Aphorisms on Brahman 17
Śrīkarabhāṣya 17
- Language
- Sanskrit
17.1
ucyate - prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma iti grārhapatyādyagnīnāṃ vacanaṃ
śrutvopakosala uvāca - vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahmeti kaṃ ca tu khaṃ ca na
vijānāmi ityatraitaduktam | yadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kaṃ iti vākye
kaśabdakhaśabdayorviśeṣaṇa-viśeṣyabhāvena vyapadeśāt kaśabdo'trānande
rūḍhaḥ tathāpyadhiṣṭhitapratīkatvena bhūtākāśe brahmaśabdo'bhihitaḥ |
kaṃśabdassadā hṛṣīkaviṣayavaiśeṣikasukhe rūḍhatve'pi itaretarabodhakau kaśabda
khaśabdau sukhātmakabrahmaṇyevāvagamyete | tatra kaṃ brahma khaṃ brahma khaṃ
brahma kaṃ brahma iti dvirāvṛtyā brahmaśabdena vidhīyamāna kaśabda##-
sukhasyāpi guṇasya guṇivat dhyeyatvam | tasmāt śrutyupakrame sukhaviśiṣṭatvena brahma
nirdiṣṭam | gārhapatyādayognayaḥ svaṃ svaṃ mahimānamuddiśya te hocurupakosalaiṣā
so'mya te'smādvidyā''tmavidyā ca ityupasaṃhṛtya pūrvatra
parameśvaraparatvamupadiśati | ācāryastu te gatiṃ vaktā iti vākye
gatimātrābhidhānapratijñānamarthāntaravivakṣāṃ nirasyati | yathā puṣkarapalāśa āpo
na śliṣyate evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate iti cakṣurvyavahitapuruṣavijñānena
nirastapāpapaṅkatvaṃ nirūpya tasyaiva brahmatvaṃ nirdiśati | tassātprakṛtasyaiva
parameśvarasya akṣisthānagatatvaṃ saṃyadvāmatvādi guṇakatvaṃ ca nirūpya
arcirādikāntadvido gatiṃ vakṣyāmītyārabhya ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ta ātmeti
hovāca ityasaṃkucitatvena vyapadeśādakṣyantaḥ puruṣaḥ parameśvara iti siddham |
17.2
ihopadiṣṭānāṃ dharmāṇāṃ chāyābrahmaṇyativyāptimāśaṃkya hetvantareṇa
nirākaroti -
17.3
|| 48 || śrutopaniṣtkagatyabhidhānācca || 16 ||
17.4
itaścākṣyantaraḥ puruṣaśśiva eva kutaḥ śrutopaniṣatkagatyabhidhānāt | śrutā
abhyastā upaniṣat brahmavidyā yena saḥ śrutopaniṣatkaḥ tasya yā gatiḥ arcirādirūpā
17.5
tasyāḥ prakṛteḥ abhidhānādityarthaḥ | tadya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhā tapa
ityupāsate te'rciṣamevābhisambhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣaṃ athottareṇa
tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijāyanta etadvai
prāṇānāmāyatanametadamṛtametadabhayametatparāyaṇametasmānna punarāvartante iti
saivehākṣipuruṣavidyābhidhīyate | atha yaducaivāsmin śavyaṃ kurvanti yadu ca
nārciṣamevābhisaṃbhavanti ityupakramya ādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ
tatpuruṣo'mānavassa enān brahma gamayatyeṣa deva patho brahmapatha etena
pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante ityevaṃ parayā gatyā akṣipuruṣasya
brahmatvamupadiśyate |
17.6
agnirjyotirahaśśuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatraprayātāgacchanti brahmabrahmavido janāḥ ||
17.7
iti smṛtau ca brahmagatirgīyate | tasmādakṣyantaḥ puraṣo na chāyāpuruṣaḥ |
17.8
asmin arthe hetvantaramāha -
17.9
49 anavasthiterasambhavācca netaraḥ || 17 ||
17.10
atra itaracchāyāpuruṣādiḥ akṣyantaḥpuruṣo na bhavati kutaḥ anavasthiterasambhavācca |
anavasthiteḥ upāsakasya sarvatrākṣiṇichāyāsaṃpādakapuruṣāntarasyāsannidhānāt
