paramātmānaṃ copāsyaṃ smṛtirdarśayati ||

2.2.7

arbhakaukastvāttadyvapadeśācca neti cenna nicāyyatvādevaṃ vyomavacca || 7 ||

2.2-22

7
alpāyatanatvamarbhakaukastvam; tadyvapadeśaḥ-alpatvavyapadeśaḥ | "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye’ ityaṇīyasi hṛdayāyatane sthitatvāt "aṇīyān vrīhervā yavādvā’ ityādinā'ṇīyastvasya svarūpeṇa vyapadeśācca nāyaṃ paramātmā, api tu jīva eva; "sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ’ ityādibhiḥ para-mātmano'paricchinnatvāvagamāt, jīvasya cārāgramātratvavyapadeśāditi cet | naitadevam; paramātmaiva hyaṇī-yānityevaṃ nicāyyatvena vyapadiśyate; evaṃ nicāyyatvena evaṃ draṣṭavyatvena, evamupāsyatveneti yāvat | na punaraṇīyastvamevāsya svarūpamiti; vyomavaccāyaṃ vyapadiśyate, svābhāvikaṃ mahattvaṃ cātraiva vyapadiśyate "jyā-yān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān divo jyāyānebhyo lokebhyaḥ’ iti | ata upāsanārthamolpatva vyapadeśaḥ |

2.2-23

7
tathā hi "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta’ iti sarvotpattipralayakāraṇatvena sarvasyātmatayā'nu-praveśakṛtajīvayitṛtvena ca sarvātmakaṃ brahmopāsītetyupāsanaṃ bidhāya "atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃ-lloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati’ iti yathopāsanaṃ prāpyasiddhimabhidhāya "sa kratuṃ kurvīta’ iti guṇavidhā-nārthamupāsanamanūdya "manomayaḥ prāṇaśarīro bhāsarūpassatyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmassarvagandha-ssarvarasassarvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ’ iti jagadaiśvaryaviśiṣṭasya svarūpaguṇāṃścopādeyān pratipādya "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye'ṇīyān vrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvā’ ityupāsakasya hṛdaye'ṇī-yastvena tadātmatayopāsyasya paramapuruṣasyopāsanārthamavasthānamuktavā "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān divo jyāyānebhyo lokebhyaḥ sarvakarmā sarvakāmassarvagandhassarvarasassarvamidamabhyātto-'vākyanādaraḥ’ ityantarhṛdaye'vasthitasyopāsyamānasya prāpyākāraṃ nirdiśya "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaya etadbrahma’ ityevambhūtaṃ paraṃ brahma
paramakāruṇyenāsmaduccicīvayiṣayā'smaddhṛdaye sannihitamitīdamanusandhānaṃ vidhāya "etamitaḥ pretyābhisambhavitā'smi’ iti yathopāsanaṃ prāptiniśyānusandhānaṃ ca vidhāya "iti yasya syādaddhā na vicikitsā-'sti’ ityevaṃvidhaprāpyaprāptiniścayopetasyopāsakasya prāptau na saṃśayo'stītyupasaṃhṛtam | ata upāsanārthamarbhakau-kastvamaṇīyastvañca ||

2.2.8

sambhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt || 8 ||

2.2-24

8
jīvasyeva parasyāpi brahmaṇaḥ śarīrārnvarttitvamabhyupagatañcet tadvadeva śarīrasambandhaprayuktasukhaduḥkhopabhoga-prāptiriti cet | tanna hetuvaiśeṣyāt | na hi śarīrāntarvarttitvameva sukhaduḥkhopabhogahetuḥ, api tu puṇyapāparūpa-karmaparavaśatvam; tattvapahatapāpmanaḥ paramātmano na sambhavati | tathā ca śrutiḥ "tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyana-śnannanyo abhicākaśīti’ iti ||

2.2-25

9
yadi paramātmā na bhoktā, evaṃ tarhi sarvatra bhoktṛtayā pratīyamāno jīva eva syādityāśaṅkayāha -

2.2.9

attā carācaragrahaṇāt || 9 ||

2.2-26

9
kaṭhavallīṣvāmnāyate "yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ | mṛtyurpasyopasecanaṃ ka hatthā veda yatra saḥ’ iti |atraudanopasecanasūcito'ttā kiṃ jīva eva, uta paramātmā ? iti sandihyate | kiṃ yuktam ?

2.2-27

9
jīva iti | kutaḥ? bhoktṛtvasya karmanimittatvāt jīvasyaiva tatsambhavāt |
atrocyate-attā carācaragrahaṇāt | attā paramātmaiva | kutaḥ ? carācaragrahaṇāt-carācarasya kṛtsnasya attṛtvaṃ hi tasyaiva sambhavati | na cedaṃ karmanimittaṃ bhoktṛtvam, api tu jagajjanmasthitilayahetubhūtasya parasya brahmaṇo viṣṇossaṃhartṛtvam "so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam’ ityatraiva darśanāt, tathā ca "mṛtyuryasyopase-canam’ iti vacanāt "brahma ca kṣatrañca’ iti kṛtsnaṃ carācaraṃ jagadihādanīyaudanatvena gṛhyate | upasecanaṃ hi nāma

2.2-28

9
svayamadyamānaṃ sadanyasyādanahetuḥ, ata upasecanatvena mṛtyorapyadyamānatvāttadupasicyamānasya kṛtsnasya brahma-kṣatrapūrvakasya jagataścarācarasyādanamatra vivakṣitamiti gamyate | īdṛśaṃ cādanamupasaṃhāra eva; tasmādīdṛśaṃ jaga-dupasaṃhāritvarūpaṃ bhoktṛtvaṃ paramātmana ṣava ||

2.2.10

prakaraṇācca || 10 ||

2.2-29

10
prakaraṇañcedaṃ parasyaiva brahmaṇaḥ "mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati ’ "nāyamātmā pavacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām’ iti hi prakṛtam | "ka itthā veda yatra saḥ’ ityapi hi tatprasādādṛte tasya duravabodhatvameva pūrvaprastutaṃ pratyabhijñāyate ||
atha syāt-nāyaṃ brahmakṣetraudanasūcitaḥ puruṣo'pahatapāpmā paramātmā; anantaraṃ "ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhye | chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ’ iti karmaphalabhoktureva

2.2-30

10
sadvitīyasyābhidhānāt | dvitīyaśca prāṇo buddhirvā syāt | ṛtapānaṃ hi karmaphala bhoga eva; sa ca paramātmano na sambhavati;
buddhiprāṇayostu bhokturjīvasyopakaraṇabhūtayoryathākathañcitpāne'nvayassambhavatīti tayoranyatareṇa-

2.2-31

11
sadvitīyo jīva eva pratipādyate | tadekaprakaraṇatvātpūrvaprastuto'ttāpi sa eva bhavitumarhatīti | tatrocyate

2.2.11

guhāṃ praviṣṭāvātmānauhi taddarśanāt || 11 ||

2.2-32

11
na prāṇajīvau buddhijīvau vā guhāṃ praviṣṭau ṛtaṃ pibantāvityucyate, api tu jīvaparamātmānau hi tathā vyapadiśyete | kutaḥ? taddarśanāt | asmin prakaraṇe jīvaparayoreva guhāpraveśavyapadeśo dṛśyate | paramātmanastā- vat "taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭaṃ purāṇam | adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti’ iti | jīvasyāpi "yā prāṇena sambhavatyaditirdevatāmayī | guhāṃ praviśya tiṣṭhantī yā bhūtebhirvya- jāyata’ iti | karmaphalānyattatyiditirjjīva ucyate | prāṇena sambhavati-prāṇena saha varttate | devatāmayī-indri-yādhīnabhogā | guhāṃ praviśya tiṣṭhantī-hṛdayapuṇḍarīkodaravarttinī | bhūtebhirvyajāyata-pṛthivyādibhirbhūtaissahitā devādirūpeṇa vividhā jāyate | evañca sati "ṛtaṃ pibantau’ iti vyapadeśaḥ chatriṇo gacchantītivatpratipattavyaḥ |

