<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Vedānta (Uttaramīmāṃsā)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta) › [Brahmasūtra](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra) › [Śrībhāṣya](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja) › [Sribhashyam](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete) › 6

# Shribhashya 6: dvitīyapādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 6

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [6.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2) — 30 parts

### dvitīyapādaḥ

### [6.2.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.1)

|| racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśca ||

### [6.2\_2](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2_2)

1  
uktaṃ jagajjanmādikāraṇaṃ paraṃ brahmeti; tatra parairudbhāvitāśca doṣāḥ parihṛtāḥ, idānīṃ svapakṣarakṣaṇāya parapakṣāḥ pratikṣipyante | itarathā kasyacinmandadhiyaḥ teṣāṃ pakṣāṇāṃ yuttayābhāsamūlatāmajānataḥ prāmāṇikatvaśaṅkayā vaidikapakṣe kiṃcichaddhāvaikalyaṃ jāyetāpi | ataḥ parapakṣapratikṣepāya anantaraḥ pādaḥ pravatarte |tatra prathamaṃ tāvat kāpilamataṃ nirasyate, vaidikānumatasatkāryavādādyarthasaṃgraheṇa etasya satpakṣanikṣepa-sambhāvanābhramahetutvātirekāt | "ikṣaternāśabdam’ ityādibhiḥ vaidikavākyānāṃ atatparatvamātramuktam; atraiva tatpakṣasvarūpapratikṣepaḥ kriyata iti na paunaruktayāśaṅkā | eṣā hi sāṃkhyānāṃ darśanasthitiḥ "mūlaprakṛtiravikṛtiḥ mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta | ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ’ iti tattvasaṃgrahaḥ | mūlaprakṛtirnāma sukhaduḥkhamāhātmakāni lāghavaprrakāśacalanopaṣṭambhanagauravāvaraṇa kāryāṇyatyantātīndriyāṇi kāryyai-

### [6.2-2](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-2)

1  
kanirūpaṇavivekānyanyūnātirekāṇi samatāmupatāni sattvarajastamāṃsi dravyāṇi; sā ca sattvarajastamasāṃ sāmyarūpā prakṛtiekā svayamacetā'nekacetanabhogāpavargārthā nityā sarvagatā satatavikriyā na kasyacidvikṛtiḥ, api tu paramakāraṇameva | mahadādyāstadvikṛtayoḥ, anyeṣāṃ ca prakṛtayaḥ sapta; mahānahaṅkāraḥ śabdatanamātraṃ spaśata-nmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātramiti | tatra ahaṅkārastridhā - vaikātikastaijaso bhūādiśca, kramātsā-ttviko rājasastāmasaśca; tatra vaikārikaḥ sāttvika indrivādiḥ, bhūtādistāmaso mahābhatahetubhūtatanmātrahetuḥ, taijaso rājasastūbhayoranugrāhakaḥ | ākāśādīni pañca mahābhūtāni | śrotrādīni pañca jñānendriyāṇi, vāgādīni pañca kamrmendriyāṇi, mana iti kevalavikāṇāḥ ṣoḍaśa; puruṣastu niṣpariṇāmatvena na kasyacitprakṛtiḥ, na kasya-cidvikṛti; | tata eva nirdharmmakaścaitanyamātravapurnityo niṣkriyaḥ sarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca; nirvikāratvānni-ṣkriyatvācca tasya kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca na sambhavati | evambhūte'pi tattve mūḍhāḥ prakṛtipuruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ prakṛtāvadhyasya prakṛteśca kartṛtvaṃ spaṭikamaṇāviva japākusumasyāruṇimānaṃ puruṣa'dhyasya ahaṃ kartābhoktetie manyante | evamajñānādbhogaḥ tattvajñānāccāpavargaḥ | tadetatpratvakṣānumānāgamaiḥ sādhayanti, tatra pratyakṣasiddheṣu padārtheṣu nātīva vivādapadamasti | āgamo'pi kapilādisarvajñajñānamūla iti, so'pi prathame kāṇḍe pramāṇa

### [6.2-3](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-3)

1  
lakṣaṇe nirasyaprayaḥ | yadidaṃ pradhānameva jagatkāraṇamityanumānam, tannirasanena tanmataṃ sarvaṃ nirastaṃ bhavatīti tadeva nirasyate | te caivaṃ varṇayanti - kṛtsnasya jagataḥ ekamūlatvamavaśyābhyupagamanīyam; anekebhyaḥ kāryyetpattya-bhyupagame kāraṇānavasthānāt | tantuprabhṛtayo hyavayavāḥ svāṃśabhūtaḍhaḥ ṣaḍbhiḥ pārścaiḥ parasparaṃ syujyamānāṃ avayavinamutpādayanti; te ca tantvādayaḥ svāvayavaistathābhūtairutpādyante; te ca tathābhūtaiḥ svāvayavairiti paramā-ṇubhirapi svakīyaiḥ ṣahbhiḥ pārścaiḥ syujyamānaireva svakāryyetpādanamabhyupetavyam, anyathā prathimānupapatteḥ | paramāṇavo'pyaṃśitvena svāṃśaistathatataivotpādyante, te ca svāṃśairiti na kkacitkāraṇavyavasthitiḥ, ataḥ kāraṇa vyavasthāsiddhayarthamekaṃ dravyaṃ vividhavicitrapariṇāmaśaktiyuktam svayamapracyutasvarūpameva mahadādyanantāvasthāśrayaḥ kāraṇamāśrayaṇīyam | taccaikaṃ kāraṇaṃ guṇatrayasāmyarūpaṃ pradhānamiti tatkalpane hetunupanyasyanti "bhedānāṃ parimāṇātasamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca | kāraṇakāryavibhāgāt avibhāgādvaiścarūpyasya || kāraṇamastyavyaktam’

### [6.2-4](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-4)

1  
iti | ayamarthaḥ - viśvarūpyameva vaiśvarūpyam; vicitrasanniveśaṃ tanubhuvanādikṛtsnaṃ jagat; tacca jagadvicitrasannive-śatvena kāryyabhūtaṃ tatsarūpāvyaktakāraṇakam kutaḥ? kāryyatvāt; kāryyasya hi sarvasya tatsarūpātkāraṇaviśeṣā-dvibhāgastastinnevāvibhāgaśca dṛśyate; yathā ghaṭamukuṭādeḥ kāryyasya tatsarūpānmṛtsuvaṇadiḥ kāraṇādvibhāgasta-sminneva cāvibhāgaḥ, ato viśvarūpasya jagatastsarūpātpradhānādutpattiḥ tasminneva layaśceti  
pradhānakāraṇakameva jagat | guṇatrayasāmyarūpaṃ pradhānameva jagatsarūpakāraṇam; sattvarajastamomayasukhaduḥkhamohātmakatvājagataḥ | yathā mṛdātmano ghaṭasya mṛddravyameva kāraṇam, tadeva hi tadutpattyākhyapravṛttiśaktimata, tathā darśanāt | avyaktasya guṇasāmyarūpasya deśataḥ kālataścāpatimitasyaiva kāraṇatvam bhedānām mahadahaṅkāratanmātrātīnāṃ parimitatvādava-gamyate | mahanādīni ca ghaṭādivatparimitāni kṛtsnajagadutpattau na prabhavanti, atastriguṇaṃ jagadguṇatrayasāmyarūpa- pradhānaikakāraṇamiti niścīyate || atrocyate - racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśca - anumīeyata ityanumānam,

### [6.2-5](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-5)

1  
na bhavaduktaṃ pradhānaṃ vicitrajagadracanesamartham, acetanatve sati tatsvabhāvābhijñānadhiṣṭhitatvāt; padevaṃ tattathā, yathā rathaprāsādādinirmāṇe kevaladārvādikam | dārvāderacetanasya tajjñānadhiṣṭhitasya kāryyārambhānupapattedarśanāta, tajjñānadhiṣṭhitasya kāryyārambhapravṛtterdarśanācca na prājñānadhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ kāraṇamityuktaṃ bhavati | cakārādanavaya-syānaikāntyaṃ samuccinoti; na hyanvitaṃ śauklayagotvādi kāraṇatvavyāptam, na ca vācyaṃ mābhṛdanvitānāmapi śauklayādidharmāṇāṃ kāraṇatvam, dravyasya tu hemādeḥ kāryye'nvitasya kāraṇatvavyāptirastyeva; sattvādīnyapi dravyāṇi kāryye'nvitāni kāraṇatvavyāptāni - iti | yataḥ sattvādayo dravyadharmmāḥ, na tu dravyasvarūpam, sattvā-dayo hi pṛthivyādidravyagatalaghutvaprakāśādiehetubhūtāḥ tatsvabhāvaviśeṣā eva na tu mṛddhiraṇyādivad dravyatayā

### [6.2-6](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-6)

1  
kāryyānvitā upalabhyanta; guṇā ityeva ca sattvādīnāṃ prasiddhiḥ | yacca kāraṇavyavathāsiddhaye jagata ekamūla-tvamuktaṃ tadapi satvādīnāmanekatvānnopapadyate | ata eva kāraṇavyavasthā ca na siddhayati | sābhyāvasthāḥ satvādaya eva hi pradhānamiti tvanmatam | ataḥ kāraṇabahutvādanavasthā tadavasthaiva | na ca teṣāmaparimitatvena vyavasthāsiddhiḥ | aparimitatve hi trayāṇāmapi sarvagatatvena nyūnādhikabhāvābhāvadvaipamayāsiddheḥ kāryyārambhā-sambhavāt | kāryyārambhāyaiva parimitatvamavaśyāśrayaṇīyam ||

### [6.2-7](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-7)

2  
yatra rathādiṣu spaṣṭaṃ cetanādhiṣṭhitatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvayatiriktaṃ sarvaṃ pakṣīkṛtamityāha -