chāyāpuruṣe amṛtatvādiguṇānāmasambhavāccetyarthaḥ |
17.11
nanu - yadaiva hi kaścitpuruṣaścakṣurāsīdati tadā cakṣuṣi puruṣacchāyā dṛśyate
apagate sati tasminnadṛśyate ca | ya eṣo'kṣiṇi puruṣaḥ iti śrutau svacakṣuṣi
dṛśyamānapuruṣopāsanopadeśāt tadupāsane tadgrīvāpradeśaṃ pravīkṣya
kaṃcitpuruṣaṃ cakṣussamīpe paśyati tasyāt chāyāpuruṣasyaiva cakṣuḥ pradeśaviśeṣe
upāsanaṃ iti cenna amṛtatvādīnāṃ
17.12
paramaśivadharmāṇāṃ chāyāpuruṣe asaṃbhavāt | cakṣurvyavasthita
puruṣadharmāṇāṃ sargasthitilayādīnāṃ devatātmanyasaṃbhavācca | bhīṣāsmādvātaḥ
pavate bhīṣodeti sūryaḥ ityādau sūryādīnāṃ parameśvarādhīnatvamupadiṣṭam |
mahānārāyaṇīye - aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ |
īśassarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇati viśvabhukaṃ iti
śrutāvaṃguṣṭhamātracakṣuḥsthitatvaṃ parameśvarasyaiva vyapadiśyate |
atastadantaropāsyatvaṃ netarasya sarvathā sambhavati |
17.13
nanu - āpaśca pṛthivī cānnamattārau vahnimarutau ityādau vāyorapi
bhoktṛtvāvagamāt prāṇāgnihotraprakaraṇopadiṣṭāṅguṣṭhamātrapradeśopāsyatvaṃ
prāṇavāyoreva sambhavati | tasya pañcāhutibhoktṛtvaṃ cāvagamyate | tasmānna
parameśvara evātropāsyaḥ iti cenna -
17.14
prāṇavāyorbhoktṛtvāvagame'pi
sakalajagadīśitṛtvacarācaraprapañcabhoktṛtvādidharmāṇāmacetane
prāṇavāyāvasambhavāt | prāṇānāṃ granthirasi rudro mā viśāntaḥ ityādau
prāṇādhāratvena pañcāhutibhoktṛtvagapi
maheśvarādhīnamityupadeśādaṅgaṣṭhamātrapradeśaviśeṣopāsyatvamaṅguṣṭha##-
prasiddhopāsanamācāryakaṭākṣalabhyaṃ mumukṣuviṣayaṃ ceti jñeyam |
17.15
iti caturthaṃ antaradhikaraṇam |
17.16
antaryāmyadhikaraṇam || 5 ||
17.17
sarvagatasya śivaysa parabrahmaṇaḥ cakṣurantaropasyatvamupadiśya
sarvāntaropāsyatvamadhikaraṇāntareṇa darśayati -
17.18
50 antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapedaśāt || 18 ||
17.19
antaryāmibrāhmaṇe kathyate'sya viṣayaḥ - vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya
imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntaro yamayati ityupakramya yaḥ
pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ
pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ ityādyadhidaivatānantaraṃ
yassarveṣu lokeṣu ityadhilokaṃ yassarveṣu vedeṣu ityadhidaivataṃ yassarveṣu yajñeṣu
ityadhiyajñaṃ yassarveṣu bhūteṣu ityadhibhūtaṃ yaḥ prāṇeṣvityādi ya ātmani
ityantamadhyātmaṃ ca kaścidantaravasthito yamayitā'ntaryāmī śrūyate sa
kimatrapṛthivyādyadhiṣṭhātṛdevatāviśeṣo'vagamyate uttāṇimādivibhūtyupapannaḥ
kaścidyogī atha vā parameśvaraḥ sa kimarthāntaraṃ uta neti sandihyate |
17.20
pṛthivyeṣu yasyāyatanamagnirloko mano jyotiḥ ityādinā kāryakāraṇasaṃghātasya
devatāyāṃ śrutatvena tasyāḥ niyantṛtvopapatteḥ | aśarīrasya śivasya
niyantṛtvāsambhavāt devatātmapakṣo yuktaḥ | kasyacitsiddhasya yogino vā
hyaṇimādyaṣṭaiśvaryayogena sarvānupraviṣṭatvaṃ yamayitṛtvaṃ ca syāt |
svakarmaphalabhogāya sarvabhūtendriyānupraviṣṭatvaṃ jīvasya na virudhyate |
mahadahaṃkārādirūpeṇa pariṇāmitvātpradhānasya vyāpakatvaṃ siddham |
sarvacetanopādānakāraṇatayā virāṭpuruṣasya sarvabhūtānupraveśitvamucitam |
viśvādhiko rudraḥ
17.21
ityādau parameśvarasya