2.2-33

12
yadvā-prayojyaprayojakarūpeṇa pāne kartṛtvaṃ jīvaparayorupapadyate ||

2.2.12

viśeṣaṇācca || 12 ||

2.2-34

12
asmin prakaraṇe jīvaparamātmānāvevopāsyatvopāsakatvaprāpyatvaprāptṛtvaviśiṣṭau sarvatra pratipādyete | "brahma-jajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti’ iti | brahmajajño jīvaḥ, brahmaṇo jātatvāt jñatvācca; taṃ devamīḍyaṃ viditvā-jīvātmānamupāsakaṃ brahmātmakatvenāvagamyetyarthaḥ | tathā "yasseturījānānāmakṣaraṃ brahma yatparam | abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi’ ityupāsyaḥ paramātmocyate | nāciketam-nāciketasya karmaṇaḥ prāpyamityarthaḥ | "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca’ ityādinā upāsako jīva ucyate | tathā "vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam’ iti prāpyaprāptārāvabhi-dhīyete jīvaparamātmānau | ihāpi chāyātapāvityajñatvasarvajñatvābhyāṃ viśiṣya vyapadiśyete ||

2.2-35

12
atha syāt "yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike’ iti jīvasvarūpayāthātmyapraśnopa-kramātsarvamidaṃ prakaraṇaṃ jīvaparamiti pratīyata iti | naitadevam, na hi jīvasya dehātiriktasyāstitvanāsti-tvaśaṅkāyā'yaṃ praśnaḥ, tathā sati pūrvavaradvayavaraṇānupapatteḥ | tathā hi; pituḥ sarvavedasadakṣiṇakratusamāptivelāyāṃ dīyamānadakṣiṇāvaiguṇyena kratuvaiguṇyaṃ manyamānena kumāreṇa naciketasā āstikāgresareṇa svātmadānenāpi pituḥ kratusādguṇyamicchatā "kasmai māṃ dāsyasi’ ityasakṛt pitaraṃ pṛṣṭavatā svanibarndharuṣṭipitṛvacanāt mṛtyu- sadanaṃ praviṣṭena svasadanātproṣuṣi yame tadadarśanāttatra tisro rātrīrupoṣuṣā svopavāsabhītatatpratividhānapravṛtta-mṛtyupratte varatraye āstikyātirekātprathamena vareṇa svātmānaṃ prati pituḥ prasādo vṛtaḥ, etañca sarvaṃ dehātiri-ktamātmānamajānato nopapadyate | dvitīyena ca vareṇottīrṇadehātmānubhāvyaphalasādhanabhūtāgnividyā vṛttā, tadapi dehātiriktātmānabhijñasya na sambhavati | atastṛtīyena vareṇa yadidaṃ vriyate "yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye astītyeke nāyamastīti caike | etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ’ iti; atra paramapuruṣārtha-rūpabrahmaprāptilakṣaṇamokṣayāthātmyavijñānāya tadupāyabhūtaparamātmopāsanaparātmatattvajijñāsayā'yaṃ praśnaḥ kriyate |

2.2-36

12
evañca "yeyaṃ prete’ iti na śarīraviyogamātrābhiprāyam, api tu sarvabandhavinirmokṣaḥbhiprāyam | yathā "na pretya sañjñā'sti’ iti
| ayamarthaḥ,-mokṣādhikṛte manuṣye prete-sarvabandhavinirmukte tatsvarūpaviṣayā vādivipratipatti-

2.2-37

12
nimittāstināstyātmikā yeyaṃ vicikitsā tadapanodanāya tatsvarūpayāthātmyaṃ tvayā'nuśiṣṭo'haṃ vidyāṃ jā-nīyāmiti | tathā hi bahudhā vipratipadyante kecidvittimātrasyātmanaḥ svarūpocchittilakṣaṇaṃ mokṣamācakṣate | anye vittimātrasyaiva sato avidyāstamayam | apare pāṣāṇakalpasyātmano jñānādyaśeṣavaiśeṣikaguṇocchedalakṣaṇaṃ kai-valyarūpam | apare tu apahatapāpmānaṃ paramātmānamabhyupagacchantaḥ tasyaivopādhisaṃsarganimittajīvabhāvasyopā-dhyapagamena tadbhāvalakṣaṇaṃ mokṣamātiṣṭhante | trayyantaniṣṇātāstu nikhilajagadekakāraṇasyāśeṣaheyapratyanīkā-nantajñānānandaikasvarupasya svābhāvikānavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇākarasya sakaletaravilakṣaṇasya

2.2-38

12
sarvātmabhūtasya parasya brahmaṇaḥ śarīratayā prakārabhūtasyānukūlāparicchinnajñānasvarūpasya paramātmānubhavaikarasasya jīvasyānādikamarrūpāvidyātirohitasvarūpasyāvidyocchedapūrvakasvābhāvikaparamātmānubhavameva mokṣamācakṣate | tatra mokṣasvarūpaṃ tatsādhanaṃ ca tvatprasādādvidyāmiti naciketasā pṛṣṭo mṛtyuḥ tasyārthasya duravabodhatvapradarśanena vividhabhogavitaraṇapralobhanena cainaṃ parīkṣya yogyatāmabhijñāya parāvarātmatattvavijñānaṃ paramātmopāsanaṃ tatpada-prāptilakṣaṇaṃ mokṣañca "taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭam’ ityārabhya "so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam’ ityantena upadiśya tadapekṣitāṃśca viśeṣānupadideśeti sarvaṃ samañjasam | ataḥ paramātmaivātteti siddham | || iti atradhikaraṇam ||

2.2.13

antara upapatteḥ || 13 ||

2.2-39

13
idamāmananticchandogāḥ "ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate | eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrahma’ iti | tatra sandehaḥ-kimayamakṣyādhāratayā nirdiśyamānaḥ puruṣaḥ pratibimbātmā, uta cakṣurindriyādhiṣṭhātādevatāviśeṣaḥ, uta jīvātmā, atha paramātmā ? iti | kiṃ yuktam ? pratibimbātmeti | kutaḥ? prasiddhavannirdeśāt; "dṛśyate’ ityaparokṣābhidhānācca | jīvātmā vā, tasyāpi hi cakṣuṣi viśeṣeṇa sannidhānātprasiddhirupapadyate ? unmīlitaṃ hi cakṣurudvīkṣya jīvātmanaśśarīre sthitigatī niścinvanti | "raśmi-bhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ’ iti śrutiprasiddhayā cakṣuḥ pratiṣṭho devatāviśeṣo vā;eṣveva prasiddhavannirdeśopapattere-ṣāmanyatamaḥ-

2.2-40

14
iti prāpte pracakṣmahe-antara upapatteḥ | akṣyantaraḥ paramātmā | kutaḥ ? "eṣa ātmeti hovācaitadamṛtametadabhaya-medbrahma etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate | etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti eṣa u eva vāmaniḥ | eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati | eṣa u eva bhāmaniḥ | eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti’ ityeṣāṃ guṇānāṃ paramātmanyevopapatteḥ ||