### [6.2.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.2)

payo'mbuvaccettatrāpi |

### [6.2-8](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-8)

2  
yaduktaṃ pradhānasya prājñānadhiṣṭhitasya vicitrajagadracanānupapattiriti, tanna; yataḥ payo'mbuvatpravṛttirupapadyate | payasastāvaddadhibhāvena pariṇamamānasyānanyāpekṣasyādyaparispandanaprabhṛtipariṇāmaparamparā svata evopapadyate; yathā ca vāridasavamuktasyāmbuna ekarasasya nālikelatālacūtakapitthanimbatintiṛṇyādivicitrarasarūpeṇa pariṇāma-  
pravṛttiḥ svata eva dṛśyate; tathā pradhānasyāpi pariṇāmasvabhāvasyā'nyānadhiṣṭhitasyaiva pratisargāvasthāyāṃ sadṛśa-pariṇāmenāvasthitasya sargāvasthāyāṃ guṇavavaiṣamyanimittavicitrapariṇāma upapadyate | yathoktaṃ "pariṇāmataḥ’ salilavat pratipratiguṇāśrayaviśeṣā’diti | tadevamavyaktamananyāpekṣaṃ pravartata iti cet ata uttaraṃ - tatrāpīti; yat kṣīrajalādidṛṣṭāntatayā nidarśim, tatrāpi prājñānadhiṣṭhāne pravṛttirnopapadyate | tadapi pūrvameva pakṣīkṛtamitya-bhiprāyaḥ | "upasaṃhāradaśarnānneti cenna kṣīravaddhi" ityatra dṛṣṭaparikarāntaratahitasyāpi svāsādhāraṇapariṇāma upapadyata ityetāvaduktam, na prājñādhiṣṭhitatvaṃ narākṛtam, "yo'psu tiṣṭhan’ ityādiśruteḥ ||2 ||

### [6.2.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.3)

2.2.3

### [6.2-9](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-9)

3  
itaśca - satyasaṃkalyeśvarādhiṣṭhānāpekṣapariṇāmitve sargavyatirekeṇa pratisargāvasthayā'navasthitaprasaṃgācca na prājñā-nadhiṣṭhitaṃ  
pradhānaṃ kāraṇam; prājñādhiṣṭhitatve tasya satyasaṃkalpatvena sargapratisargavicitrasṛṣṭivyavasthāsiddhiḥ | na ca vācyaṃ prājñādhiṣṭhitatve'pi tasyāvāptasamastakāmasya paripūrṇasyānavadhikātiśayānandasya niravadyasya nirañjanasya psargapratisagarvyavastāhetva bhāvādviṣamasṛṣṭau nirdayatvaprasaṃgācca samānā'yaṃ doṣa iti; paripūrṇasyāpi līlārthapravṛ-ttasambhavāt, sarvajñasya tasya pariṇāmaviśeṣāpannaprakṛtidarśanarūpasargapratisargaviśeṣahetosmambhavāt, kṣātrajñakarmma-

### [6.2-10](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-10)

3  
ṇāmeva viṣamasṛṣṭevyavasthāpakatvācca | nanvevaṃ kṣetrajñapuṇyāpuṇyarūpakarmmabhireva sarvāḥ vyavasthāḥ siddhayantīti kṛtamīśvareṇādhiṣṭhātrā; puṇyāpuṇyarūpānuṣṭhitakarmmasaṃskṛtā prakṛtireva puruṣārthānurūpaṃ tathā tathā vyavasthayā pariṇaṃsyateḥ yathā vipādidvaṣitānāmannapānādīnāmauṣadhiviśeṣāpyāyitānāṃ ca sukhaduḥkhahetubhūtaḥ pariṇāmaviśeṣo deśakālavyavasthayā dṛśyate; atassargapratisargavyavasthā devādiviṣamasṛṣṭiḥ kaivalyavyavasthā ca sarvaprakārapariṇāga-śaktiyuktasya pradhānasyaivopapadyate iti | anabhijñe; bhavānpuṇyāpuṇyakarmmasvarūpayoḥ, puṇyāpuṇyasvarūpe hi śāstraikasamadhigamye; śāstraṃ cānādinidhanāvicchinnapāṭhasampradāyānāghrātapramādādidoṣagandhavedākhyākṣararāśiḥ, tacca paramapupārādhanatadviparyyayarūpe karmmaṇī puṇyāpuṇye, tadanugrahanigrahāyatte ca tatphale sukhaduḥkhe iti vadati | tathāha dramiḍācāryyaḥ "phalasaṃvibhatsayā hi karmabhirātmānaṃ piprīpanti sa prīto'laṃ phalāye’ti śāstramarthyādā iti | tathā ca śrutiḥ "iṣṭāpūtaṃ bahudhā jātaṃ viśvaṃ vibharti bhuvanasya nābhiḥ’ iti | tathā ca bhagavatā svayamevoktam "yata pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tataṃ svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ’ iti "tānahaṃ dviṣataḥ krūrān-saṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmyajastramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu’ iti ca sa bhagavānpuruṣottamo'vāptasamastakāmaḥ sarvajñaḥ sarveśvaraḥ satyasaṃkalpaḥ svamāhātmyānuguṇalīlāpravṛttaḥ etāni karmāṇi samīcīnānyetānyasamīcīnānīti karmmadvaividhyaṃ saṃvidhāya tadupādānocitadehendriyādikaṃ tanniyamanaśaktiṃ ca sarveṣāṃ kṣetrajñānāṃ sāmānyena pradiśya

### [6.2-11](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-11)

3  
svaśāsanāvabodhiśāstraṃ ca pradarśya tadupasaṃhārārthaṃ cāntarātmatayā'nupraviśya anumantṛtayā ca niyaccham̐stiṣṭhati | kṣetrajñāsātu tadāhitaśaktayastatpradiṣṭakaraṇakalevarādikāstadādhārāśca svayameva svecchānuguṇyena puṇyāpuṇya-rūpekarmkaṇī upādadate; tataśca puṇyarūpakarmmakāriṇaṃ svaśāsanānuvartinaṃ jñātvā dharmārthakāmamaukṣairvardhayate; śāsanātivartanaṃ ca tadviparyayairyojayati, ataḥ svātantradivaikalyacodyāni nāvakāśaṃ labhante | dayā hi nāma

### [6.2-12](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-12)

3  
svārthanirapekṣā paraduḥkhāsahiṣṇutā, sā ca svaśāsanātivṛttivyavasāyinyapi vartamānā na guṇāyāvakalpate; pratyutāpuṃstvamevāvahati; tannigraha eva tatra guṇaḥ, anyathā śatrunigrahādīnāmaguṇatvaprasaṃgāt | svaśāsanāti-vṛttivyavasāyanivṛttimātreṇā'nādyanantakalpopacitadurviṣahānantāparādhānaṅgīkāreṇa niratiśayasukhasamavṛddhaye svayameva prayatate | yathoktaṃ "teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te || teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ | nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā’iti | ataḥ prājñāna-dhiṣṭhitaṃ pradhānanna kāraṇam || 3 ||

### [6.2-13](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-13)

4  
atha syāt - yadyapi prājñānadhiṣṭhitāyāḥ prakṛteḥ parispandapravṛttirapi na sambhavatītyuktam, tathā'pyanapekṣāyā eva pariṇāmapravṛttiḥ sambhavati, tathā darśānāt; dhenvādinopayuktaṃ hi tṛṇodakādi svayameva kṣīrādyākāreṇa pariṇama-mānaṃ dṛśyate | ataḥ prakṛtirapi svameva jagadākāreṇa pariṇaṃsyate - iti | tatrāha -

### [6.2.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.4)

2.2.4

### [6.2-14](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-14)

4  
naitadupapadyate, tṛṇādeḥ prājñānadhiṣṭhitasya pariṇāmābhāvāddṛṣṭāntāsiddheḥ, kathamasiddhiḥ ? anyatrābhāvāt | yadi hi tṛṇodakādikamanuḍuhādyupayuktaṃ prahīṇaṃ vā kṣīrākāreṇa paryaṇaṃsyata; tataḥ prājñānadhiṣṭhitameva pariṇamata iti vaktu-

### [6.2-15](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-15)

4  
maśakṣyata; na caitadasti; ato dhenvādyupayuktaṃ prājña eva kṣīrīkaroti "payo'mbuvaccettatrāpī’tyuktamevātra prapañcitaṃ tatraiva vyabhicārapradarśanāya || 4 ||

### [6.2.5](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.5)

2.2.5

### [6.2-16](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-16)

5  
athocyeta - yadyapi, caitanyamātravaṣuḥ puruṣo niṣitakrayaḥ, pradhānamapi dṛkchaktivikalam; tathāpipuruṣasannidhā-nādacetanaṃpradhānaṃ pravartate, tathā darśanāt; gabhanaśaktivikaladṛkchaktiyuktapaṅgusannidhānāttaccaitanyopakṛto dṛkcha-ktivikalaḥ pravṛttiśakto'ndhaḥ pravartate; ayaskāntāśmasannidhānāccāyaḥ pravartate | evaṃ prakṛti-puruṣasaṃyogakṛto jagatsargaḥ pravartate | yayoktaṃ "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā prathānasya | ṣaḍgvandhavadubhayorapi saṃyorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ’iti | puruṣasya pradhānāpabhogārthaṃ kaivalyārthaṃ ca puruṣasannidhānātpradhānaṃ sargādau pravartata ityarthaḥ | atrottaraṃ - tathāpīti | evamapi pradhānasya pravṛttyasambhavastadavastha eva, paṅgorgamanaśaktivikalasyāpi mārgadarśanatadupadeśādayaḥ kādācitkā viśeṣāḥ sahasraśaḥ santi; andho'pi cetanaḥ saṃstadupadeśādyavagamena pravartate; tathā'yaskāntamaṇerapyayaḥsamīpāgamanādayassanti, puruṣasya tu niṣkriyasya na tādṛśavikārāḥ sambhavanti | sannidhānamātrasya nityatvena nityasargaprasaṃgo nityamuktatvena bandhābhāvo'pavargābhāvaśca || 5 ||

### [6.2.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.6)

2.2.6

### [6.2-17](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-17)

6  
guṇānāmutkarṣanikarṣanibandhanāṅgāṅgibhāvāddhi jagatpravṛttiḥ pratipratiguṇāśrayaviśeṣāditi vatadbhirbhavā-dbhirabhyupagamyate | pratisargāvasthāyāntu sāmyāvasthānāṃ sattvarajastamasāmanyonyādhikyanyūnatvābhāvā-daṅgāṅgibhāvānupapatterna jagatsagar upapadyate; tadā'pi vaiṣamyābhayupagame nityasargaprasaṃgaḥ | ataśca na prājñāna- dhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ kāraṇam || 6 ||

### [6.2.7](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.7)

2.2.7

### [6.2-18](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-18)

7  
dūṣitaprakārātiriktaprakārāntareṇa pradhānānumitau ca pradhānasya jñātṛtvaśaktiviyogāt ta eva doṣāḥ prāduḥṣyuḥ | ato na kathañcidapyanumānena pradhānasiddhiḥ || 7 ||

### [6.2.8](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.8)

2.2.8

### [6.2-19](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-19)

8  
anumānena pradhānasiddhayabhyupagame'īpa pradhānena prayojanābhāvānnatadanumātavyam "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasye’ti pradhānasya prayojanaṃ puruṣabhogāpavargāvabhimatau, tau ca na sambhavataḥ; puruṣasya caitanyamātravapuṣo niṣkriyasya nirvikārasya nirmalasya tata eva nityamuktasvarūsya prakṛtidarśanarūpo bhogastadviyogarūpo'pavargaśca na sambhavati | evaṃrūpasyaiva prakṛtisannidhānāttatpariṇāmaviśeṣasukhaduḥkhadarśanarūpabhogasambhāvanāyāṃ prakṛtisanni-dhānasya nityatvena kadācidapyapavargo na setsyati || 8 ||