viśvadhikatvanirdeśādvikārātmakacetanācetanarūpaprapañcānupraviṣṭatvaṃ sarvathā
na saṃbhavati | tasmāttadvinnasyaiva sarvātmakatvasarvaniyantṛtvādikamupapannam |
17.22
iti prāpta brūmaḥ - antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt
yo'dhidaivādiṣvantaryāmī vyapadiśyate sa paramaśiva eva kutaḥ taddharmavyapadeśāt |
tasya parameśvarasya pṛthivyādyadhidevatābhinnatva
sthūlasūkṣmaprapañcānupraveśitvaniyantṛtvakāraṇatvāmṛtatvādidharmāṇāṃ
vyapadeśāt upadeśādityarthaḥ |
17.23
nanu - nirvikārasya brahmaṇo yamayitṛtvādyasambhavāt
nirguṇabrahmādhyastamithyābhūtapradhānasatvaguṇapratibimbiteśvarasyaiva
sarvaniyantṛtvādikaṃ iti cenna | eṣa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ iti vākye
kālatrayābādhyasya amṛtaśabdhābhidheyasya śivasyaiva
niyantṛtvādidharmanirdeśāt | mithyābhūtasya sarvaniyāmakatvāsambhavāt | loke
pratibimbasya kartṛtvādarśanācca pratibimbiteśvarasya sarvaniyantṛtvādikaṃ
nopapadyate | tasmāt śivasyaiva sarvāntaryāmitvasarvaniyantṛtvādikaṃ siddham |
17.24
nanu - niyāmakatvādidharmānavacchinnasya parameśvarādanyasyaiva
parabrahmatvaṃ kiṃ na syāt iti cenna | anavasthādoṣaprasaṅgāt | tatsatve
pramāṇābhāvāt | tena lokasya prayojanā bhāvācca | guṇaśūnyasya brahmatvāṅgīkāre
pāṣāṇādivajjaḍatvāpatteḥ | tasmāttasyaiva saguṇatvaṃ nirguṇatvaṃ ca |
śaktisaṃkocakāle nirguṇatvam | tadvikāsakāle saguṇatvam |
atassarvajagadubhayakāraṇatvasarvātmakatvasarvapraviṣṭatva sarvaniyāmakatvādike
mahādevasya maheśvarasyaivopapannam | tathā śrutyantare - yo rudro agnau yo apsu ya
oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanā viveśa tasmai rudrāya namo astu viśvaṃ bhūtaṃ
bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yat sarvohyeṣa rudrastasmai rudrāya namo
astu iti taittirīye | atharvaśirasi ca - devā ha vai svargaṃ lokamagaman te devā
rudramapṛcchan ko bhavāniti so'bravīt ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi
ca nānyaḥ kaścinmatto vyatiriktassontarādantaraṃ prāvi'sat ityādinā śivasya
parabrahmaṇassarvāntaryāmitvādidharmāṇāṃ darśanānnānyasya parabrahmatva
sarvāntaryāmitvasarvātmatvādikaṃ sarvathā sambhavati | anyathā prakaraṇavirodho'pi syāt
| vyomavatparipūrṇasya maheśvarasya viśvādhikatvaṃ
viśvānupraviṣṭatvamapyaviruddham |
17.25
antaryāmyamṛtaḥ iti śiva evāmṛtaśabdena nirdiśyate | etāni ha vā amṛtasya
nāmadheyāni iti jāvāleśravaṇāt tatra pratiparyāyamamṛtaśabdaprayogo hyabhyāsaḥ |
atharvaśirasi - yo vai rudrasya bhagavān yaśca brahmā ityādinā
sarvātmakatvaprasādhane anantadivyamaṅgalaguṇaratnākare śive punaḥ
punarbhagavacchabdaprayogavat jābāle bhūyobhūyaḥ paramaśive
amṛtaśabdaprayogābhyāso rūḍhyarthe nirdiṣṭaḥ |
17.26
adhyastasya mithyābhūtasya pradhānasya sarvāntaryāmitvamupapannamityāśaṃkāyāṃ
tanmataṃ nirākaroti |
17.27
maheśvarasyaiva sarvāntaryāmitva nirūpaṇam
17.28
51. na ca smārtamataddharmābhilāpāt || 19 ||
17.29
smārtaṃ - guṇatrayasamaṣṭyātmakaṃ pradhānam | tat sattvaguṇapratiphalitaṃ ca
nāntaryāmiśabdavācyaṃ bhavitumarhati | kasmāt ataddharmābhilāpāt | adṛṣṭo draṣṭā
aśrutaśśrotā amato mantā avijñāto vijñātā iti
vākyaśeṣadarśanādātmatvadraṣṭṭatvādidharmāsambhavādityarthaḥ | tacchabdena