2.2.14

sthānādivyapadeśācca || 14 ||

2.2-41

14
cakṣuṣi sthitiniyamādayaḥ paramātmana eva "yaścakṣuṣi tiṣṭhan’ ityevamādau vyapadiśyante | ataśca "ya eṣo-'kṣiṇi puruṣaḥ’ iti sa eva pratīyate; ataḥ prasiddhavannirdeśaśca paramātmanyupapadyate | tata eva "dṛśyate’ iti sākṣātkāravyapadeśo'pi yogibhirdṛśyamānatvādupapadyate ||

2.2.15

sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ca || 15 ||

2.2-42

15
itaścākṣyādhāraḥ puruṣottamaḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma’ iti prakṛtasya sukhaviśiṣṭasya brahmaṇaḥ upāsanasthānavidhānārthaṃ

2.2-43

15
saṃyadvādiguṇavidhānārthaṃ ca "ya eṣo'kṣiṇi puruṣaḥ’ ityabhidhānāt | evakāro nairapekṣyaṃ hetordyotayati | nanvagni-vidyāvyavadhānāt "kaṃ brahma’ iti prakṛtaṃ brahma neha sannidhatte | tathā hi, agnayaḥ "prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma’ iti brahmavidyāmupadiśya "atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa’ ityārabhyāgnīnāmupāsanamupadidiśuḥ | na cāgnividyā brahma-vidyāṅgamiti śakyaṃ vaktum; brahmavidyāphalānantargatatadvirodhisarvāyuḥ prāptisantatyavicchedādiphalaśravaṇāt | ucyate; "prāṇo brahma’ "etadamṛtametadabhayametadbrahma’ ityubhayatra brahmasaṃśabdanāt | "ācāryastu te gatiṃ vaktā’ ityagnivacanācca gatyupadeśātpūrvaṃ brahmavidyāyā asamāptestanmadhyagatāgnividyā brahmavidyāṅgamiti niścīyate | "atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa’ iti brahmavidyādhikṛtasyaivāgnividyopadeśācca | kiñca "vyādhibhiḥ paripūrṇo'smi’ iti

2.2-44

15
brahmaprāptivyatiriktanānāvidhakāmopahatipūrvakagarbhajanmajarāmaraṇādibhavabhayopataptāyopakosalāya "eṣā somya te asmadvidyātmavidyā ca ’ iti samuccityopadeśānmokṣaikaphalātmavidyāṅgatvamagnividyāyāḥ pratīyate | evaṃ cā-ṅgatve'vagate sati phalānukīrttanamarthavāda iti gamyate | na cātra mokṣavirodhiphalaṃ kiñcicchrūyate, "apahate pāpa-kṛtyāṃ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāparapuruṣāḥ kṣīyante upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'-muṣmiṃśca’ ityamīṣāṃ phalānāṃ mokṣādhikṛtasyānuguṇatvāt | apahate pāpakṛtyām-brahmaprāptivirodhi pāpaṃ karmā-pahanti | lokī bhavati-tadvirodhini pāpe niraste brahmalokaṃ prāpnoti | sarvamāyureti-brahmopāsanasamāpteryāvadā-yurapekṣitam, tatsarvameti | jyogjīvati-vyādhyādibhiranupahato yāvadbrahmaprāpti jīvati | nāsyāparapuruṣāḥ kṣīyante asya śiṣyapraśiṣyādayaḥ putrapautrādayopi brahmavida eva bhavanti | "nāsyābrahmavitkule bhavati’ iti ca śrutyantare brahmavidyāphalatvena śrūyate | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca-vayam agnayastamenamupabhuñjāmaḥ yādadbrahmapāpti vighnebhyaḥ paripālayāma iti | ato'gnividyāyāḥ brahmavidyāṅgatvena tatsannidhānāvirodhāt sukha-viśiṣṭaṃ prakṛtameva brahmopāsanasthānavidhānārthaṃ guṇavidhānārthaṃ cocyate | nanu "ācāryastu te gatiṃ vaktā’ iti gatimātrapariśeṣaṇādācāryeṇa gatirevopadeśyeti gamyate, tatkathaṃ sthānaguṇavidhyathartocyate | tadabhidhīyate

2.2-45

16
"ācāryastu te gatiṃ vaktā’ ityasyāyamabhiprāyaḥ,- brahmavidyāmanupadiśya proṣuṣi gurau tadalābhādanāśvāsamu-pakosalamujjīvayituṃ svaparicaraṇaprītā gārhapatyādayo gurauragnayastasmai brahmasvarūpamātraṃ tadaṅgabhūtāṃ cāgnividyā-mupadiśya "ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpat’ iti śrutyarthamālocya sādhutamatvaprāptyarthamācārya evāsya saṃyadvāmatvādiguṇakaṃ brahma tadupāsanasthānamarcirādikāṃ ca gatimupadiśatviti matvā "ācāryastu te gatiṃ vaktā’ ityavocan | gatigrahaṇamupadeśyavidyāśeṣapradarśanārtham | ata evācāryo'pi "ahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣka-rapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate’ ityupakramya saṃyadvāmatvādikalyāṇaguṇaviśiṣṭaṃ brahmākṣisthānopāsyamarcirādikāñca gatimupadideśa | ataḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma’ iti sukhaviśiṣṭasya prakṛtasyaiva brahmaṇo'trābhidhānādayamakṣyādhāraḥ paramātmā |
nanu ca "kaṃ brahma khaṃ brahma’ iti paraṃ brahmābhihitamiti kathamavagamyate ? yasyehākṣyādhāratayā'bhidhānaṃ brūṣe | yāvatā "kaṃ brahma khaṃ brahma’ iti prasiddhākāśalaukikasukhayoreva brahmadṛṣṭivirdhīyata iti pratibhāti "nāma brahma’ "mano brahma’ ityādivacanasārūpyāt | tatrāha -

2.2.16

ata eva ca sa brahma || 16 ||

2.2-46

16
yatastatra "yadeva kaṃ tadeva kham’ iti sukhaviśiṣṭasyākāśasyābhidhānam; ata eva khaśabdābhidheyassaḥ ākāśaḥ

2.2-47

16
paraṃ brahma | etaduktaṃ bhavati; agnibhiḥ "prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma’ ityukte upakosala uvāca "vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi’ iti | asyāyamabhiprāyaḥ-na tāvatprāṇādipratīkopāsanamagnibhi-rabhihitam, janmajarāmaraṇādibhavabhayabhītasya mumukṣorbrahmopadeśāya pravṛttatvāt, ato brahmaivopāsyamupadiṣṭam | tatra prasiddhaiḥ prāṇādibhissamānādhikaraṇaṃ brahma nirdiṣṭam, teṣu ca prāṇaviśiṣṭatvaṃ jagadvidharaṇayogena vā prāṇa-śarīratayā prāṇasya niyantṛtvena vā brahmaṇa upapadyata iti "vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma’ ityuktavān | tathā sukhākāśayorapi brahmaṇaḥ śarīratayā tanniyāmyatvena viśeṣaṇatvam; utānyonyavyavacchedakatayā niratiśayā-