### [6.2.9](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.9)

2.2.9

### [6.2-20](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-20)

9  
vipratiṣiddhaṃ cedaṃ sāṃkhyānāṃ darśanam | tathāhi - prakṛteḥ parārthatvena dṛśyatvena bhogyatvena ca prakṛterbhoktārama-dhiṣṭhātāraṃ draṣṭāraṃ sākṣiṇaṃ ca puruṣamabhyupagamya prakṛtyaiva sādhanabhṛtyā tasya kaivalyamapi prāpyaṃ vadanta eva tasya nityanirvikāra caitanyamātrasvarūpatayā akartṛtvaṃ kaivalyaṃ ca svarūpamevāhuḥ; evambhūtanirvikārodāsīnapuru-ṣasannidhānātprakṛteritarādhyāsena sargādipravṛtiṃ puruṣabhogāpavargārthatvaṃ cāhuḥ "saṃghātaparārthatvāt triguṇādi-viṣaryyayādadhiṣṭhānāt | puruṣo'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthapravṛtteśca | tasmācca viparyyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya

### [6.2-21](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-21)

9  
paruṣasya | kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ dravṭṛtvaṃ karttṛbhāvaśca" iti | "puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya"ityutta-vaivamāhuḥ "tasmānna vadhvate nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit | saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ’ iti | tathā "tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam | guṇakartṛtve ca tathā kartteva bhavatyudāsīnaḥ | puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya | paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ’ iti | sākṣitvadraṣṭṛtvabhoktṛ-tvādayo nityanirvikārasyākarturudāsīnakaivalyaikasvarūpasya na sambhavanti | evaṃrūpasya tasyādhyāsamūlo bhramo'pi na sambhavati, adhyāsabhramayorapi vikāratvāt, prakṛteśca tau na sambhavataḥ, tayoścetanadharmmatvāta |

### [6.2-22](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-22)

9  
adhyāso hi nāma cetanasyānyāsminnanyadharmānusandhānaṃ, sa ca cetanadharmmo vikāraśca | na ca puruṣasya prakṛti-sannidhimātreṇādhyāsādayaḥ sambhavanti, nirvikāratvādeva sambhavanti cet nityaṃ prasajyeran; sannidherakiñci-tkaratvaṃ ca, na vilakṣaṇatvādityatra pradipāditaṃ, prakṛtireva saṃsarati vadhyate mucyate cet kathaṃ nityamuktasya puruṣasyopakāriṇī setyacyate? vadanti hi "nānāvidhairupāyairūpakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ | guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati" iti | yathā prakṛtiryena paruṣeṇa yathāsvabhāvā dṛṣṭā tasmātpuruṣāttadānīmeva nivartata iti cāhuḥ | "raṅgasya darśayitvā nivatarte nartakī yathā nṛttāt | puruṣasya yathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ || prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati | yā dṛṣṭāsmī'ti punarna darśanamupaiti puruṣasye’ti tadapyasaṃgatam, puruṣo hi nityamuktatvānnivirkāratvānna tāṃ kadācidapi paśyati, nādhyasyati ca, svayaṃ ca svātmānaṃ na paśyati, acetanatvāt | puruṣasya svātmadarśanaṃ svadarśanamiti nādhyasyati ca, svayamacenatvātpu-ruṣasya ca darśanarūpavikārāsambhavāt | atha sannidhimātrameva darśanamityucte sannidhernityatvena nityadarśanaprasaṃga ityuktam, svarūpātiriktakādācitkasannidhirapi nityanirvikārasya nopapadyate | kiñca mokṣahetustu svasanni-dhānarūpameva darśanaṃ cedvandhaheturapi tadeveti nityavadvandho mokṣanca syātām, ayathādarśanaṃ bandhahetuḥ, yathāvatsva-rūpadarśanaṃ mākṣaheturiti cet ubhayavidhasyāpi darśanasya sannidhāvarūpatānatirekāt sadobhayaprasaṃga eva | sannidheranityatve tasya heturanveṣaṇīyaḥ, tasyāpītyanavasthā | athaitaddoṣaparijihīrṣayā svarūpasadbhāva eva sannidhiriti, tathā svarūpasya nityatvena nityavadvandhamokṣau | ata evamādervipratiṣedhāt sāṃkhyānāṃ darśanamasamañjasam | ye'pi

### [6.2-23](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-23)

9  
kūṭasthanityanirviśeṣasvaprakāśacinmātraṃ brahmāvidyāsākṣitvenāpāramārdhikavandhamokṣabhāgiti vadanti, teṣā-mapyuktarnātyā'vidyāsākṣitvādhyāsādyasambhavādasāmañjasyameva; iyāṃstu viśeṣaḥ, sāṃkhyāḥ jananamaraṇaprati-niyamādivyavasthāsiddhayarthaṃ papuruṣabahutvamicchanti | te tu tadapi necchantīti sutarāmasāmañjasyam | yattu prakṛteḥ pāramārthikatve'pyapāramārthikatve'pi nityanirvikārasvaprakāśaikarasacinmātrasya svavyatiriktasākṣitvādya-nupapatteḥ | apāramārthikatve tu tasya dṛśyatvavādhyatvābhyupagamātsutarāmasaṃgatam | aupādhikabhedavāde'pi upādhi-sambandhino brahmaṇo'yameva svabhāva ityupādhisambandhādyanupapatterasāmañjasyaṃ pūrvamevoktam ||  
|| racanānupapattyadhikaraṇaṃ samāptam ||

### [6.2.10](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.10)

mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām || 10 ||

### [6.2-24](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-24)

10  
pradhānakāraṇavādasya yuktayābhāsamūlatayā vipratiṣiddhatvāccāsāmañjasyamuktam, samprati paramāṇukāraṇavādasyāpyasāmañjasyaṃ pratipādyate - mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyāmiti, asamañja-samiti vartate, vā śabdaścārthe | hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ dvayaṇukaparamāṇubhyāṃ, mahaddīrghavat, tryaṇukotpattivādavat, anyacca tadabhyupagataṃsarvamasamañjasam; paramāṇubhyo dvayaṇukādikameṇa jagadutpattivādavadanyadapyasamañjasamityarthaḥ | tathāhi - tantuprabhṛtayo hyavayavāḥ svāṃśaiḥ ṣaḍbhiḥ pārśvaiḥ saṃyujyamānāḥ avayavinamukpādayanti, paramāṇavo'pi

### [6.2-25](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-25)

10  
svakīyaiḥ ṣaḍbhiḥ pāśvaiḥ saṃyujyamānā eva dvayaṇukādīnāmutpādakā bhaveyuḥ, anyathā paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve sati sahasraparamāṇusaṃyoge'pyekasmātparamāṇoranatiriktaparimāṇatayā aṇutivahrasvatvamahattvadīrghatvādyasiddhiḥ syāt, pradeśabhedābhyupagame paramāṇavo'pi sāṃśāḥ svakīyairaṃśaiḥ | teca svakīyairaṃśairityanavavasthā | na ca vācya-mavayavālpatvamahattvābhyāṃ hi sarṣapamahīdharayovaiṣamyam paramāṇorapyanantāvayavatve avayavānantyasāmyātsaṣar-pamahīdharayorvaiṣamyāsiddheravayavāpakaṣarkāṣṭhā'vaśyābhyupagamanīyeti paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve satyekaparamāṇupari-māṇātirekī prathimā na jāyeteti sarpapamahīdharayorevāsiddheḥ | kiṃ kurmma iti cad - vaidikaḥ pakṣaḥ parigṛhyatām | yattu parairbrahmakāraṇavādadūṣaṇaparihāraparamidaṃ sūtraṃ vyākhyātam; tadasaṃgataṃ, punaruktaṃ ca, brahmakāraṇavāde paroktā-ndoṣān pūrvasmin pāde parihṛtya parapakṣapratikṣepo hyasmin pāde kriyate | cetanādvrahmaṇo jagadutpattisambhavaśca "na vilakṣaṇatvā’dityatraiva prapañcitaḥ | ato hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ mahaddīrghāṇuhrasvotpattivadanyacca tadabhyupagataṃ sarvamasamañjasamityeva sūtrārthaḥ || 10 ||

### [6.2-26](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-26)

11  
kimatrānyadasamañjasamityatrāha -

### [6.2.11](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.11)

ubhayathā'pi na karma atastadabhāvaḥ || 11 ||

### [6.2-27](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-27)

11  
paramāṇukāraṇavāde hi paramāṇugatakarmajanita tatsaṃyogapūvarkadvayaṇukādikrameṇa jagadutapattiriṣyate; tatra nikhilajagadutpattikāraṇabhūtaparamāṇugatamādyaṃ karmādṛṣṭakāritamityabhyupamyate | agnerūrdhvajvalanaṃ vāyo-stiryyaggamanamaṇumanasoścādyaṃ karmetyadṛṣṭakāritāni" iti, tadidaṃ paramāṇugataṃ karma svagatādṛṣṭakāri-tamātmagatādṛṣṭakāritaṃ vā ? ubhayathā'pi na sambhavati, kṣetrajñapuṇyapāpānuṣṭhānajanitasyādṛṣṭasya paramāṇu-gatatvāsambhavāt, sambhave ca sadotpādakatvaprasaṃgaḥ | ātmagatasya cādṛṣṭasya paramāṇugatakarmotpattihetutvaṃ na sambhavati | athādṛṣṭavadātmasaṃyogādaṇuṣu karmotpattistadā tasyādṛṣṭapravāhasya nityatvena nityasargaprasaṃgaḥ | nanvadṛṣṭaṃ vipākāpekṣaṃ phalāyālam | kānicidadṛṣṭāni tadānīmeva vipacyante kānicijjanmāntare kānicit-kalpāntare | ato vipākāpekṣatvānāna savardotpādakatvaprasaṃka iti | naitat, anantairātmabhissaṃketapūrvaka-mayugapadanuṣṭhitānekavividhakarmajanitānāmadṛṣṭānāmekasmin kāle ekarūpavipākasyāprāmāṇikatvāt | ata eva yugapasirvasaṃhāro dviparārddhakālamavipākenāvasthānaṃ ca na saṃgacchate | na ceśvarecchāhitaviśeṣādṛṣṭasaṃyogādaṇuṣu kamar, ānumānikeśvarāsiddheḥ "śāstrayonitvā’dityatropapāditatvāt, ato jagadutpatteraṇugatakarmapūvrakatvā-bhāvaḥ || 11 ||