pradhānamucyate na tat atat pradhānabhinnaḥ paramaśivaḥ tasyaiva ye dharmāḥ
amṛtatvādayaḥ teṣamabhilāpāt abhidhānādityarthaḥ
pradhānadharmāṇāmabhilāpābhāvātsāṃkhyādvaitakalpitaṃ pradhānaṃ nāntaryāmīti
bhāvaḥ |
17.30
nanu - apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ iti smṛtau | ajāmekāṃ
ityādiśrutai ca pradhānasya sarvaprapañcakāraṇatvopadeśāt ayaskāntasūcīnyāyena
brahmasattāvaśāttatkāraṇatvāntaryāmitvādikaṃ tasyaivopapadyate iti cenna |
17.31
so'kāmayata bahusyāṃ prajāyeyeti tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat ityādau
parabrahmaṇaśśivasya pradhānanirapekṣatayā jagajjanmādihetutvaśravaṇāt māyāntu
prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaraṃ kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ
kṣarātmanāvīśate deva ekaḥ pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ
saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ ityādau ca parameśvarasya
pradhānajīvaniyāmakatvanirdeśācca | tatpratibiṃbiteśvarasyāpi nāntaryāmitvam |
pratiphalitasya jaḍatvādalīkatvācca
nīrūpayorbrahmapradhānayombimbapratibimbabhāvakalpanāśāstraṃ
gaganabhitticitravadavicāramanoramam | tasmādadvayavādimatamadvayavādimatameva |
tathā ca smṛtiḥ -
17.32
anādyavidyayā baddhaṃ brahmatatkālakāraṇam |
svāvidyayā saṃsarati muktiḥ kalpitavākyataḥ ||
17.33
evaṃ pratāraṇaṃ śāstraṃ sarvamāhātmyanāśakam |
upekṣyaṃ śivabhaktaistu śrutismṛtivirodhataḥ ||
17.34
kalāpagādayaṃ mukhyaḥ phalaṃ vai mukhyatastamaḥ |
jñānanāśitvasidhyartha tadeva hi nirūpitam ||
17.35
tadanyathaiva saṃsiddhaṃ vidyāvidyānirūpaṇe |
ayaskāntasya pakṣe tu tatkartṛtvaṃ tadīritam ||
17.36
tadaikṣateti śrutibhirmukhyakartṛtvadarśanāt |
tatsānnidhyātpradhānasya kartṛtvaṃ nopapadyate ||
17.37
aindrajālikapakṣe'pi matāntaramidaṃ dhruvam |
nāsti śrutiṣu tadvārtā dṛśyamānāsu kutracit ||
17.38
vācārambhaṇavākyāni tadananyatvabodhanāt |
na mithyātvāya kalpante jagataśśivarūpataḥ ||
17.39
jñānārthamarthavādaścejjagatsṛṣṭyādirūpiṇī |
anaṅgīkaraṇādyuktaṃ vidhimāhātmyayorna tat ||
17.40
apavādārthamiti cedāropo vastuto na hi |
dṛḍhapratītisidhyarthamiti cettanna yujyate ||
17.41
mukhyārthabādhakaṃ nāsti kāryadarśanataśśruteḥ |
aindrajālikapakṣe tu kartṛtvaṃ brahmaṇi sthitam ||
17.42
māyādīnāṃ ca kartṛtvaṃ śrutisūtrairna bodhyate |
akartṛtvaṃ ca yattasya māhātmyajñāpanāya vai ||
17.43
viruddhamarthabodhāya na yukteḥ kasya kāraṇam
māyikatvaṃ purāṇeṣu mohārthamupadyate ||
17.44
asatyamapratiṣṭhamte jagadāhuranīśvaram |
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāryahetukam ||
17.45
akhaṇḍādvaitabhāne tu sarvaṃ śivamayaṃ jagat |
jñānādvikalpabuddhistu līyate na svarūpataḥ ||
17.46
bhinnatvaṃ naiva yuñjīta śivopādānataḥ kvacit |
bhedābhedamate loke sarvaśrutisamanvayāt |
tadeva vaidikaṃ proktamiti vedāntaḍiṇḍimaḥ | iti |
17.47
atassarvāntaryāmī maheśvara iti rāddhāntaḥ |
17.48
jīvasya cetanatvāddraṣṭṭatvādidharmāṇāṃ tasyaivopapattimāśaṃkya pariharati -
17.49
52. śārīraścobhaye'pi hi bhedenainamadhīyate || 20 ||
17.50
atrāpi netyanuvartate | śārīraśca jīvo'pi nāntaryāmītyācakṣate | kutaḥ ubhaye'pi hi