2.2-48

16
nandarūpabrahmasvarūpasamarpaṇaparatvena vā ? tatra pṛthagbhūtayoḥ śarīratayā viśeṣaṇatve vaiṣayikasukhabhūtākāśayo-rniyāmakatvaṃ brahmaṇaḥ syāditi svarūpāvagatirna syāt, anyonyavyavacchedakatve aparicchinnānandaikasvarūpatvaṃ brahmaṇaḥ syādityantaraprakāranirdidhārayiṣayā "kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi’ ityuktavān | upakosalasyemamāśayaṃ jānanto'gnayaḥ "yadvā va kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kam’ ityūcire | brahmaṇassukharūpatvamevāparicchinnamityarthaḥ | ataḥ prāṇaśarīratayā prāṇaviśiṣṭaṃ yadbrahma tadevāparicchinnasukharūpaṃ ceti nigamitam, "prāṇañca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ’ iti | ataḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma’ ityatrāparicchinnasukhaṃ brahma pratipāditamiti paraṃ brahmaiva tatra prakṛtam, tadeva cātrākṣyādhāratayā'bhidhīyata ityakṣyādhāraḥ paramātmā |

2.2.17

śrutopaniṣatkagatyabhidhānācca || 17 ||

2.2-49

17
śrutopaniṣatkasya-adhigataparamapuruṣayāthātmyasyānusandheyatayā śrutyantarapratipādyamānā arcirādikā- gatiryā tāmapunarāvṛttilakṣaṇaparamapuruṣaprāptikarīmupakosalāyākṣipuruṣaṃ śrutavate "te'rciṣamevābhisambhavantya-rciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣam’ ityārabhya "candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavassa enān brahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvarttaṃ nāvarttante’ ityantenopadiśati; ato'pyayamakṣipuruṣaḥ paramātmā ||

2.2.18

anavasthiterasambhavācca netaraḥ || 18 ||

2.2-50

18
pratibimbādīnāmakṣiṇi niyamenānavasthānādamṛtatvādīnāṃ ca nirupādhikānāṃ teṣvasambhavānna paramātmana itaraḥ, chāyādirakṣipuruṣo bhavitumarhati | pratibimbasya tāvatpuruṣāntarasannidhānāyattatvānna niyamenāvasthāna-sambhavaḥ | jīvasyāpi sarvendriyavyāpārānuguṇatvāya sarvendriyakandabhūte sthānaviśeṣe vṛttiriti cakṣuṣi nāva-

2.2-51

18
sthānam | devatāyāśca "raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ’ iti raśmidvāreṇāvasthānavacanāddeśāntarāvasthitasyā-

2.2-52

18
pīndriyādhiṣṭhānopapatterna cakṣuṣyavasthānam | sarveṣāmevaiṣāṃ nirupādhikāmṛtatvādayo na sambhavantyeva; tasmāda-kṣipuruṣaḥ paramātmā || iti antarādhikaraṇam ||

2.2-53

19
"sthānādivyapadeśācca’ ityatra "yaścakṣuṣi tiṣṭhan’ ityādinā pratipādyamānaṃ cakṣuṣi sthitiniyamanādikaṃ paramātmana eveti siddhaṃ kṛtvā'kṣipuruṣasya paramātmatvaṃ sādhitam | idānīṃ tadeva samarthayate-

2.2.19

antaryyāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt || 19 ||

2.2-54

19
kāṇvā mādhyandināśca vājasaneyinaḥ samāmananti "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ’ iti | evamambvagnyanta-

2.2-55

19
rikṣavāyvādityadikcandratārakākāśatamastejassu daiveṣu ca sarveṣu bhūteṣu prāṇavākcakṣuḥśrotramanastvagvijñāna-retassvātmātmīyeṣu ca tiṣṭhantaṃ tattadantarabhūtaṃ tattadavedyaṃ tattaccharīrakaṃ tattadyamayantaṃ kañcinnirdiśya "eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ’ ityupadiśyate | mādhyandinapāṭhe tu "yassarveṣu lokeṣu tiṣṭhan’ "yassarveṣu vedeṣu’ "yassa- rveṣu yajñeṣu’ iti ca paryāyāḥ, "yo vijñāne tiṣṭhan’ ityasya paryāyasya sthāne "ya ātmani tiṣṭhan’ iti paryāyaḥ | "sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ’ iti ca viśeṣaḥ | tatra saṃśayate-kimayamantaryāmī pratyagātmā; uta paramātmā ? iti | kiṃ yuktam ? pratyagātmeti | kutaḥ? vākyaśeṣe "draṣṭā śrotā’ iti karaṇāyattajñānatāśruteḥ | evaṃ draṣṭurevāntaryā-mitvopadeśāt "nānyato'sti draṣṭā’ iti draṣṭrantaraniṣedhācceti |

2.2-56

19
evaṃ prāpte'bhidhīyate-antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt | adhidaivādhilokādipadacihniteṣu vākyeṣu śrūyamāṇo'ntaryāmyapahatapāpmā paramātmā nārāyaṇaḥ | kāṇvapāṭhasiddhebhyo'dhidaivādimadybho vākyebhyo-'dhikānyadhilokādimanti vākyāni mādhyandinapāṭhe santīti jñāpanārthamadhidaivādhilokādiṣvityubhayorupā-dānam | tadevamubhayeṣvapi vākyeṣvantaryāmī paramātmetyarthaḥ | kutaḥ? taddharmavyapadeśāt | paramātmadharmo hyayam; yadeka eva san sarvalokasarvabhūtasarvadaivādīnniyamayatīti | tathā hyuddālakapraśnaḥ "ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntaro yamayati’ ityupakramya "tamantaryāmiṇaṃ brūhi’ iti tasya cottaram "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan’ ityārabhyoktam | tadetatsarvān lokān sarvāṇi ca bhūtāni sarvān devān sarvān vedān sarvāṃśca yajñā-nantaḥpraviśya sarvaprakāraniyamanaṃ sarvaśarīratayā sarvasyātmatvaṃ ca sarvajñātsatyasaṅkalpātpuruṣottamādanyasya na sambhavati | tathā hi "antaḥ praviṣṭhaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā’ "tatsṛṣṭvā | tadevānuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat’ ityādīnyaupaniṣadāni vākyāni paramātmana eva sarvasya praśāsitṛtvaṃ sarvasyātmatvamityādīni vadanti | tathā subālopaniṣadi "naiveha kiñcanāgra āsītamūlamanādhāramimāḥ prajāḥ prajāyante divyo deva eko

2.2-57

19
nārāyaṇaḥ | cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca nārāyaṇaḥ | śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca nārāyaṇaḥ’ ityārabhya "antaśśarīre nihito guhāyāmaja eko nityaḥ yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yaṃ pṛthivī na veda yasyāpaśśarīram’ ityādi, "yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare sañcaran yaṃ mṛtyurna veda eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ’ iti parasyaiva brahmaṇaḥ sarvātmatvaṃ sarvaśarīratvaṃ sarvasya niyantṛtvaṃ ca pratipādyate | svā-bhāvikaṃ cāmṛtatvaṃ paramātmana eva dharmaḥ | na ca parasyātmanaḥ karaṇāyattaṃ draṣṭṛtvādikam, api tu svabhāvata eva sarvajñatvātsatyasaṅkalpatvācca svata eva | tathā ca śrutiḥ "paśyatyacakṣussa ṛṇotyakarṇaḥ apāṇipādo javano