### [6.2.12](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.12)

samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ || 12 ||

### [6.2-28](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-28)

12  
samavāyābhyupagamāccāsamañjasam, kutaḥ sāmyādanavasthiteḥ | samavāyasyāpayavayavijātiguṇavadupapādakāntarāpe-kṣāsāmyādupapādakāntarasyāpi tathetyanavasthiterasamañjasameva | etaduktaṃ bhavati, ayutasiddhānāmādhārādheyabhṛtā-nāmiha pratyayaheturyaḥ sambandhaḥ sasamavāya iti samavāyo'bhyupagamyate | apṛthaksthityupalabdhīnāṃ jātyādīnāṃ tathābhāvasya nirvāhakatvena cetsamavāyo'bhyupagamyate, samavāyasyāpi tatsāmyāttathābhāvaheturanveṣaṇīyaḥ, tasyāpi tathetyanavasthitiḥ ; samavāyasya tadapṛthaksiddhatvaṃ svabhāva iti parikalpyate cet, - jātiguṇānāme-vaiṣasyavabhāvaḥ parikalpanīyaḥ ; na punaradṛṣṭacaraṃ samavāyaṃ abhyupagamya tasyaipa svabhāva iti kalpayituṃ yuktamiti || 12 ||

### [6.2-29](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-29)

13  
samavāyasya nityatve anityatve cāyaṃ doṣaḥ samānaḥ, nityatve doṣāntaraṃ cāha -

### [6.2.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.13)

nityameva ca bhāvāt || 13 ||

### [6.2-30](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-30)

13  
samavāyasya sambandhatvāt sambandhasya nityatve sambandhino jagataśca nityameva bhāvādasamañjasam || 13 ||

### [6.2.14](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.14)

rūpādimattvācca viparyayo darśanāt || 14 ||

### [6.2-31](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-31)

14  
paramāṇūnāṃ pārthivāpyataijasavāyavīyānāṃ caturvidhānāṃ rūparasagandhasparśavattvābhyupagamādabhimata-nityatva sūkṣmatva-niravayavatvādiviparyayeṇānityatvasthūlatvasāvayavatvādi prasajyate, rūpātadimatāṃ ghaṭādīnāmanityatvaṃ tathāvi-dhakāraṇāntarārabdhatvādidarśanāt | na hi darśanānuguṇyenādṛṣṭā'rthaḥ kalpyamānaḥ svābhimataviśeṣevyavasthāpayituṃ śakyaḥ, darśanānuguṇyena hi paramāṇūnāṃ rūpādimattvaṃ tvayā kalpyate | ato'pyasamañjasam || 14 || athaitaddoṣa-parijihīrṣayā paramāṇūnāṃ rūpādimattvaṃ nābhyupagamyate, tatrāha -

### [6.2.15](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.15)

ubhayathā ca doṣāt || 15 ||

### [6.2-32](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-32)

15  
na kevalaṃ paramāṇūnāṃ rūpādimattvābhyupagama eva doṣaḥ, rūpādivirahe'pi kāraṇaguṇapūrvakatvāt kāryyaguṇānāṃ

### [6.2-33](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-33)

15  
pṛthivyādayo rūpādiśūnyāḥ syuḥ | tatparijihīrṣayā rūpādimattvābhyupagame pūrvoktadoṣa ityubhayathā ca doṣādasamañjasam || 15 ||

### [6.2.16](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.16)

aparigrahāccātyantamanapekṣā || 16 ||

### [6.2-34](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-34)

16  
kāpilapakṣasya śrutinyāyavirodhaparityaktasyāpi satkāryyavādādinā kkacidaṃśe vaidikaiḥ parigraho'sti, asya tu kāṇādapakṣasya kenāpyaṃśenāparigrahādanupapannatvāccatyantamanapekṣaiva niśreyasāthirbhiḥ kāryā || 16 ||

### [6.2.17](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.17)

samudāya ubhayahetuke'pi tadaprāptiḥ || 17 ||

### [6.2-35](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-35)

17  
paramāṇukāraṇavādino vaiśeṣikā nirastāḥ; saugatāśca jagataḥ paramāṇukāraṇatvama-

### [6.2-36](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-36)

17  
bhyupagacchantītyanantaraṃ tanmate'pi jagadutpattitadvayavahārādikaṃ nopapadyata ityucyate "te caturvidhāḥ, kecitpārthivāpyataijasavāyavīyaparamāṇusaṅghātarūpān bhṛtabhautikān vāhyāṃścittacaittarūpāścābhyantarānathān pratyakṣānumāna-siddhānabhyupayanti | anye tu - bāhyārthān sarvān pṛthivyādīn vijñānānumeyān vadanti | apare tu - arthaśūnyaṃ vijñānameva paramāthasat, bāhyārthāstu svāprārthakalpā ityāhuḥ | trayo'pyete svābhyupagataṃ vastu kṣaṇikamācakṣate, ukrabhūtabhautikacittacaittavyatiriktamātmākāśādikaṃ svarūpeṇaiva nānumanvate | anye tu - sarvaśūnyatvameva saṃgirante, tatra ye bāhyārthāstitvavādinaste tāvannirasyante, te caivaṃ manyante, rūparasasparśagandhasvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, rūparasasparśasvabhāvāścāpyāḥ, rūparasasparśasvabhāvāstaijasāḥ, sparśasvabhāvāśca vāya-vīyāḥ, pṛthivyaptejāvāyurūpeṇa saṃhanyante, tebhyaśca pṛthivyādibhyaḥ śarīrendriyaviṣayarūpasaṅghātā bhavanti, tatra ca

### [6.2-37](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-37)

17  
śarīrāntarvartigrāhakābhimānārūḍho vijñānasantāna evātmatvenāvatiṣṭhatte, tata eva sarvo laukikavyavahāraḥ pravartata iti | tatrābhidhīyate samudāye ubhayahetukepi tadamāptiḥ yo'yamaguhetukaḥ pṛthivyādibhūtātmakaḥ samudāyaḥ yaśca pṛthivyādihetukaḥ śarīrendriyaviṣayarūpasamudāyastasminnubhayahetuke'pi samudāye tatprāptirnāpapadyate, jagadātmaka-samudāyotpattirnopapadyata ityarthaḥ paramāṇūnāṃ pṛthivyādibhūtānāṃ ca kṣaṇikatvābhyupagamāt kṣaṇadhvaṃsinaḥ paramāṇavo bhūtāni ca kadā saṃhatau vyāpriyante, kadā saṃhanyante, kadā vijñānaviṣayabhūtāḥ, kadā ca hānopādānādivyavahā-rāspadatāṃ bhajante | ko vā vijñānātmā, kaṃ ca viṣayaṃ spṛśati, kaśca vijñānātmā kamartha kadā vedayate, kaṃ vā viditamartha kaśca kadopādatte, sapraṣṭā hi naṣṭaḥ spraṣṭaśca naṣṭaḥ, tathā veditā viditaśca naṣṭaḥ kathaṃ cānyena spṛṣṭamanyo vedayate, kathaṃ cānyena viditamarthamanya upādatte | santānānāmekatve'pi santānibhyasteṣāṃ vastuto vastvantaratvā-nabhyupagamānna tannibandhanaṃ vyavahārādikamupapadyate ahamartha evātmā, sa ca jñātaiveti cāpapāditaṃ purastāt ||17||

### [6.2.18](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.18)

itaretarapratyayatvādupapannamiti cenna saṅghātabhāvānimittatvāt || 18 ||

### [6.2-38](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-38)

18  
ayidyādīnāmitaretarahetutvenopapannaṃ saṅghātabhāvādikamiti cet, etadukaṃ bhavati, yadyapi kṣaṇikāssarve bhāvā-

### [6.2-39](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-39)

18  
stathā'pyavidyayaitatsarvamupapadyate | avidyā hi nāma viparītabuddhiḥ | kṣaṇikādiṣu sthiratvādigocarā tayā saṃskārākhyā rāgadveṣādayo jāyante, tataścittābhijvalanarūpaṃ vijñānaṃ, tataśca nāmākhyāścittacaittāḥ, pṛthivyādikaṃ ca rūpidravyam | tataḥ ṣaḍāyatanākhyamindriyaṣaṭam,tataḥ sparśākhyaḥ kāyaḥ, tato vedanādaya tataśca punarapyavidyādayā yathoktā ityanādiriyamavidyādikā'nyonyamūlā cakraparivṛttiḥ | eracca sarvaṃ prathivyādibhūtabhautikasaṅghātamantareṇa nopapadyate, ataḥ saṅghātabhāvādikamupapannamiti | tatrottaraṃ - na saṅghātabhāvānimittatvāditi | naitadupapadyate, eṣāmāvidyadīnāṃ pṛthivyādibhūtabhautikasaṃghātabhāvaṃ pratyanimittatvāt | na khalu asthirādiṣu sthiratvādibuddhayā-

### [6.2-40](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-40)

18  
tmikā'vidyā tannimittā rāgadveṣādayo vā'rthāntarasya kṣaṇikasya saṃhatihetutāṃ pratipadyante | śuktikārajatādi-buddhirhi na śuktayādyarthasaṃhatiheturbhavati | kiñca yasya kṣaṇike sthiratvabuddhiḥ sa tadaiva naṣṭa iti kasya rāgādaya utpadyante, saṃskārāśrayaṃ sthiramekadravyamanabhyupagacchatāṃ saṃskārānuvṛttirapi na śakeṃ kapayitum || 18 ||

### [6.2.19](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.19)

uttarotpāde ca pūrvanirodhāt || 19 ||

### [6.2-41](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-41)

19  
itaśca kṣaṇikatvapakṣe jagadutpattirnopapadyate; uttarakṣaṇotpattivelāyāṃ pūrvakṣaṇasya vinaṣṭatvāt tasyottarakṣaṇaṃ prati hetutvānupapatteḥ, abhāvasya hetutve sarvaṃ sarvatra sarvadotpadyata | atha pūvakṣaṇavartitvameva hetutvamityucyate, evaṃ tarhi kaścideva ghaṭakṣaṇastaduttarakālabhāvināṃ sarvepāmeva gomahipāśvakuḍya pāpāṇādīnāṃ trailokyavartināṃ hetuḥ syāt | athaikajātīyasyaiva pūrvakṣaṇavarttino hetutvamiṣyate, tathā'pi sarvadeśavarttināmuttarakṣaṇabhāvināṃ ghaṭānāmeka eva pūrvakṣaṇavartī ghaṭo hetuḥ syāt | athaikasyaiva hetureka iti manuṣe, tathā'pi kasyaikasya ko heturiti na jñāyate | atha yasmindeśe yo ghaṭakṣaṇaḥ sthitastaddeśasambandhina evottaraghaṭakṣaṇasya sa heturiti, kiṃ deśasya sthiratvaṃ manuṣe; kiñca cakṣurādi saṃprayuktasyārthasya jñānotpatti kāle anavasthitatvāt na kasyācidarthasya jñānaviṣayatvaṃ sambha-vati || 19 ||

