Shribhashya 4.4-104
Śrībhāṣya (complete text) 4.4-104
- Language
- Sanskrit
4.4-104.1
29 bhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu’ iti nirdeśena brāhmaṇavarṇasyāgnisambandhapratipatteśceti | tadet trayamanupapannam sadeva somyaidamagra āsī’dityādivākyasārūpyabhaṅgāyogātkāraṇatvasya paramātmāsādhāraṇyasya samarthitatvācca | kiñca upakramasthabrahma-śabdamukhyārthahāniprasaṅgaḥ, varṇamātrasya agnisaṃjñadevatāyāstadadhiṣṭhitavarṇasya ca indravaruṇasomādisamastadevatāsraṣṭṛtvā-yogaśca | "brāhmaṇo'sya mukhamāsīt padybhāṃ śūdraḥ "mukhādindraśracāgniśce’ti brāhmaṇasyendroderagneśca paramapuruṣasṛṣṭatvaśrava-ṇena indradīnāmagnisṛṣṭatvāyogaśca | asyāḥ śrutergatyantarasambhavena kalpabhedena sṛṣṭibhedaparatvakalpanañcānupapannam "tada-gninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣye’ṣviti tacchabdaparāmṛṣṭaprakṛtabrahmaṇo'gnibrāhmaṇānyatvaṃ ca pratīyate, "tasmāda-gnāveva deveṣu lokamicchando brāhmaṇo manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavadityagnibrāhmaṇayorvaiyadhikaraṇyena brahmarū-patvanirdeśena tābhyāṃ rūpiṇo brahmaṇo vilakṣaṇatvaṃ ca pratītam; evamindrādisraṣṭṛtvāt pṛthagvyapadeśācca brahmaśabdasya agnyavasthabrahmaparatvañca vyudastam | nahyagnirūpādbrahmaṇa indrādyutpattiḥ, ato'gniviśiṣṭatvopasthāpanakalpanavaiyarthyam | aśābdatvañca, na hi kevalabrahmaśabdo'gnvasthaparamātmavācī | prathamabrahmaśabdo'gnyavasthabrahmaparaścet "tadagninaive’tiprakṛta-parāmarśinastacchabdasya vaiyadhikaraṇyamanupapannam | agnyavasthasya brahmaṇo'gninā viśiṣṭatvaṃ cāyuktam, ekasyaivāgnervi-śeṣaṇatvānupapatteḥ, agnyantarakalpane ca tasyā'gnyantaraṃ prati rūpatvānupapatteśca |
4.4-104.2
nanvindrādisṛṣṭiravivakṣitā, tadviva-kṣāyāṃ hyagnibrāhmaṇaparatvānupapattiḥ, kintu taddevatādhiṣṭheyakṣatrādisṛṣṭireva vivakṣitā "tadagninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhava’diti ca vākyadvayaṃ brāhmavarṇasyaiva devamanuṣyavibhāgena dvaividhyaparamiti | ucyate; na tāvadindradisṛṣṭayavivakṣā vācyā "tadetadbrahma kṣatraṃ viṭchūdra’ iti cāturvarṇyanigamane, kathaṃ cāturvarṇyam ? kṣatrādivarṇatrayasṛṣṭirhyuktetyapekṣāyāṃ "tadagninaiva deveṣu catussaṅkhayāpūraṇāt agniśca mṛtyusañjñasūkṣmāciccharīrakaparamā-tmasṛṣṭatayā prāguktaḥ, "tasya śrāntasya taptasya tejo raso niravarttatāgni’riti | śrāntaśabdaḥ kāraṇalakṣaṇayā yatnaparaḥ, kṛtasaṅkalpasyetyarthaḥ | taptasya- "tapa ālocane’ sṛjyavargaparyālocanavata ityarthaḥ | evaṃ tatrāgnireva sṛṣṭatayā śrutaḥ, na tu tadadhiṣṭhito brāhmaṇavarṇaḥ | ihāpi tena catussaṅkhayāpūraṇādagrayaprāyanyāyena kṣatrādivibhāgavattadabhimānīndradisṛṣṭirvi-vakṣitetyavagamyate, na tu tadadhiṣṭhitavarṇamātrasṛṣṭhiḥ | "tadagninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu’ ityuktiḥ pūrvaṃ brāhma-ṇavarṇasya brahmaśabdānuktatāṃ jñāpayati, pūrvoktānāmindrakṣatriyādīnāmanayā vacanavyaktayā punaranuktatvāt | na hi kṣatravarṇo deveṣvindreṇa kṣatramabhavat manuṣyeṣu kṣatriyeṇeti vākyaṃ śrūyate, ata evāgnerapi brahmaśabdānuktatvaṃ siddham | na hīndro deve-ṣvindrarūpeṇa kṣatramabhavanmanuṣyeṣu kṣatriyeṇeti vākyamasti | nanu "kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdraḥ’ iti śrūyata iti cet, tataḥ kim?