2.2-58

19
grahītā’ iti | na ca darśanaśravaṇādiśabdāścakṣurādikaraṇajanmano jñānasya vācakāḥ, api tu rūpādisākṣātkā-rasya | sa ca rūpādisākṣātkāraḥ karmatirohitasvābhāvikajñānasya jīvasya cakṣurādikaraṇajanmā, parasya tu svata eva | "nānyo'to'sti draṣṭā’ ityetadapi pūrvavākyoditānniyanturdraṣṭuranyo draṣṭā nāstīti vadati | "yaṃ pṛthivī na

2.2-59

20
veda’ "yamātmā na veda’ ityevamādibhirvākyaiḥ pṛthivyātmādiniyāmyairanupalabhyamāna eva niyamayatīti yatpūrva-muktam, tadeva "adṛṣṭo draṣṭā aśrutśśetā’ iti nigamayya "nānyo'to'sti draṣṭā’ ityādinā tasya niyantu-
rniyantrantaraṃ niṣidhyate | "eṣa ta ātmā’ "sa ta ātmā’ iti ca ta iti vyatirekavibhaktinirdiṣṭasya jīva-syātmatayopadiśyamānontaryāmī na pratyagātmā bhavitumarhati |

2.2.20

na ca smārttamataddharmābhilāpācchārīraśca || 20 ||

2.2-60

20
smārttam-pradhānam, śārīraḥ-jīvaḥ, smārttañca śārīraśca nānyaryāmī | ataddharmābhilāpāt-tayorasambhāvita-

2.2-61

21
dharmābhilāpāt | svabhāvata eva sarvasya draṣṭṛtvam sarvasya niyantṛtvam sarvasyātmatvam svata evāmṛtatvaṃ ca tayorna sambhāvanāgandhamarhati | etaduktambhavati; yathā smārttamacetanaṃ sarvajñatvaniyantṛtvasarvātmatvādikaṃ nārhati tathā jīvopyataddharmatvāditi | amīṣāṃ guṇānāṃ paramātmanyanvayaḥ pratyagātmani vyatirekaśca sūtradvayena darśitaḥ | nira-pekṣaṃ ca hetvantaramāha -

2.2.21

ubhaye'pi hi bhedenainamadhīyate || 21 ||

2.2-62

21
ubhaye-mādhyandināḥ kāṇvāśca, antaryāmiṇo niyāmyatvena vāgādibhiracetanaissamam evam śārīramapi vibhajyādhīyate "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati

2.2-63

21
sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ’ iti mādhyandināḥ, "yo vijñāne tiṣṭhan’ iti ca kāṇvāḥ, paramātmaniyāmyatayā tasmādvilakṣaṇatvenainamadhīyata ityarthaḥ | ato'ntaryāmī pratyagātmano vilakṣaṇo'pahatapāpmā paramātmā nārāyaṇa iti siddham || ityantaryāmyadhikaraṇam ||

2.2.22

adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ || 22 ||

2.2-64

22
atharvaṇikā adhīyate "atha parāyayā tadakṣaramadhigamyate | yattadadreśyamagrāhyamagotra-mavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam | nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ’ iti; tathottaratra "akṣarātparataḥ paraḥ’ iti | tatra sandihyate-kimihādṛśyatvādiguṇakamakṣaramakṣarāt parataḥ paraśca

2.2-65

22
prakṛtipuruṣau, athobhayatra paramātmaiva ? iti | kiṃ tāvatprāptam ? prakṛtipuruṣāviti | kutaḥ ? asyākṣaraya

2.2-66

22
"adṛṣṭo draṣṭā’ ityādāviva na draṣṭṛtvādiścetanadharmaviśeṣa iha śrūyate, "akṣarāt parataḥ paraḥ’ iti ca sarvasmādvi-kārātparabhūtādakṣarādasmātparaḥ kṣetrajñaḥ samaṣṭipuruṣaḥ pratipādyate | etaduktambhavati-rūpādimatsthūlarūpācetana-pṛthivyādibhūtāśrayaṃ dṛśyatvādikaṃ pratiṣidhyamānaṃ pṛthivyādisajātīyasūkṣmarūpācetanamevopasthāpayati, tacca pradhānameva | tasmātparatvañca samaṣṭipuruṣasyaiva prasiddham | tadadhiṣṭhitañca pradhānaṃ mahadādiviśeṣaparyantaṃ vikārajātaṃ

2.2-67

22
prasūta iti tatra dṛṣṭāntā upanyasyante "yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayassambhavanti | yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni tathā akṣarātsambhavatīha viśvam’ sati | ato'smin prakaraṇe pradhānapuruṣāveva prati-pādyete- iti |
evaṃ prāpte brūmaḥ-adṛśyatvādiguṇako dharmoktiḥ | adṛśyatvādiguṇako'kṣarātparataḥ paraśca paramapuruṣa eva | kutaḥ ? taddharmokteḥ "yassarvajñassarvavit’ ityādinā sarvajñatvādikāstasyaiva dharmā ucyante; tathā hi "yayā tadakṣaramadhigamyate’ ityādinā adṛśyatvādiguṇakamakṣaramabhidhāya "akṣarātsambhavatīha viśvam’ iti tasmā-dviśvasambhavañcābhidhāya "yassarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ | tasamādetadbrahma nāmarūpamannañca jāyate’ iti

2.2-68

22
bhūtayonerakṣarasya sarvajñatvādiḥ pratipādyate | paścāt "akṣarātparataḥ paraḥ’ iti ca prakṛtamadṛśyatvādiguṇakaṃ bhūta-yonyakṣaraṃ sarvajñameva paratvena vyapadiśyate; ataḥ "akṣarātparataḥ paraḥ’ ityakṣaraśabdaḥ pañcamyantaḥ prakṛtamadṛśyatvādi-

2.2-69

23
guṇakamakṣaraṃ nābhidhatte, tasya sarvajñasya viśvayonessarvasmātparatvena tasmādanyasya paratvāsambhavāt, ato'trā-kṣaraśabdo bhūtasūkṣmamacetanaṃ brūte || itaśca na pradhānapuruṣau -

2.2.23

viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāñca netarau || 23 ||

2.2-70

23
viśinaṣṭi hi prakaraṇam-pradhānācca puruṣācca bhūtayonyakṣaraṃ vyāvarttayatītyarthaḥ, ekavijñānena sarvavijñāna-pratijñopapādanādibhiḥ | tathā tābhyāmakṣarasya bhedaśca vyapadiśyate "akṣarātparataḥ paraḥ’ ityādinā | tathā hi "sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha’ iti sarvavidyāpratiṣṭhābhūtā brahmavidyā prakrāntā; paravidyaiva

2.2-71

23
ca sarvavidyāpratiṣṭhā tāmimāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāṃ vidyāṃ caturmukhātharvādiguruparamparayā'ṅgirasā prāptāṃ jijñāsuḥ "śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati’ iti | brahmavidyāyāssarvavidyāśrayatvādbrahmavimānena sarvaṃ vijñātaṃ bhavatītikṛtvā brahmasvarūpamanena pṛṣṭam; "tasmai sa hovāca dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca’ iti | brahmaprepsunā dve vidye vedi-tavye, brahmaviṣaye parokṣāparokṣarūpe dve vijñāne upādeye ityarthaḥ | tatra parokṣaṃ śāstrajanyaṃ jñānam, aparokṣaṃ yoga-janyam; tayorbrahmaprāptyupāyabhūtamaparokṣaṃ jñānam tacca bhaktirūpāpannam "yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ’ ityatraiva viśeṣyamāṇatvāt; tadupāyaścāgamajanyaṃ vivekādisādhanasaptākānugṛhītaṃ jñānam "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena’ iti śruteḥ | āha ca bhagavān parāśaraḥ "tatprāptiheturjñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune | āgamotthaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tathocyate’ iti | "tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ’ ityādinā "dharmaśāstrāṇi’ ityantena āgamotthaṃ brahmasākṣātkārahetubhūtaṃ parokṣajñānamuktam | sāṅgasya setihāsapurāṇasya sadhamarśāstrasya samīmāṃsasya vedasya brahmajñānotpakṣihetutvāt "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate’ ityupāsanākhyaṃ