### [6.2.20](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.20)

asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā || 20 ||

### [6.2-42](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-42)

20  
asatyapi hetau kāryyamutpadyate cet - sarvaṃ sarvadātpadyetetyuktam | na kevalamutpattivirodha eva, pratijñā ca

### [6.2-43](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-43)

20  
bhavatāmaparudhyeta | adhipatisahakāryālambanasamanantarapratyayāśacatvāro vijñānotpattau hetavaḥ iti vaḥ pratijñā adhipatirindriyam | atha pratijñānuparodhāya ghaṭakṣaṇesthita eva ghaṭakṣaṇāntarotpattiriṣyate tathā ca sati dvayoḥ kāryakāraṇayorghaṭakṣaṇayoryaugapadyenāpalabdhiḥ prasajyeta | na ca tathopalabhyate, kṣaṇikatvapratijñā caivaṃ hīyeta | kṣaṇikatvaṃ sthitameveti cet - indrrayasambandhajñānayoryaugapadyaṃ prasajyeta || 20 ||

### [6.2.21](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.21)

pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptiravicchedāt || 21 ||

### [6.2-44](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-44)

21  
evaṃ tāvadasata utpattirnirastā; sato niranvayavināśo'pi nāpapadyata ityucyate; kṣaṇikatvavādibhirmudgarābhidhā-tādyannatarabhāvitayopalabdhiyogyaḥ sadṛśasantānāvasānarūpaḥ sthūlo yaḥ, sadṛśasantāne pratikṣaṇabhāvī copalabdhya-narhaḥ sūkṣmaśca yā eniranvayo vināśaḥ pratisaṃkhyānirodhāpratisaṃkhyanirodhaśabdābhyāmabhidhīyete, to na sambhavata ityartha ḥ | kutaḥ? avicchedāt sato niranvayavicchedāsambhavāt | asambhavaśca sata utpattivināśau nāmāvasthā-ntarāpattireva; avasthāyogi tu dravyamekameva sthiramiti kāraṇādananyatvaṃ kāryasyopapādayadbhirasmābhiḥ "tadananya-tvam’ ityatra pratipāditaḥ | nirvāṇasya dīpasya niranvayavināśadarśanādanyatrāpi vināśo niranvayo'numīyata iti cenna, ghaṭaśarāvādau mṛdādidravyānuvṛttyupalabdhyā sato dravyasyāvasthāntarāpattireva vināśa iti niścite sati pradīpādau sūkṣmadaśāpattyā'pyanupalambhopapatteḥ,tatrāpyavasthāntarāpāttakalpanasyaiva yuktatvāt || 21 ||

### [6.2.22](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.22)

ubhayathā ca doṣāt || 22 ||

### [6.2-45](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-45)

22  
kṣaṇikatvavādibhirabhyupetāttucchādutpattirutpannasya tucchatāpattiśca na sambhavatītyuktam; tadubhayaprakārābhyupagato doṣaśca bhavati | tucchādutpattau tucchātmakameva kāryyaṃ syāt, yaddhi yasmādutpadyate, tattadātatmakaṃ dṛṣṭaṃ, yathā bhṛtsuvarṇāderutpannaṃ maṇikamukuṭādi bhṛtsuvarṇādyātmakaṃ dṛṣṭam, na ca jagattucchātmakaṃ bhavadbhirabhyupagamyate; na ca pratīyate | sato niranvayavināśe satyekakṣaṇādūrdhvaṃ kṛtsnasya jagatastucchatāpattireva syāt, paścāt tucchājja-gadutpattāvanantaroktaṃ tucchātmakatvameva syāt, ata ubhayathāpi doṣānna bhavaduktaprakārāvutpattinirodhau || 22 ||

### [6.2.23](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.23)

ākāśe cāviśeṣāt || 23 ||

### [6.2-46](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-46)

23  
bāhyābhyantaravastunaḥ sthiratvapratipādanāya pratisaṃkhyāpratisaṃkhyonirodhayostuccharūpatā nirākṛtā; tatprasaṃgena tābhyāṃ saha tucchatvena saugataiḥ parigaṇitasyākāśasyāpi tucchatā pratikṣiṣyate| ākāśe ca nirupākhyatā na yuktā, bhāvarūpatvenābhyupagatapṛthivyādivadākāśasyāpi abādhitapratītisiddhatvāviśeṣāt | pratīyate hyākāśe "atra śyenaḥ patati, atra gṛdhraḥ’ iti śyenādipatanadeśatvena, na ca pṛthivyādyabhāvamātramākāśa iti vaktuṃ śakyaṃ, vikalpāsahatvāt; pṛthivyādeḥ prāgabhāvaḥ, pradhvaṃsābhāvaḥ, itaretarābhāvaḥ,atyantābhāvo vā ākāśaḥ; sarvathā-'pyākāśapratītyanupapatti | syāt | prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorākāśatve pṛthivyādiṣu vartamāneṣu ākāśapratītya-yogāt nirākāśaṃ jagatsyāt | itaretarābhāvasyākāśatve'pītaretarābhāvasya tattadvastugatatvena teṣāmantarāle ākāśapratītirna syāt | atyantābhāvastu pṛthivyādīnāṃ na sambhavati | abhāvasya vidyamānapadārthāvasthāviśe-ṣatvopapādanāccākāśasya abhāvarūpatve'pi na nirupākhyatvam | aṇḍāntarvartinaścākāśāsya trivṛtkaraṇopadeśa-pradarśitapañcīkaraṇena rūpavattvāccākṣupatve'pyavirodhaḥ || 23 ||

### [6.2.24](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.24)

anusbhṛteśca || 24 ||

### [6.2-47](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-47)

24  
pūrvaprastutaṃ vastunaḥ sthiratvamevopapādyate, anusmaraṇaṃ pūrvānubhṛtavastuviṣayaṃ jñānaṃ pratyabhijñānamityarthaḥ, tadeveta-miti sarvaṃ vastujātamatītakālānubhṛtaṃ pratyabhijñāyate; na ca bhārvādbharjvālādiṣviva sādṛśyanibandhano'yame-katvavyāmoha iti vaktuṃ śakyam vyāmuhyato jñāturekasyānabhyupagamāt, na hyanyānubhūtenaikatvaṃ sādṛśyaṃ vā svānu-bhūtasyānyo'nusandhatte, ato bhinnakālāvastvāśrayasādṛśyānubhavanibandhanamekatvavyāmohaṃ vadadbhirjñāturekatva-mavaśyāśrayaṇīyam; na u jñeyeṣvapi ghaṭādiṣu jvālādiṣviva bhedasādhanapramāṇamupala bhāmahe, yena sādṛśyanibandhanāṃ pratyabhijñāṃ kalpayema, yadapi cedamucyate pratyakṣānumānābhyāṃ ghaṭādeḥ kṣaṇikatvaṃ siddhayati | pratyakṣaṃ tāvadvartāmānā-rthaviṣayamavartamānādvastuno vyāvṛttaṃ tvaviṣayamavagamayati nīlamiva rpātāt, evaṃ ca bhūtabhaviṣyabhdyāṃ vartamānasya vastvantaratvamavagataṃ bhavati, anumānamapi arthakriyokāritvātsattvācca ghaṭādiḥ kṣaṇikaḥ, yadakṣaṇikaṃ śaśaviṣā-ṇādi tadanarthakriyākārī asacca, tathā anyatyaghaṭakṣaṇasattvātpūrvaghaṭakṣaṇasattvāni vināśīni ghaṭakṣaṇasattvāt antyaghaṭakṣaṇasattvavāditi || tacca kāryakāraṇabhāvānupapattyādibhiḥ pūrvameva nirastam | kiñca pratyakṣagamyā varta-mānasyāvartamānādvayāvṛttirna varttamānasya vastvantaratvamavagamayati, api tu vartamānakālayogitāmātram, na ca tāvatāvastvantaratvaṃ sidhyati, tasyaiva kālāntarayogasambhavāt | yattu sattvādarthākriyākārityācceti kṣaṇikatve

### [6.2-48](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-48)

24  
hetudvayamuktam, tadabhimataviparītasādhanatvādviruddham, sattvādatharkriyākāritvādvā ghaṭādi sthāsnu yadasthāsnu tadasadanarthakriyākāri ca yathā śaśaviṣāṇamityapi hi vaktuṃ śakyam | kiñca arthakrirākāritvamakṣaṇikatvameva sādhayet; kṣaṇadhvaṃsino hi vyāpārāsambhavādarthakriyākāritvaṃ na sambhavatītyuktam, tathā'ntyaghaṭakṣaṇasya hetuto nāśadarśanāditare'pi ghaṭakṣaṇā hetvapekṣavināśāḥ syuriti āmudgarādihetūpanipātātsthāsnutvameva | na ca vācyaṃ, na mudgarādayo vināśahetavaḥ, api tu kapālādivisadṛśasantānotpattihetava iti kapālatvāvasthāpattireva ghaṭādīnāṃ vināśa ityupapāditatvātkapālotpattivyatiriktatvābhyupagamepi vināśasya vināśahetutvameva mudgarāderānantaryā-dyuktam, ataḥ pratyabhijñayā sthiratvamavagamyamānaṃ na kenāpi prakāreṇāpahnotuṃ śakyam | pūrvāparakālasambandhyarthaikyaviṣayāyāḥ pratyabhijñāyā anyaviṣayatvaṃ bruvannīlādi jñānānāmapi nīlāderarthāntaraviṣayatvaṃ brūyāt | kiñca pramātṛprameyayoḥ kṣaṇikatvaṃ vadadbhirvyāptyavadhāraṇa tatsmaraṇapūrvakaranumaranarabhyupagamo'pi duḥśakaḥ | tathedaṃ kṣaṇika-

### [6.2-49](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-49)

24  
mityādipratijñāpūrvakahetupanyāsādikamapi nopapadyate bhavatām | pratijñopakramakṣaṇa eva vakturvinaṣṭatvāt, na hyanyenopakrāntam ajānadbhiranyaiḥ samāpayituṃ śakyam || 24 ||