4.4-104.3
varṇāntareṣvapi dvaividhyaṃ pratīyata iti cenna, tadagninaivetyādivākyavairūpyāt | na hi kṣatravarṇo deveṣvindrādirūpeṇa kṣatriyo'bhūt manuṣyeṣu kṣatriyeṇeti śrutam, tathāpi varṇāntaradvaividhyaparatve'dhyāhārabāhu-lyaprasaṅgaḥ, tarhi asyāḥ śruteḥ ko'rthaḥ? ucyate; brāhmaṇābhimānyagnisṛṣṭeḥ pūrvamuktatvāt kṣatrādyabhimānīndrādisṛṣṭi-mihoktavā agnisṛṣṭiḥ smāritā tadagninaiveti vākyena; agninetītthambhāve tṛtīyā | agninā viśiṣṭaṃ tatparaṃ brahma deveṣu brahmābhavat, agnidvārā brāhmaṇābhimānyabhavadityarthaḥ | anena indrādidvārā parabrahmaṇa eva kṣatrādyabhimānitvamityartha-siddham, varṇābhimānidevatānāñca tapoviśeṣāt brāhmaṇyādivibhāgo'stīti vā brāhmakṣatrādivyavahāraḥ "brahmā bṛha-spatiḥ kṣatramindraḥ maruto vai devānāṃ viśaḥ’ ityādiśruteḥ | tadānīmagnyādidvārā parabrahmaṇa eva brāhmaṇatvādivibhāgaḥ uktaḥ syāt, "bahu syā’miti sarvavidhabahutvaṃ hi tattaddvārā brahmagatam, evaṃ varṇābhimānidevatāsṛṣṭiruktā | athābhi-mānaviṣayabhūtabrāhmaṇādisṛṣṭiṃ "brāhmaṇo'sya mukhamāsīt bāhūrājanyaḥ kṛtaḥ’ ityādiśrutiprasiddhāmupajīvya taddvārā tatphalabhūtamānuṣavarṇavibhāgagāktavaṃ paramātmana ucyate brāhmaṇo manuṣyeṣviti | tatparaṃ brahma manuṣyeṣu brāhmaṇarūpabhāk-
4.4-104.4
taddvārā brahmābhavat, kṣatriyeṇa viśiṣṭaṃ sattadbrahma taddvārā kṣatriyatvavadabhūt, yathā bhūmidvārā kāṭhinyavadabhūttadvadityarthaḥ | śrutapadānuṣaṅgeṇa nirvāhe sambhavati vākyādhyāhāreṇa yojanānupapatteḥ, madhye'gnirbrāhmaṇayoḥ praśaṃsā "tasmādagnāveva deveṣu lokamicchando brāhmaṇo manuṣye’ṣviti | tatprāśastyahetumāha- etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavaditi | agnibrāhmaṇarū-pābhyāṃ paraṃ brahma viśiṣṭamabhavadityarthaḥ | indrakṣatrādīnāṃ ca paramātmarūpatvāviśeṣe'pi agnirbrāhmaṇayostadrūpatvakathanaṃ tatpraśaṃsāyā vivakṣitatvāt, etābhyāṃ hītyādivākyasya varṇadvaividhyaparatvaṃ prayojanābhāvādayuktam | na hi varṇadvaividhya-mātrakathanamutkarṣāya bhavati, idañca vākyamutkarṣopapādakamiti hiśabdena jñāyate, brahmaśabdārthavairūpyaṃ tu "tapasā cīyate brahma’ "tasmādetadbrahma’ iti muṇḍopaniṣadīva ghaṭate | mukhyārthāsambhave lākṣaṇikārthasvīkārasya tatsambhavepyamukhyārtha-svīkārahetutvābhāvāt; vakṣyate hi "syāccaikasya brahmaśabdavaditi | pūrvapakṣaheteṣu kṣatraviṭchūdrasṛṣṭayukteranyathāsiddhiruktā, kiñca kṣatrādivarṇatrayasṛṣṭiśravaṇena "brahma vā ida’mitivākyasya kāraṇavākyasārūpyanibandhanaṃ paramātmaparatvaṃ bhaṅktavā brahmaśabdasya prathamavarṇatadabhimānidevatāviṣayatvāśrayaṇamayuktam, "sadeve’tyādivākye'pi tejo'bannasṛṣṭervakṣyamāṇatvena sacchabdasyā'pi vāyutadabhimānidevatāviṣayatvaprasaṅgāt | "sa viśamasṛjate’ti pulliṅganirdeśastvātmaśabdābhiprāyaḥ,
Linked texts (2)
- Mādhyandina — Sanskrit
- Śārīrakakārikāvalī — Sanskrit