2.2-72

23
brahmasākṣātkāralakṣaṇabhaktirūpāpannaṃ jñānam "yattadadreśyamagrāhyam’ ityādinā parokṣāparokṣarūpajñānadvayaviṣayasya parasya brahmaṇaḥ svarūpamucyate "yarthorṇanābhissṛjate gṛhṇate ca’ ityādinā | yathoktasvarūpātparasmādbrahmaṇo'- kṣarāt kṛtsnasya cetanācetanātmakaprapañcasyotpattiruktā, viśvamiti vacanānnācetanamātrasya "tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate annātprāṇo manassatyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam’ iti brahmaṇo viśvotpattiprakāra ucyate | tapasā-jñānena, "yasya jñānamayaṃ tapaḥ’ iti vakṣyamāṇatvāt; cīyate-upacīyate; "bahu syām’ iti saṅkalparūpeṇa jñānena brahma sṛṣṭayunmukhaṃ bhavatītyarthaḥ | tato'nnamabhijāyate-adyata ityannam, viśvasya bhoktṛvargasya bhogyabhūtaṃ bhūtasūkṣmamavyākṛtaṃ parasmādbrahmaṇo jāyata ityarthaḥ | prāṇamanaḥprabhṛti ca svargāpavargarūpaphalasādhanabhūtakarmapayarntaṃ sarvaṃ vikārajātaṃ tasmādeva jāyate | "yassarvajñassarvavit’ ityādinā sṛṣṭayupakaraṇabhūtaṃ sārvajñyasatyasaṅkalpatvā-dikamuktam | sarvajñātsatyasaṅkalpātparasmāt brahmaṇo'kṣarādetat kāryakāraṃ brahma nāmarūpavibhaktaṃ bhoktṛbhogyarūpaṃ ca jāyate | "tadetatsatyam’ iti parasya brahmaṇo nirupādhikasatyatvamucyate
"mantreṣu karmāṇi kavayo yānyapa-śyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā santatāni | tānyācarata niyataṃ satyakāmāḥ’ iti sārvajñyasatyasaṅkalpatvādikalyāṇa-guṇākaramakṣaraṃ puruṣaṃ svatassatyaṃ kāmayamānāstatprāptaye phalāntarebhyo viraktā ṛgyajussāmātharvasu kavibhi-rdṛṣṭāni varṇāśramocitāni tretāgniṣu bahudhā santatāni karmāṇyācarateti "eṣa vaḥ panthāḥ’ ityārabhya "eṣa vaḥ

2.2-73

23
puṇyassukṛto brahmalokaḥ’ ityantena karmānuṣṭhānaprakāram śrutismṛticoditeṣu karmasvekatarakarmavaidhuryepītareṣā-manuṣṭhitānāmapi niṣphalatvam ayathānuṣṭhitasya cānanuṣṭhitasamatvamabhidhāya "plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭā-daśoktamavaraṃ yeṣu karma | etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyū te punarevāpi yanti’ ityādinā palābhisa-ndhipūrvakatvena jñānavidhuratayā cāvaraṃ karmācaratāṃ punarāvṛttimuktavā "tapaśśraddhe ye hyupavasanti’ ityādinā punarapi phalābhisandhirahitaṃ jñāninā'nuṣṭhitaṃ karma brahmaprāptaye bhavatīti praśasya "parīkṣya lokān’ ityādinā kevala-karmaphaleṣu viraktasya yathoditakarmānugṛhītaṃ brahmaprāptyupāyabhūtaṃ jñānaṃ jijñāsamānasya ca ācāryopasadanaṃ vidhāya "tadetatsatyaṃ yathā sudīptāt’ ityādinā "so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya’ ityantena pūrvoktasyākṣarasya bhūtayoneḥ parasya brahmaṇaḥ paramapuruṣasyānuktaisvarūpaguṇaiḥ saha sarvabhūtāntarātmatayā viśvaśarīratvena viśvarūpatvam

2.2-74

23
tasmādviśvasṛṣṭiṃ ca vispaṣṭamabhidhāya "āvissannihitam’ ityādinā tasyaivākṣarasyāvyākṛtātparato'pi puru-ṣātparabhūtasya parasya brahmaṇaḥ paramavyomni pratiṣṭhitasyānavadhikātiśayānandasvarūpasya hṛdayaguhāyāmupāsana-prakāram upāsanasya ca parabhaktirūpatvamupāsīnasyāvidyāvimokapūrvakaṃ brahmasamaṃ brahmānubhavaphalaṃ copadiśyopa-

2.2-75

23
saṃhṛtam; ata evaṃ viśeṣaṇādbhedavyapadeśācca nāsmin prakaraṇe pradhānapuruṣau pratipādyete | bhedavyapadeśo'pi hi tābhyāṃ parasya brahmaṇo'tra vidyate | "divyo hyamūrttaḥ puruṣassa bāhyābhyantaro hyajaḥ | aprāṇo hyamanāśśubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ’ ityādibhiḥ, akṣarādavyākṛtātparo yaḥ samaṣṭipuruṣaḥ tasmādapi parabhūto'dṛśyatvādiguṇa-ko'kṣaraśabdābhihitaḥ paramātmetyarthaḥ | aśnuta iti vā, na kṣaratīti vā akṣaram; tadavyākṛtepi svavikāra-vyāptyā vā mahadādivannāmāntarābhilāpayogyakṣaraṇābhāvādvā'kṣaratvaṃ kathañcidupapadyate ||

2.2.24

rūpopanyāsācca || 24 ||

2.2-76

24
"agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryai diśaśśrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padybhāṃ pṛthivī hyeṣa

2.2-77

24
sarvabhūtāntarātmā’ itīdṛśaṃ rūpaṃ sarvabhūtāntarātmanaḥ paramātmana eva sambhavati; ataśca paramātmā ||

2.2.25

vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt || 25 ||

2.2-78

25
idamāmananticchandogāḥ "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brūhi’ iti prakramya "yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste’ iti | tatra sandehaḥ-kimayaṃ vaiśvānaraḥ

2.2-79

25
ātmā, paramātmeti śakyanirṇayaḥ, uta na ? iti | kiṃ prāptam ? aśakyanirṇaya iti | kutaḥ ?vaiśvānaraśabdasya catuṣvartheṣu prayogadarśanāt jāṭharāgnau tāvat "ayamagnivaiśvānaro yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yāvadetatkarṇākapidhāya ṛṇoti sa yadotkramiṣyan bhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti’ iti; mahābhūtatṛtīye ca "viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvan’ iti; devatāyāṃ ca "vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ’ iti; paramātmani ca "tadātmanyeva hṛdaye'gnau vaiśvānare prāsyata’ iti, "sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate’ iti ca | vākyopakramādiṣūpalabhyamānānyapi liṅgāni sarvānuguṇatayā netuṃ śakyānīti |