### [6.2.25](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.25)

nāsato dṛṣṭatvāt || 25 ||

### [6.2-50](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-50)

25  
evaṃ tāvadvaibhāṣikasautrāntikayorvāhyārthāstitvavādinoḥ sādhāraṇāni dūṣaṇānyuktāni | tatra yaduktaṃ saṃprayuktasyārthasya jñānotpattikāle anavasthitvānna kasyacidarthasya jñānaviṣayatvaṃ sambhavatīti, tatra sautrāntikaḥ pratyavatiṣṭhate - na jñānakāle'vassthānamarthasya jñānāviṣayatvahetuḥ, jñānotpattihetutvameva hi jñānaviṣayatvam, na caitāvatā cakṣurāderjñānaviṣayatvaprasaṃgaḥ, svākārasamarpaṇena jñānahetoreva jñānaviṣayatvābhyupagamāt jñānesvākāraṃ samarpya vinaṣṭo'pyartho jñānagatena nīlādyākāreṇānumīyate na ca pūrvapūrvajñānenottarottarajñānākārasiddhiḥ, nīlajñānasantatau pītajñānānutpattiprasaṃgātato'rthakṛtameva jñānavaicatryamiti | atrocyate - "nāsato dṛṣṭatvāt’ iti | yo'yaṃ jñāne nīlādirākāra upalabhyate sa vinaṣṭasyāsato'rthasyākāro bhavituṃ nārhati | kutaḥ ? adṛṣṭatvāt | na khalu dharmiṇi vinaṣṭe taddharmasyārthāntare saṃkramaṇaṃ dṛṣṭam | prativimvādikamapi sthirasyaiva bhavati | tatrāpi na dharmamātrasya |

### [6.2-51](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-51)

25  
ato'rthavaicitryakṛtaṃ jñānavaicitryamarthasya jñānakāle avasthānādeva bhavati || 25 ||  
punarapi sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha -

### [6.2.26](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.26)

udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ || 26 ||

### [6.2-52](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-52)

26  
evaṃ kṣaṇikatvāsadutpattyahetukavināśādyabhyupagame udāsīnānāmanudyuñjānānāmapi sarvārthasiddhissyāt | iṣṭaprā-ptiraniṣṭanivṛttirvā prayantādibhissādhyate; kṣaṇadhvaṃse hi sarveṣāṃ bhāvānāṃ pūrvapūrva vastu tadgato vā viśeṣaḥ saṃskā-rādiko'vidyādirvā uttaratra na kaścidanuvartata iti prayantādibhiḥ sādhyaṃ na kiñcidasti, evaṃ satyahetusādhyatvātsa-rvasiddhīnāmudāsīnānāmapyaihikāmuṣmikaphalaṃ mokṣaśca siddhayet || 26 ||

### [6.2.27](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.27)

nābhāva upalabdheḥ || 27 ||

### [6.2-53](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-53)

27  
vijñānamātrāstitvavādino yogācārāḥ pratyavatiṣṭhante | yaduktamarthavaicitryakṛtaṃ jñānavaicitryamiti tannopapadyate | arthavat jñānānāmeva sākārāṇāṃ svayameva vicitratvāt | tacca svarūpavaicitryaṃ vāsanāvaśādeva upapadyate | vāsanā ca vilakṣaṇapratyayapravāha eva | yadghaṭākāraṃ jñānaṃ kapālākārajñānasyotpādakaṃ, tasya tathāvidhasyotpādakaṃ tatpūrvaghaṭajñānam | tasya ca tathāvidhasyotpādakaṃ tataḥ pūrvaghaṭajñānaṃ ityevaṃ rūpaḥ pravāha eva vāsane-

### [6.2-54](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-54)

27  
tyucyate | kathaṃ vahiṣṭhasarpapamahīdharāderākāra āntarasya jñānasyaivetyucyate ? ityamarthasyāpi vyavahārayogyatvaṃ jñānaprakāśāyattam, anyathā svaparavedyayoranatiśayaprasaṃgāt | prakāśamānasya ca jñānasya sākāratvamavaśyāśraya-ṇīyam, nirākārasya prakāśāyogāt | ekaścāyamākāra upalabhyamāno jñānasyaiva | tasya ca vahirvadavabhāpto'pi bhramakṛtaḥ, jñānārthayoḥ sahopalambhaniyamācca jñānādavyatirikto'rthaḥ | kiñca vāhyamarthamabhyupadbhirapi ghaṭapaṭaśadi-vijñāneṣu jñānasya tattadarthāsādhāraṇyaṃ tattadarthasārūpyamantareṇa nopapadyata ityavaśyaṃ jñāne'rthasarūpaṃ rūpamāstheyam | tāvataiva sarvavyavahāropapatteḥ, tadvayatiriktātharkalpanā niṣprāmāṇikā | atovijñānamātrameva tattvaṃ na vāhyā-rtho'stītyevaṃ prāpte pracakṣmahe - nābhāva upalabdheḥ - iti, jñānātiriktasyārthasyābhāvo vaktuṃ na śakyate; kutaḥ ? upalabdheḥ - jñāturātmano'rthaviśeṣavyavahārayogyatāpādanarūpeṇa jñānasyopalabdheḥ | evameva hi sarve laukikāḥ pratiyanti "ghaṭamahaṃ jānāmi’ iti | evaṃrūpeṇa sakarmakeṇa sakartṛkena jñādhātvarthena sarvalokasākṣikamaparo kṣamava-bhāsamānenaiva jñānamātrameva paramārtha iti sādhayantaḥ sarvalokepahāsopakaraṇaṃ bhavantīti vedgavādacchahmapracchanna-vauddhanirākaraṇe nipuṇataraṃ prapañcitam | yattu "sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ’ iti tatsvavacanaviruddhaṃ sāhityasyārthabhedahetukatvāt | tadatharvyavahārayogyataikasvarūpasya jñānasya tena sahopalambhaniyamaḥ tasmādavai-

### [6.2-55](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-55)

27  
lakṣaṇyasādhanamiti ca hāsyam, niranvayavināśināṃ jñānānāmanuvarttamānasthirākāravirahādvāsanā ca durupapādā | vinaṣṭenapūrvajñānenānutpannamuttarajñānaṃ kathaṃ vāsyate | ato jñānavaicitryamapyarthavaicitryakṛtameva | tattadarthavyavahāra-yogyatāpādanarūpatayā sākṣātpratīyamānasya jñānasya tattadarthasambandhāyattaṃ tattadasādhāraṇyam | sambandhaśca saṃyoga-lakṣaṇaḥ | jñānamapi hi dravyameva | prabhādravyasya pradīpaguṇabhūtasyeva jñānasyāpyātmaguṇabhūtasya dravyatvamaviruddha-mityuktam | ato na vāhyāthartābhāvaḥ || 27 ||

### [6.2-56](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-56)

28  
yatparaiḥ svaprajñānadṛṣṭāntena jāgaritajñānānāmapi nirālambanatva-muktam; tatrāha -

### [6.2.28](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.28)

vaidharmyācca na svapnādivat || 28 ||

### [6.2-57](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-57)

28  
svaprajñānavaidharmyājjāgaritajñānānāmarthaśūnyatvaṃ na yujyate vaktum, svaprajñānāni hi nidrādidoṣaduṣṭakaraṇajanyāni vādhitāni ca, jāgaritajñānāni tū tadviparitānīti teṣāṃ na tatsāmyam, sarveṣāṃ ca jñānānāmarthaśūnyatve bhavadbhiḥ sādhyo'pyartho na siddhayati, nirālambanānumānasyāpyarthaśūnyatvāt, tasyārthavattvejñānatvasyānaikāntyātsutarā-marthaśūnyatvāsiddhiḥ || 28 ||

### [6.2.29](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.29)

na bhāvo'nupalabdheḥ || 29 ||

### [6.2-58](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-58)

29  
na kevalasyārthaśūnyasya jñānasya bhāvaḥ sambhavati, kutaḥ ? kkacidapyanupalabdheḥ | na hyakartṛkasyākarmakasya vā jñānasya kkacidupalabdhiḥ "svaprajñānādiṣvapi nārthaśūnyatvamiti khyātinirūpaṇe pratipāditam || 29 ||  
|| iti upalabdhyadhikaraṇam ||

### [6.2.30](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2.30)

sarvathā'nupapatteśca || 30 ||

### [6.2-59](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-59)

30  
atra sarvaśūnyavādī mādhyamikaḥ pratyavatiṣṭhate - śūnyavāde eva hi sugatamatakāṣṭhā | śiṣyabuddhi-yogyatānuguṇyenārthābhyupagamādinā kṣaṇikatvādaya uktāḥ vijñānaṃ bāhyārthāśca sarve na santi, śūnyameva tattvam | abhāvāpattireva ca mokṣa ityeva buddhasyābhiprāyaḥ | tadeva hi yuktam, śūnyasyāhetusādhyatayā svataḥ siddheḥ | sata eva hi heturanveṣaṇīyaḥ, tacca sat bhāvādabhāvācca notpadyate; bhāvāttāvanna kasyacidutpattirdṛṣṭā, na hi ghaṭādiranupamṛdite piṇḍādike jāyate | nāpyabhāvādutpattiḥ sambhavati, naṣṭe piṇḍādike hyabhāvādutpadyamānaṃ ghaṭādikamabhāvātmakameva syāt | tathā svataḥ parataścotpattirna sambhavati | svatassvotpattāvātmāśrayadoṣaprasaṃgāt prayojanābhāvācca | parataḥ parotpattau paratvāviśeṣāt sarveṣāṃ sarvebhya utpattiprasaṃgaḥ | janmābhāvādeva vināśasyāpya bhāvaḥ, ataḥ śūnyameva tattvam | ato janmavināśasadasadādayo bhrāntimātram | na ca niradhiṣṭhānabhramāsambhavā-dbhamādhiṣṭhānaṃ kiñcitpāramāthirkaṃ tattvamāśrayitavyam | doṣadoṣāśrayatvajñātṛtvādyapāramāthrthe'pi bhramopapattiva-dādhiṣṭhānāpāramārthye'pi bhramopapatteḥ | ataḥ śūnyameva tattvamiti prāpte ucyate - sarvathānupapatteśca iti | sarvathā'nupapatteḥ sarvaśūnyatvaṃ ca bhavadabhipretaṃ na sambhavati | kiṃ bhavānsarvaṃ saditi vā pratijānīte ? | asaditi vā ? | anyathā vā ? | sarvathā tavābhipretaṃ tucchatvaṃ na sambhavati, loke bhāvābhāvaśabdayostatpratītyośca vidya-

### [6.2-60](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-60)

30  
mānasyaiva vastuto'vasthāviśeṣagocaratvasya pratipāditatvāt | atassarvaṃ śūnyamiti pratijānatā sarvaṃ saditi pratijānateva sarvasya vidyamānasyāvasthāviśeṣayogyataiva pratijñātā bhavatīti bhavadabhimatā tucchatā na kutaścidapi siddhayati |kiñca kutaścitpramāṇācchūtyatvamupatvabhya śūnyatvaṃ siṣādhayiṣatā tasya pramāṇasya satyatvamabhyupetyam,