bhedenainamadhīyate | ubhaye'pi hi kāṇvā mādhyandināśca enaṃ kṣetrajñaṃ
antaryāmibhinnatayā adhīyate | yo vijñāne tiṣṭhan iti kāṇvāḥ yaḥ ātmani niṣṭhan iti
mādhyandināḥ vijñānātmaśabdayorjīvaparyāyatvāt | jīvādanyaḥ paramaśiva
evāntaryāmītyupadiśyate | tasmājjīvavirāṭpuruṣapradhānādīnāmantaryāmitvaṃ na
ghaṭata iti siddham |
17.51
nanu - nānyoto'rita draṣṭā iti śruteḥ parameśvarādanyaṃ draṣṭāraṃ śrotāraṃ
mantāraṃ vijñātāraṃ cātmānaṃ nirasyati | tasmādraṣṭṭadvayaṃ śarīre nopapadyate |
iticenna |
17.52
dvasuparṇā iti mantre jīvabrahmaṇossāhacaryavyapadeśāt | nānyoto'sti draṣṭā iti
śrutāvadhiṣṭhātrantaraniṣedho yujyate | yatra hi dvaitamiva bhavati ityanena
jīvabrahmaṇorādau saṃsāradaśāyāṃ bhedaḥ yatratvasya sarvamātmyaivābhūttatkena
kaṃ paśyet kena kaṃ vadet ityanena mokṣadaśāyāṃ sarvasya
śivātmakatvajñānātsaṃsārapratiṣedho'vagamyate tasmājjīvabrahmaṇorbhedābhedo
yuktaḥ | tasmātsarvaniyāmakaḥ sarvāntaryāmī parameśvara eva evocyate
17.53
iti pañcamaṃ antaryāmyadhikaraṇam |
17.54
adṛśyatvādhikaraṇam || 6 ||
17.55
atha parameśvarasya sarvādhikatvavyavaśāpanam
17.56
jīvādīnāṃ brahmatvasvapravartakatvavāraṇāya paramaśivasya sarvāntaryāmitvaṃ
prasādhya tasyaiva sarvādhikatvavyavasthāpanārthaṃ
adṛśyatvādiguṇakatvamadhikaraṇāntareṇa darśayati -
17.57
53. adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ || 21 ||
17.58
ātharvaṇe dṛśyate'sya viṣayaḥ | atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate |
yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuśśrotraṃ tadapāṇipādam | nityaṃ
vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ ityādi |
kimatrādṛśyatvādi guṇako bhūtayoniḥ śārīraḥ prakṛtiḥ paraśivo vā iti
saṃśayaḥ - ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ vahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām
ityādau pradhānasya guṇatrayātmakasya bahuprajājanakatvena bhūtayonitvopapatteḥ
yoniśabdasya nimittavācakatvādbhūtayonirvijñānātmā syāt | cidrūpasya niṣkalaṅkasya
paramaśivasya pṛthivyādirūpeṇa mṛdādivatpariṇāmitvaṃ na sambhavati
yathorṇanābhismṛjate iti śrutau
cetanorṇanābhāvacetanatantucakranirmāṇopasaṃhāradarśanāccidrūpasya
cetanācetanaprapañcakāraṇatvamupapadyata iti cenna | na hi
kevalacetanorṇanābhestantupaṭahetutvaṃ taccharīrasyaiva tadupādānakāraṇatvadarśanāt |
tathā puruṣaśarīrasyaiva lomanakhādihetutvam | tasmādihādṛśyatvādidharmāḥ
pradhāne yujyante | yassarvajñassarvavit ityādivāmyaśeṣe
paramaśivadharmabāhulyadyotanātkathaṃ prakṛterbhūtayonitvaṃ iti cet -
17.59
abhidhīyate | atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyam
ityādāvakṣaraśabdenādṛśyatvādi dharmāvacchinnaṃ pradhanaṃ śrāvayitvā
akṣarātparataḥ paraḥ ityatra yokṣarātparaśśrutaḥ sa sarvajñassarvavicca bhaviṣyati |
tasmādakṣaraśabdavācyaṃ pradhānaṃ bhūtayoniḥ iti prāpte -
17.60
brūmaḥ - atrādṛśyatvādiguṇako bhūtayonirmaheśvara eva kutaḥ dharmokteḥ |
yaḥ sarvajñassarvavit ityādi parameśvaradharmabāhulyavacanādityarthaḥ | na
pradhānasyākṣaraśabdavācyatvaṃ jagatkāraṇatvaṃ copadiśyate |
17.61
yathorṇanābhissṛjate gṛhṇato ca | yathā pṛthivyāmoṣadhayassambhavanti yathā