2.2-80

25
evaṃ prāpte abhidhīyate-vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt | vaiśvānaraḥ-paramātmā | kutaḥ ? sādhāraṇaśabdaviśeṣāt-viśeṣyata iti viśeṣaḥ, sādhāraṇasya vaiśvānaraśabdasya paramātmāsādhāraṇairdharmairviśeṣyamāṇatvādityarthaḥ | tathā hi; aupamanyavādayaḥ pañceme maharṣayaḥ sametya "ko na ātmā kiṃ brahma’ iti vicārya "uddālako ha vai bhagavanto'ya-māruṇissampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāma’ ityuddālakasya vaiśvānarātmavijñānamavagamya tamabhyājagmuḥ | sa coddālaka etān vaiśvānarātmajijñāsūnabhilakṣyātmanaśca tatrākṛtsnaveditvaṃ matvā "tān hovāca aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kekayassampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāma’ iti | te coddālaka-ṣaṣṭhāstamaśvapatibhyājagmuḥ | sa ca tān maharṣīn yathāhaṃ pṛthagamyarcya "na me stenaḥ’ ityādinā "yakṣyamāṇo ha vai bhagavanto'hamasmi’ ityantenātmano vratastathayā pratigrahayogyatāṃ jñāpayanneva brahmavidbhirapi pratiṣiddhapariharaṇīyatāṃ vihitakarmakartavyatāṃ ca prajñāpya "yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadybho dāsyāmi vasantu bhavantaḥ’ ityavocat | te ca mumukṣavo vaiśvānaramātmānaṃ jijñāsamānāstamevātmānamasmākaṃ brūhītyavocan | tadevaṃ "ko na

2.2-81

26
ātmā kiṃ brahma’ iti jīvātmanāmātmabhūtaṃ brahma jijñāsamānaistajjñamanvicchadbhirvaiśvānarātmajñasakāśamāgamya pṛcchyamāno vaiśvānarātmā paramātmeti vijñāyate, ātmabrahmaśabdābhyāmupakramya paścātsarvatrātmavaiśvānaraśabdābhyāṃ vyavahārācca brahmaśabdasthāne nirdiśyamāno vaiśvānaraśabdo brahmaivābhidhatta iti vijñāyate; kiñca "sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti’ "tadyatheṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante’ iti ca vakṣyamāṇaṃ vaiśvānarātmavijñānaphalaṃ vaiśvānarātmānaṃ paraṃ brahmeti jñāpayati || itaśca vaiśvānaraḥ paramātmā -

2.2.26

smaryamāṇamanumānaṃ syāditi || 26 ||

2.2-82

26
dyupramṛti pṛthivyantamavayavavibhāgena vaiśvānarasya rūpamihopadiśyate | tacca śrutismṛtiṣu paramapuruṣarūpatayā prasiddham | tadiha tadevedamiti smaryamāṇam, pratyabhijñāyamānaṃ vaiśvānarasya paramapuruṣatve anumānam, liṅga-mityarthaḥ | itiśabdaḥ prakāravacanaḥ | itthaṃ bhūtaṃ rūpaṃ pratyabhijñāyamānaṃ vaiśvānarasya paramātmatve anumānaṃ syāt | śrutismṛtiṣu hi paramapuruṣasyetthaṃ rūpaṃ prasiddham | yathā ātharvaṇe "agnirmūrdhā cakṣuṣi candrasūryai diśaḥ śrotre

2.2-83

26
vāgvivṛttāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padybhāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā’ iti | agniriha dyulokaḥ, "asau vai loko'gniḥ’ iti śruteḥ | smaranti ca munayaḥ "dyāṃ mūrdhānaṃ yasya viprā vidanti khaṃ vai nābhiṃ candrasūryau ca netre | diśaḥśrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā’ iti | "yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhāṃ khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ | sūryaścakṣurddiśaḥ śrotraṃ tasmai lokātmane namaḥ’ iti ca | iha ca dyuprabhṛtayo vaiśvānarasya mūrdhādyavayavenocyante | tathā hi, tairaupamanyavaprabhṛtibhirmaharṣibhiḥ "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampra-tyadhyeṣi tameva no brūhi’ iti pṛṣṭaḥ kekayastebhyo vaiśvānarātmānamupadidikṣurviśeṣapraśnānyathānupapattyā vaiśvā-narātmanyetaiḥ kiñcit jñātaṃ kiñcidajñātamiti vijñāya jñātājñātāṃśabubhutsayā tānekaikaṃ papraccha | tatra "aupa-manyava kaṃ tvamātmātmānamupāsse’ iti pṛṣṭe "divameva bhagavo rājan’ iti tena cokte divi tasya pūrṇavaiśvāna-rātmabuddhiṃ nivartayan vaiśvānarasya dyaurmūrdheti copadiśaṃstasyā vaiśvānarāṃśabhūtāyā divassutejā iti guṇanāmadheyaṃ prācikhyapat | evaṃ satyayajñādibhirādityavāyvākāśapṛthivīnāmekaikenaikaikamupāsyamānatayā kathitānāṃ

2.2-84

26
"viśvarūpaḥ, pṛthagvartmā, bahulo, rayiḥ, patiṣṭhā’ ityekaikaguṇanāmadheyāni vaiśvānarātmanaścakṣuḥprāṇasandehava-stipādāvayavatvaṃ copadiṣṭam | sandeho madhyakāya ucyate; ata evambhūtadyurmardhatvādiviśiṣṭaṃ paramapuruṣasyaiva rūpamiti vaiśvānaraḥ paramapuruṣa eva || punarapyanirṇayamevāśaṅkaya pariharati -

2.2.27

śabdādibhyo'ntaḥpratiṣṭhānācca neti cenna tathā dṛṣṭayupadeśādasambhavātpuruṣamapi cainamadhīyate || 27 ||

2.2-85

27
yaduktaṃ vaiśvānaraḥ paramātmeti niścīyata iti | tanna; śabdādibhyo'ntaḥpratiṣṭhānācca jāṭharasyāpyagneriha pratīya-mānatvāt | śabdastāvadvājināṃ vaiśvānaravidyāprakaraṇe "sa eṣo'gnirvaiśvānaraḥ’ iti vaiśvānarasamānādhikaraṇa-tā'gniriti śrūyate; asmin prakaraṇe ca "hṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ’ iti vaiśyā-narasya hṛdayādisthasyāgnitrayakalpanaṃ kriyate tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyāt prāṇāya svāhā’ ityādinā prāṇāhutyādhāratvaṃ ca vaiśvānarasyāvagamyate | tathā vaiśvānarasyāsmin puruṣe-'ntaḥpratiṣṭhānaṃ vājasaneyinaḥ samāmananti "sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda’ iti | ato'gniśabdasāmānādhikaraṇyādagnitretāparikalpanātprāṇāhutyādhāramāvādantaḥpratiṣṭhānācca vaiśvānarasya jāṭha-ratvamapi pratīyata iti naikāntataḥ paramātmatvamiti cet tanna; tathā dṛṣṭayupadeśāt-pūrvoktasya trailokyaśarīrasya