### [6.2-61](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-61)

30  
tasyāsatyatve sarvaṃ satyaṃ syāditi sarvathā sarvaśūnyatvaṃ cānupapannam || 30 || || iti sarvathānupapattyadhikaraṇam ||

### [6.2-62](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-62)

31  
naikasminnasambhavāt || 31 ||

### [6.2-63](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-63)

31  
nirastāssaugatāḥ | jainā api paramāṇukāraṇatvādikaṃ jagato vadantītyanantaraṃ jainapakṣaḥ pratikṣiṣyate | te kila manyante - jīvānīvātmakaṃ jagadetannirīśvaram; tacca ṣaḍdravyātmakam | tāni

### [6.2-64](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-64)

31  
ca dravyāṇi jīvadharmādharmapudgalakālākāśākhyāni | tatra jīvā - vayāḥ, yogasiddhāḥ, kuktāśceti trividhāḥ | dharmo nāma gatimatāṃ gatihetubhūto dravyaviśeṣo jagadvayāpī | adharmaśca sthitihetubhūtovyāpi | pudgalo nāma - varṇagandharasasparśavasdravyam; tacca dvividham - paramāṇurūpam, tatsaṃghātarūpaṃ ca | pavanajvalanasalila-dharaṇītanubhuvanādikam | kālastvamūdasti bhuvaṣyanīti vyavahāraheturaṇurūpo dravyaviśeṣaḥ | ākāśo'pyeko 'nantapradeśaśca, teṣu cāṇuvyatiriktāni dravyāṇi pañcāstikāyā iti ca saṃgrahyante | jīvāstikāyo dharmāstikāyo-'dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāya ākāśāstikāya iti | anekadeśavartini dravye'stikāyaśabdaḥ prayujyate; jīvānāṃ mokṣopayoginamaparamapi saṃgrahaṃ kurvanti - "jīvājīvāstravavandha-nirjarasamvaramokṣā’ iti mokṣasaṃgraheṇa mokṣopāyaśca gṛhītaḥ, sa ca samyagjñānadarśanacāritrarūpaḥ | tatra jīvastu jñānadarśanasukhavīryaguṇaḥ | ajīvaśca jīvabhogyavastujātam; āstravaḥ tadupabhogopakaraṇa-gūtamindriyādikam | bandhaścāṣṭavidhaḥ - ghātikarmacatuṣṭayama-ghātikarmacatuṣṭayaṃ ceti | tatrādyam - jīvaguṇānāṃ svābhāvikānāṃ jñānadarśanavīrthyasukhānāṃ pratighātakaram; aparaṃ śarīrasaṃsthānatadabhimānatatsthiti-tatprayuktasukhaduḥkhopekṣāhetubhūtam | nirjaraṃ mokṣasādhanamarhadupadeśāvagataṃ tapaḥ |

### [6.2-65](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-65)

31  
samvaro nāmendriyanirodhissamādhirūpaḥ | mokṣastu nivṛttarāgādikteśasya svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvaḥ | pṛthivyādihetubhūtāścāṇavo vaiśeṣikādīnāmiva na caturvidhāḥ | apitvekasvabhāvāḥ | pṛthivyādibhedastu pariṇāmakṛtaḥ |sarvaṃ ca vastujātaṃ sattvāsattvanityatvānityatvabhinnatvābhinnatvādibhiranaikāntikamicchanti syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyam, syādasti cāvaktavyaṃ ca, syānnāsti cāvaktavyaṃ ca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaṃ ca, iti sarvatra saptabhaṅgīnayāvatārāt | sarvaṃ vastujātaṃ dravyaparyāyātmakamiti dravyātmanā sattvaikatvanityatvādyupapādayanti; paryāyātmanā ca tadviparītam | paryāyāśca dravyasyāvasthāviśeṣāḥ | teṣāṃ ca bhāvābhāvarūpatvāt sattvāsattvādikaṃ sarvamupapannamiti || atrābhidhīyate - naikasminnasambhavāditi | naitapupapadyate, kutaḥ? ekasminnasambhavāt - ekasminvastuni astitvanāstitvāde -rviruddhasya chāyātapavadyugapadasambhavāt | etaduktaṃ bhavati, dravyasya tattadviśeṣaṇabhūtaparyāyaśabdābhidheyāvasthā -viśeṣasya ca pṛthakpadārthatvānnaikasmin viruddhadharmasamāveśaḥ sambhavatīti | tathā hyekenāstitvādinā 'vasthā-

### [6.2-66](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-66)

31  
viśeṣaṇa viśiṣṭasya tadānīmeva na tadviparītanāstitvādiviśiṣṭatvaṃ sambhavati | utpativināśākhya-pariṇāmaviśeṣāspadatvaṃ ca dravyasyānityatvam, tadviparītaṃ ca nityatvaṃ tasminkathaṃ samavaiti; virodhidharmā- śrayatvaṃ ca bhinnatvaṃ, tadviparītaṃ cābhinnatvaṃ kathaṃ vā tasminsamavaiti? yathā'śvatvamahiṣatvayoryugapadekasminna-sambhavaḥ | ayamarthaḥ pūrvameva bhedābhedavādinirasanasamaye "tattu samanvayāt’ ityatra prapañcitaḥ | kālasya padārtha-viśeṣaṇatayaiva pratīteḥ tasya pṛthagastitvanāstitvādayo na vaktavyāḥ, na ca pariharttavyāḥ | kālo'sti nāstīti vyavahāro vyahartṛṇāṃ jātyādyastitvanāstitvavyapahāratulyaḥ, jātyādayo hi dravyaviśeṣaṇatayaiva pratīyanta iti pūrvamevoktam | kathaṃ punarekameva brahma sarvatmakamiti śrotriyairucyate?; sarvacetanācetanaśarīratvātsarvajñasya sarvaśakteḥ satyasaṅkalpasya puruṣottamasyetyuktam | śarīraśarīriṇostaddharmāṇāṃ cātyantavailakṣaṇyamapyuktam,

### [6.2-67](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-67)

31  
kiñca nīvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ dravyāṇāmekadravyāṇāmekadravyaparyāyatvābhāvātteṣu dravyaikatvena paryāyātmanā caikatvā-nekatvādayo durupapādāḥ | athocyetaṣaḍetāni dravyāṇi svakīyaiḥ paryāyaiḥsvena svena cātmanā tathā bhavantīti | evamapi savarmanaikāntikamityabhyupagamavirothaḥ, anyonyatādatmayābhāvāt | ato na yuktamidaṃ jainamatam | īśvarānadhiṣṭhitaparamāṇukāraṇavāde pūrvoktadoṣāstathaivāvatiṣṭhante || 31 ||

### [6.2-68](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-68)

32  
evaṃ cātmākārtsnyam || 32 ||

### [6.2-69](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-69)

32  
evaṃ bhavadabhyupagame satyātmanaścākārtsnyam prasajyate | jīvo'saṅkhayātapradeśo dehapatimāṇa iti hi bhavatāṃ sthitiḥ | tatra hastyādiśarīre'vasthitasyātmanastato nyūnaparimāṇe pipīlikāśarīre praviśato'lpadeśabyā-pitvenākārtsnyaṃ prasajyate - aparipūrṇatā prasajyata ityarthaḥ || 32 ||

### [6.2-70](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-70)

33  
atha saṅkotavikāsadharmatayā''tmanaḥ paryāyaśabdābhidheyāvasthāntarāpattyā virodhaḥ parihriyata ityucyate; tatrāha-

### [6.2-71](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-71)

33  
na ca paryyāyādapyavirodho vikāradibhyaḥ || 33 ||

### [6.2-72](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-72)

33  
na ca saṅkocavikāsarūpāvasthāntarāpattyā'pi virodhaḥ parihartuṃ śakyate vikāratatprayuktānityatvādidoṣa-prasakte-

### [6.2-73](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-73)

33  
rghaṭāditulyatvaprasaṅgāt || 33 ||

### [6.2-74](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-74)

34  
antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣaḥ || 34 ||

### [6.2-75](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-75)

34  
jīvasya yadantyaṃ parimāṇaṃ mokṣāvasthāgataṃ tasya paścāddehāntaraparigrahābhāvādavasthitatvābhāvādātmanaśca mokṣā-

### [6.2-76](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-76)

34  
vasthasya tatparimāṇasya cobhayornityatvāttadevātmanaḥ svābhāvikaṃ parimāṇamiti pūrvamapi tasmādaviśeṣaḥ syāt, ato dehaparimāṇatvamātmano na syādityasaṅgatamevedamārhatamatam || 34 ||

### [6.2-77](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-77)

35  
patyurasāmañjasyāt || 35 ||

### [6.2-78](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-78)

35  
kapilakaṇādasugatārhatamatānāmasāmañjasyādvedavāhyatvācca niḥśreyasārthibhiranā-daraṇīyatvamuktam, idānīṃ paśupatimatasya vedavirodhādasāmañjasyāccānādaraṇīyatocyate | tanmatānusāriṇaśca-