saptaḥ puruṣātkeśalomāni tathā kṣarātsaṃbhavatīha viśvam ityupakrāntasya
jagatkāraṇasyaiva yassarvajñassarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ tasmādetadbrahma nāma
rūpamannaṃ ca jāyate ityatra pratyabhijñāyamānatvādacetanapradhāne
sarvajñatvādidharmāṇāmasaṃbhavāt | akṣarātparataḥ paraḥ ityaena
prakaraṇādbhūtayonerakṣarātparo na kaścidupadiśyate | yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda
satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyāṃ iti prakṛtasyākṣarasya
bhūtayonitvavyapadeśāt śrutyantare'pi - umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ
trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasāṣiṃ
tamasaḥ parastāt ityādinā śivasyaiva bhūtayonitvādidharmopadeśādbhūtayonirnetaraḥ |
17.62
kiñca - dve vidye veditavye iti hasma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca vākye
ṛgvedādilakṣaṇāmaparāṃ vidyāṃ nirdiśya atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate
ityādinā paravidyāviṣayatvaṃ brahmaṇaḥ paramaśivasyopadiśyate |
tayorubhayorvidyayoḥ parāparavibhāgatvena abhyudayaniśśreyasaphalakatvaṃ nirdiśyate |
tisraśca vidyāḥ pratijñāyeran ityādinā bhūtayonitvaṃ parameśvarasyaiva prasādhitam |
(dve ye tu vidhe iha veditavye nirdiṣṭe) kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ
vijñātaṃ bhavatīti ityādāvekavijñānena sarvavijñānapratijñā |
paramaśivabrahmaṇyevopapadyate | jaḍapradhāne tatpratijñā'sambhavāt |
17.63
kiñca - sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha iti
prādhānyena brahmavidyāmupakramya parāparavibhāgena parāṃ
vidyāmakṣarādhigabhanīṃ pradarśya tasyāḥ brahmavidyātvaṃ nidiśati | aparā hi
ṛgvedādi lakṣaṇā karmavidyā brahmavidyopakramamupadiśati | brahmavidyā
praśaṃsāyai - plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma
etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarā mṛtyuṃ te punarevāpi yanti ityevamādinā nindāṃ
kṛtvā tato viraktasya paravidyādhikāritvam | parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo
nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa
gurumevābhigacchetsamitpāṇiśśrotriyaṃ brahmaniṣṭham ityādinopadiśati |
tasmādadṛśyatvādiguṇako bhūtayonirmaheśvara iti siddham |
17.64
asminnarthe hetvantaramāha -
17.65
54. viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau || 22 ||
17.66
atrāpi bhūtayoniśśiva eva netarau prakṛtijīvau kutaḥ viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ
ca | viśeṣaṇaṃ ca bhedavyapadeśaśca tābhyāmityarthaḥ
17.67
divyo hyamūrtaḥ puruṣassa bāhyābhyantaro hyajaḥ |
aprāṇo hyamanāśśubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ ||
17.68
ityādinā viśe'ṇamupadiśyate | divyatvādidharmāṇāṃ
parameśvarādanyayorjīvapradhānayorasambhavāt | bhedavyapadeśo'pi -
akṣarātparataḥ paraḥ hati akṣaramavyākṛtaṃ pāśarūpaṃ
tasmātsarvasmādvikārātparaṃ tasmātparataḥ para iti pāśaparameśvarayorbhodena
vyapadeśaḥ | tasmānnetaro bhūtayoniḥ | athavā akṣarātpara iti jīvātparaḥ paraśivo vā
syāt | parataḥ parama iti vailakṣaṇyena vyapadeśāt parameśvara evātrāvagamyate |
17.69
punarhetvantaramāha -
17.70
55. rūpopanyāsācca || 23 ||