2.2-86

27
parasya brahmaṇo vaiśvānarasya jāṭharāgniśarīratayā tadviśiṣṭasyopāsanopadeśāt | agniśabdādibhirhi na kevalo jāṭharaḥ pratipādyate, api tu jāṭharāgniviśiṣṭaḥ paramātmā | kathamidamavagamyata iti cet asambhavāt jāṭharasya kevalasya trailokyaśarīratvāsambhavāt | trailokyaśarīratayā pratipannavaiśvānarasamānādhikaraṇo jāṭharaviṣayatayā pratīyamāno'gniśabdo jāṭharaśarīratayā tadviśiṣṭaṃ paramātmānamevābhidadhātītyarthaḥ | yathoktaṃ bhagavatā "ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham’ iti jāṭharānalaśarīrobhūtve-tyarthaḥ | atastadviśiṣṭasyopāsanamatropadiśyate | kiñca puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ "sa eṣo'gni-

2.2-87

28
rvaiśvānaro yatpuruṣaḥ’ iti, na jāṭharasya kevalasya puruṣatvam paratmana eva hi nirupādhikaṃ puruṣatvam, yathā "saha-sraśīrṣā puruṣaḥ’ "puruṣa evedaṃ sarvam’ ityādau ||

2.2.28

ata eva na devatā bhūtaṃ ca || 28 ||
uktebhya eva hetubhyo devatāyāśca tṛtīyasya mahābhūtasyāpi na vaiśvānaratvaprasaṅgaḥ ||

2.2.29

sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ || 29 ||

2.2-88

29
vaiśvānarasamānādhikaraṇasyāgniśabdasya jāṭharāgniśarīratayā tadviśiṣṭasya paramātmano vācakatvam, tathaiva para-mātmana upāsyatvaṃ coktam | jaiministvācāryo vaiśvānaraśabdavadagniśabdasyāpi paramātmana eva sākṣāt avya-

2.2-89

29
vadhānena vācakatvena na kaścidvirodha iti manyate | etaduktaṃ bhavati- yathā vaiśvānaraśabdaḥ sādhāraṇo'pi paramā-tmāsādhāraṇadharmaviśeṣito viśveṣaṃ narāṇāṃ netṛtvādinā guṇena paramātmānamevābhidadhātīti niścīyate; eva-

2.2-90

29
magniśabdo'pyagranayanādinā yenaiva guṇena yogājjvalane varttate, tasyaiva guṇasya nirupādhikasya kāṣṭhāgatasya paramātmani sambhavādasmin prakaraṇe paramātmāsādhāraṇardhamaviśeṣitaḥ paramātmānamevābhidhatta iti ||

2.2-91

30
"yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānam’ ityaparicchinnasya parasya brahmaṇo dyutaprabhṛtipṛthivyantapradeśasambandhinyā mātrayā paricchinnatvaṃ kathamupapadyate ? tatrāha -

2.2.30

abhivyakterityāśmarathyaḥ || 30 ||

2.2-92

30
upāsakābhivyaktayarthaṃ prādeśamātratvaṃ paramātmana ityāśmarathya ācāryo manyate, "dyaurmūrdhā, ādityaścakṣuḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, ākāśo madhyakāyaḥ, āpo vastiḥ, pṛthivī pādau’ iti dyuprabhṛtipradeśasambandhinyā mātrayā paricchinnatvaṃ kṛtsnamabhivyāptavato vigatamānasya hyabhivyaktereva hetorbhavati ||

2.2-93

31
mūrddhaprabhṛtyavayaviśeṣaiḥ puruṣavidhatvaṃ parasya brahmaṇaḥ kimarthamiti cet tatrāha -

2.2.31

anusmṛterbādariḥ || 31 ||

2.2-94

31
tathopāsanārthamiti bādarirācāryo manyate | "yastvetamevamabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti’ iti brahmaprāptaye hyupāsanamupadiśyate | etamevamiti uktaprakāreṇa puruṣākāramityarthaḥ | sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu vartamānaṃ yadannam-bhogyaṃ, tadatti-sarvatra varttamānaṃ svata evānavadhikātiśayānandaṃ brahmānubhavati | yattu sarvaiḥ kamarvaśyairātmabhiḥ pratyekamananyasādhāraṇamannaṃ bhujyate tanmumukṣubhistyājyatvādiha na gṛhyate ||

2.2-95

32
yadi paramātmā vaiśvānaraḥ, kathaṃ tarhyuraḥprabhṛtīnāṃ vedyāditvopadeśaḥ, yāvatā jāṭharāgniparigraha evaitadupapadyata ityatrāha -

2.2.32

sampatteriti jaiministathā hi darśayati || 32 ||

2.2-96

32
asya paramātmana eva vaiśvānarasya dyuprabhṛtipṛthivyantaśarīrasya samārādhanabhūtāyāḥ upāsakairaharahaḥ kriyamā-ṇāyāḥ prāṇāhuteragnihotratvasampādanāyāyamuraḥprabhṛtīnāṃ veditvādyupadeśa iti jaiminirācāryo manyate | tathā hi paramātmopāsanocitameva phalaṃ prāṇāhutyā agnihotrasampattiṃ ca darśayatīyaṃ śrutiḥ | "sa ya idamavidvānagnihotraṃ

2.2-97

33
juha oti yathāṅgārānapohya bhasmani juhāyāttādṛk tatsyāt atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṃ bhavati tadyatheṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyataivaṃ hāsya sarve pāpmanaḥ pradūyante’ iti |

2.2.33

āmananti cainamasmin || 33 ||

2.2-98

33
enam paramapuruṣaṃ dyumūrdhatvādiviśiṣṭaṃ vaiśvānaram asmin upāsakaśarīre prāṇāhutyādhāratvāya āmananti ca "tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāḥ’ ityādinā | ayamarthaḥ-"yastvetamevaṃ prādeśamātramabhi-vimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste’ iti trailokyaśarīrasya paramātmano vaiśvānarasyopāsanaṃ vidhāya "sarveṣu lokeṣu’ ityādinā brahmaprāptiṃ ca phalamupadiśya asyaivopāsanasyāṅgabhūtaṃ prāṇāgnihotraṃ "tasya ha vā etasya’ ityādino-

2.2-99

33
padiśati; yaḥ pūrvamupāsyatayopadiṣṭo vaiśvānarastasyāvayavabhūtānagnyādityādīn sutejoviśvarūpādināmadheyā-nupāsakaśarīre mūrdhādipādānteṣu sampādayati | mūrdhaiva sutejāḥ-upāsakasya mūrdhaiva paramātmanamūrdhamūtā dyaurityarthaḥ | cakṣurviśvarūpaḥ āditya ityarthaḥ | prāṇaḥ pṛthagvartmā-vāyurityarthaḥ | sandeho bahulaḥ-upāsakasya madhyakāya eva paramātmamadhyakāyabhūta ākāśa ityarthaḥ | vastireva rayiḥ-asya vastireva tadavayavabhūtā āpa ityarthaḥ | pṛthivyeva pādau-asya pādaviva tatpādabhūtā pṛthivītyarthaḥ | evamupāsakassvaśarīre paramātmānaṃ trailokyaśarīraṃ vaiśvānaraṃ sannihitamanusandhāya svakīyānyurolomahṛdayamana āsyāni prāṇāhutyādhārasya paramātmano vaiśvānarasya vedi-barhirgārhapatyānvāhāryapacanāhavanīyānagnihotropakaraṇabhūtāt parikalpya prāṇāhuteścāgnihotratvaṃ parikalpyaivaṃvidhena prāṇāgnihotreṇa paramātmānaṃ vaiśvānaramārādhayediti "ura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyaḥ’ ityādinopa-diśyate | ataḥ paramātmā puruṣottama eva vaiśvānara iti siddham ||

Linked texts (12)