### [6.2-79](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-79)

35  
turvidhāḥ | kāpālāḥ, kālāmukhāḥ, pāśupatāḥ, śaivāśceti sarve caite vedaviruddhāṃ tattvaprakriyāmaihikāmuṣmikani-śreyasasādhanakalpanāśca kalpayanti | nirmittopādānayorbhedam, nimittakāraṇaṃ ca paśupatimācakṣate | tathā niḥśre-yasasādhanamapi mudrikāṣaṭkadhāraṇādikam, yathā''huḥ kāpālāḥ - "mudrikāṣaṭkatattvajñaḥ paramudrāviśāradhaḥ | bhagāsanasthamātmānaṃ dhyātvā nirvāṇamṛcchati | kaṇṭhikā rucakaṃ caiva kuṇḍalaṃ ca śisvāmaṇiḥ | bhasmayajño- pavītaṃ ca mudrāṣaṭakaṃ pracattate || ābhirmudritadehastu na bhūya iha jāyata" ityādikam | tathā kālāmukhā api kapālapātrabhojanaśavabhasmasnānatatprāśanalaguḍadhāraṇasurākumbhasthāpana-tadādhāradevapūjādikamaihikāmuṣmikasaka-laphalasādhanamabhidadhati | "rudrākṣakaṅkaṇaṃ haste jaṭā caikā ca mastake | kapālaṃ bhasmanā snāna"mityādi ca prasiddhaṃ śaivāgameṣu | tathā kenacitkriyāviśeṣeṇa vijātīyānāmapi brāhmaṇyaprāptimuttamāśramaprāptiṃ cāhuḥ "dīkṣāpraveśamātreṇa brāhmaṇo bhavati kṣaṇāt | kapālaṃ bratamāsthāya yatirbhavati mānavaḥ’iti | tatredamucyate patyurasāmañjasyāditi | naikasminnasambhavādityato netyanuvartate | patyuḥ paśupatermataṃ nādaraṇīyam, kutaḥ - asāmañjasyāt; rasāmañjasyaṃ cānyonyavyāghātādvedavirodhācca | mudrikāṣaṭakadhāraṇabhagāsanasthātmadhyānasurākumbhasthāpanatatsthadevatārcanagūḍhācāraśmaśānabhasmasnānapraṇavapūrvābhidhyānānyanyonyaviruddhāni | vedaviruddhaṃ cedaṃ tattvaparikalpanamupāsanamācāraśca | vedāḥ khalu paraṃ brahma nārāyaṇameva jagannimittamupādānaṃ ca vadanti - "nārā-yaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ nārāyaṇaparo jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ, "tadaikṣata bahu syāṃ prajā-yeyeti, so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeye’ti, "tadātmānaṃ svayamakuruta"ityādayaḥ parabrahmabhūtaparamapuruṣavedana meva ca mokṣasādhanamupāsanaṃ vadanti - "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavaṇaṃ tamastu pāre | tametaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyata" ityādinaikatāṃ gatāḥ sarve vedāntā| taditikarttavyatābhūtaṃ karma ca vedavihitava-rṇāśramasambatandha-yajñādikameva vadanti - "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nā-

### [6.2-80](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-80)

35  
śakena, etameva lokamicchantaḥ pravrājinaḥ pravrajanti" ityādayaḥ | kevalaparatattvapratipādanaparanārāyaṇānuvā-kasiddhatattvaparāḥ keṣucidupāsanādividhipareṣu vākyeṣu śrutāḥ prajāpatiśivendrākāśaprāṇādiśabdā iti "śāstra-dṛṣṭayā tūpadeśo vāmadevava"dityatra pratipāditam | tathā "eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāna" ityārabhya "sa ekākī na ramete’ti sṛṣṭivākyoditaṃ strāṣṭāraṃ nārāyaṇameva samānaprakaraṇasthāḥ sadeva sobhyedamagra āsīt’ityādiṣu sādhāraṇāḥ sadvrahmādiśamdā| pratipādayantīti "janmādyasya yata" ityatra pratipāditam | ato vedavi-ruddhatattvopāsanānuṣṭhānābhidhānātpaśuāpatimatamanādaraṇīyameva || 35 ||

### [6.2-81](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-81)

36  
adhiṣṭhānānupapatteśca || 36 ||

### [6.2-82](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-82)

36  
vedavāhyānāmanumānāddhi kevalanimitteśvarakalpanā, tathā sati dṛṣṭānusāreṇa kulālādivadadhiṣṭhānaṃ karttavyam | na ca kulālādermṛdādyadhiṣṭhānavatpaśupaternimikṣabhūtasya pradhānādhiṣṭhānamupapadyate aśaṣīratvāt; saśarīrāṇāmeva hi kulālādīnāmadhiṣṭhānaśaktirdṛṣṭā | na ceśvarasya saśarīratvamabhyupagantavyam, taccharīrasya sāvayavasya nityatve

### [6.2-83](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-83)

36  
anityatve ca "śāstrayonitvā’dityatra doṣasyoktatvāt || 36 ||

### [6.2-84](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-84)

37  
karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ || 37 ||

### [6.2-85](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-85)

37  
yathā bhokturjīvasya karaṇakalevarādyadhiṣṭhānamaśarīrasyaiva dṛśyate tadvanmaheśvarasyāpyaśarīrasya ca pradhānādhiṣṭhā-namupapadyata iti cenna, bhogādibhyaḥ | puṇyapāparūpakarmaphalabhogārthaṭha puṇyapāparūpādṛṣṭakāritaṃ hi tadadhiṣṭhānaṃ tadvat paśupaterapi puṇyapāparūpādṛṣṭavattayā tatphalabhogādi sarvaṃ prasajyeta, ato nādhiṣṭhānasambhavaḥ || 37 ||

### [6.2-86](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-86)

38  
antavattvamasarvajñatā vā || 38 ||

### [6.2-87](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-87)

38  
vā śabdaścārthe | paśupateḥ puṇyapāparūpādṛṣṭavattve jīvavadantavattvaṃ sṛṣṭhisaṃhārādyāspadatvamasarvajñatā ca syādityanā-daraṇīyatve siddhe'pi paśupatimatasya vedaviruddatākhyāpanārtaṃ patyurasāmañjasyāditi punarārambhaḥ yadyapi pāśupataśaiva-

### [6.2-88](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-88)

38  
yorvedāvirodhina iva kecana dharmāḥ pratiyante, tathā'pi vedaviruddhanimittopādānabhedakalpanāparāvaratatvavyatya-yakalpanāmūlatvātsarvamasamañjasameveti "asāmañjasyāt "ityuktam || 38 ||

### [6.2-89](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-89)

39  
utpattyasambhavāt || 39 ||

### [6.2-90](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-90)

39  
kapilāditantrasāmānyādbhagavadabhihitaparamaniḥśreyasasādhanāvavodhini pañcarātratantre-'pyaprāmāṇyamāśaṅkaya nirākriyate; tatraivamāśaṅkate "paramakāraṇātparabrahmabhūtādvāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo

### [6.2-91](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-91)

39  
jāyate saṅkarṣaṇātpradyumnasaṃjñaṃ mano jāyate tasmādaniruddhasaṃjño'haṅkāro jāyate’ iti hi bhāgavataprakriyā | atra jīvasyotpattiḥ śrutiviruddhā pratīyate; śrutayo hi jīvasyā'nāditvaṃ vadanti | "na jāyate bhriyate vā vipaścit’ ityādyāḥ || 39 ||

### [6.2-92](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-92)

40  
na ca karttuḥ karaṇam || 40 ||

### [6.2-93](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-93)

40  
saṅkarṣaṇātpradyumrasaṃjñaṃ mano jāyata iti kartturjīvātkaraṇasya manasa utpattirna sambhavati, "etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca" iti parasmādeva brahmaṇo manaso'pyutpattiśruteḥ, ataḥ śrutiviruddhārthapratipādanādasyāpi tantrasya prāmāṇyaṃ pratiṣidhyata iti || 40 || evaṃ prāpte pracakṣmahe -

### [6.2-94](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-94)

41  
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ || 41 ||

### [6.2-95](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-95)

41  
vāśabdātpakṣo viparivartate, vijñānaṃ cādi ceti, parabrahmavijñānādi saṅkarṣaṇapradyumāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipādanaparasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣidhyate | etaduktaṃ bhavati - bhāgavataprakriyāmajānatāmidaṃ codyaṃ yajjīvotpattiviruddhā'bhihiteti | vāsudevākhyaṃ paraṃ brahmaivāśritavatsalaṃ svāśritasamāśrayaṇīyatvāya svecchayā caturdhā'vatiṣṭhata iti hi tatprakriyā, yathā pauṣkarasaṃhitāyāṃ " karttavyatvena vai yatra cāturātmyamupā- syate | kramāgauḥ svasaṃjñābhirbrāhmaṇairāgamaṃ tu tat’ ityādi | tucca cāturātmyopāsanaṃ vāsudevākhyaparabrahmopā-

### [6.2-96](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-96)

41  
sanamiti sātvatasaṃhitāyāmuktam "brāhmaṇānāṃ hi dvrrahma vāsudevākhyayājinām | vivekadaṃ paraṃ śāstraṃ brahmopani-ṣadaṃ mahat’ iti | taddhi vāsudevākhyaṃ paraṃ brahma sampūrṇaṣāḍguṇyavapuḥ sūkṣmavyūhavibhavabhedabhinnaṃ yathādhikāraṃ bhaktai-rjñānapūrveṇa karmaṇā'bhyarcitaṃ samyak prāpyate | vibhāvārcanādvyūhaṃ pāpya vyūhārcanātparaṃ brahma vāsudevākhyaṃ sūkṣmaṃ prāpyate - iti vadanti | vibhavo hi nāma rāmakṛṣṇādiprādurbhāvagaṇaḥ | vyūho vāsudevasaṅkarṣaṇapradyumnāniruddharū-paścaturvyūhaḥ | sūkṣmaṃ tu kevalapāḍguṇyavigrahaṃ vāsudevākhyaṃ paraṃ brahma | yathā pauṣkare "yasmātsamyak paraṃ brahma vāsu-devākhyamavyayam | asmādavāpyate śāstrāt jñānapūrveṇa karmaṇā’ ityādi | ataḥ saṅkarṣaṇādīnāmapi parasyaiva brahmaṇaḥ svecchāvigraharūpatvāt "ajāyamāno bahudhā vijāyata" iti śrutisiddhasyaivāśritavātsalyanimi-ttasvecchāvigrahasaṅgraharūpajanmano'bhidhānāt tadabhidhāyiśāstra-prāmāṇyasyāpratiṣedhaḥ - iti | tatra jīyamano-'haṅkāratattvānāmadhiṣṭhātāraḥ saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhā iti teṣāmeva jīvādiśabdairubhadhānamaviruddham; yathā-''kāśaprāṇādiśabdaibarrahmaṇo'bhidhānam || 41 ||

### [6.2-97](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-97)

42  
vipratiṣedhācca || 42 ||

### [6.2-98](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6.2-98)

42  
vipratiṣiddhā hi jīvotpattistasminnapi tantre; yathoktaṃ paramasaṃhitāyām | "acetanā parārthā ca nityā satata-

_First 128 of 135 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6)_

## Linked texts (9)

- [Nayamayūkhamālikā](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.2.2.34.p2) — Sanskrit
- [Śārīrakakārikāvalī](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.sarirakakarikavali.2.299) — Sanskrit
- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.165) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- [With Śaṅkara's bhāṣya (Sansknet input)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!sankara!ratnaprabha*withbhasya.1.339.2) — Sanskrit
- [Bhāmatī with the sūtras (Sansknet input)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!sankara!bhamati*withsutra.1.582.2) — Sanskrit
- [Sarvadarśanasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.sarvadarsanasangraha.14.42) — Mādhava, Sanskrit
- [Siddhitraya](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.purvacarya.siddhitraya.p199) — Yāmuna, Sanskrit
- [Tattvakaustubha](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vada.madhva-khandana.tattvakaustubha.6.17) — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit
- [Virodhanirodha](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.virodhanirodha.3.p15) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.6) · Pramāṇa