17.71
atrāpi bhūtayoniśśiva eva | kutaḥ rūpopanyāsācca | rūpaṃ -
avayavātmakaṃśarīraṃ tasyopanyāsādityarthaḥ | akṣarātparataḥ paraḥ ityanena śivasya
parabrahmaṇaḥ jīvapradhānavailakṣaṇyamupadiśya tataḥ - etasmājjāyate prāṇaḥ iti
prāṇādisarvakāraṇatvaṃ parameśvarasya pradarśya agnirmūrdhā cakṣuṣīcandrasūryau
diśaśścotre vāgvivṛtāśca vedā | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā ityādinā tasyaiva viśvarūpatvaṃ darśayati |
jīvapradhānayossarvakāraṇatvasarvāntaryāmitvādidharmāṇāmasaṃbhavāt rūpopansāso
na sambhavati |
17.72
nanvadṛśyatvādiguṇakasya parameśvarasya kathaṃ rūpopanyāsa iti cenna | prakaraṇāt
eṣa iti ca prakṛtākarṣaṇāt etasmājjāyate prāṇaḥ eṣa sarvabhūtāntarātmā iti
śrutirbhūtayoniparatvamevopadiśati pavanādivanmūrtāmūrtatvaṃ tasya svābhāvikameva |
kiṃ ca
17.73
etasmājjāyate prāṇaḥ ityādinā prāṇādipṛthivyantakāraṇatvaṃ pūrvatropadiśya
tasmādagnissamidho yasya sūryaḥ ityevamādi ataśca sarvā oṣadhayo rasāśca
ityevamantaṃ samidādikāraṇatvaṃ nirdiśya puruṣa-evedaṃ viśvaṃ karma ityādinā
bhūtayonessarvātmakatvamupadiśati | hiraṇyagarbhassamavartatāgre bhūtasya jātaḥ
patireka āsīt | sadādhāra pṛthivīṃ dyāmute māṃ kasmai devāya haviṣā vidhema iti
śrutau trijagaccharīrasya mahādevasya samavartatāgre iti padena ajātatvaṃ nirdiṣṭaṃ
prāṇassvarūpeṇa sarvabhūtāntasthitatvāt | puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma ityevamādi
sarvarūpopanyāsaḥ paramaśivapratipattiheturiti rāddhāntaḥ | tasmādbhūtayoniḥ
akṣaraśabdavācyaḥ parameśvara eva |
17.74
iti ṣaṣṭhaṃ adṛśyatvādhikaraṇam |
17.75
vaiśvānarādhikaraṇam || 7 ||
17.76
viśvādhikasya maheśvarasya viśvakāraṇatvaṃ viśvādhikatvādikaṃ nirdiśya tasyaiva
jāṭarāgnirūpeṇa sarvopāsyatvamadhikaraṇāntareṇa darśayati -
17.77
56. vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt || 24 ||
17.78
chāndogyo paṭhyate'sya viṣayaḥ - ko na ātmā kiṃ brahmeti ātmānamevemaṃ
vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi tameva no brūhi ityārabhya ākāśādityādīnāṃ
guṇayogaṃ ekaikopāsanatiraskāreṇa ca mūrdhādibhāvamupanyasya ācakṣate -
yastvetamevaṃ prādeśamātramamivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu
lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya
mūrdhaiva sutejāḥ cakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmā sandeho bahulo vastireva
rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni bahirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhārya
pacana āsyamāhavanīyaḥ ityādi | kimiha vaiśvānaraśabdena
jāṭharāgnirbhūtāgnistadabhimānidevatā parameśvaro veti bahvyo vipratipattayaḥ
saṃdṛśyante | ayamagnirvaiśvānaro yo'yamantaḥ puruṣe yenedamannaṃ pacyate
yadidamadyate tasyaiṣaghoṣo bhavati yametatkarṇāvapidhāya śruṇoti sa yadotkramiṣyan
bhavati nainaṃ ghoṣagaṁ śṛṇoti ityādinā bhūtāgnirvyapadiśyate |
tatsādhāraṇaśabdaprayogaśravaṇāt | viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ
ketumahnāmakṛṇvan ityādāvagnidevatā dṛśyate | vai'svānarasya sumatau syāma rājā
hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ ityādistuteraiśvaryāvagatataddevatāyāṃ prayogasambhavāt
|
17.79
kiñca vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapetputre jāte ityādāviṣṭidevatātvena
phaladātṛtvaśravaṇāt ātmaśabdavaiśeṣyāt | upakrame ca ko na ātmā kiṃ brahma
17.80
ityātmaśabdaśravaṇāt | ātmaśabdena vaiśvānaro hyupadiśyate |
vaiśvānarasannidhānena tadbhoktṛtvadarśanājjīvātmāpyupadiśyate |
vaiśvānaraśabdasya bhūtāgnau rūḍhatvāt prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ
vaiśvānaramupāste iti vākye
prādeśamātraparicchinnapradeśaviśeṣavyavasthāpanātsarvavyāpakasya
parabrahmaṇaśśivasya sarvathā na vaiśvānaraśabdavācyatvaṃ iti cet -
17.81
vakṣyāmaḥ - vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt atra
vaiśvānarassākṣānmaheśvara eva kasmat sādhāraṇaśabdaviśeṣāt |
sādhāraṇaśabdānāṃ madhye viśeṣaśabdāt | upakrame ko na ātmā kiṃ brahmeti
ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brūhi ityādiṣu
paramaśivāsādharaṇabrahmaśabdaprayogāt | bhūtāgnyādīnāṃ
tadasambhavādvaiśvānarassākṣācchivaḥ |
17.82
kiñca - ātmaśabdastu jīvabrahmaṇoḥ vaiśvānaraśabdaśca jāṭharādīnāṃ
trayāṇāṃ sādhāraṇaḥ | tathāpi viśeṣo dṛśyate | tasya ha vā etasyātmano
vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāḥ ityādi vākyairātmavaiśvānaraśabdayoḥ
parameśvaraparatvaṃ pratipādyate | parabrahmaṇaśśivasyaivātra
dyumūrdhatvādidharmāṇāṃ sambhavāt | sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu
sarveṣvātmasvannamatti ityādau sarvavyāpakasya parameśvarasya
sarvalokāśrayaphalabhokttṛtvasya yuktatvāt | evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante
ityādau sarvapāpapraṇāśakatvaṃ parameśvarasyaiva samucitamiti |
upakramopasaṃhārādau brahmadharmabāhulyānnetaro vaiśvānara iti siddham |
17.83
asminnarthe hetvantaraṃ darśayati -
17.84
57. smaryamāṇamanumānaṃ syāditi || 25 ||
17.85
ihāpi paramaśiva eva vaiśvānara ityucyate | agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau iti |
agnirāsyaṃ dyaurmūrdhā ityādiṣu yataḥ parameśvarasya sarvātmakatvaṃ syaryate tato
vaiśvānaro na parameśvarādbhinnaḥ tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva
sutejāścakṣurviśvarūpaḥ
17.86
prāṇaḥ pṛthagvartmā sandeho bahulo vastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva
vedirlomāni bahirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhārya pacana āsyamāhavanīyaḥ ityādau
vaiśvanaraśabdasya paramaśivaparatvena vyavasthāpanāt |
17.87
yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ |
sūryaścakṣurdiśaśśotraṃ tasmai lokātmane namaḥ ||
17.88
iti smṛtirapi paramesvaraparatvamupadiśati | smaryamāṇaṃ smṛtyuktaṃ
rūpamanumānaṃ gamakaṃ syāt | iti śabdo hetvarthaḥ yasmādevaṃ gamakaṃ
tasmādvaiśvānaraḥ parameśvara iti nirṇīyate |
17.89
asminnarthe punarhetvantaramāha -
17.90
58. śabdādibhyo'ntaḥ pratiṣṭhānācca neti cenna
tathādṛśṭyupadeśādasambhavātpuruṣamapi cainamadhīyate || 26 ||
17.91
nanu - vaiśvānaro na parameśvaraḥ kutaḥ śabdādibhyontaḥ pratiṣṭhānācca |
śabdastāvan vaiśvānaraśabdo na parameśvaraparaḥ | jāṭharāgnau mukhyatvāt |
ādiśabdāt hṛdayaṃ gārhapatyaḥ ityagnitrayaṃ sūcitam | tadyadbhaktaṃ
prathamamāgacchettaddhomīyaṃ ityādinā prāṇāhutyādhāratā saṃkīrtanaṃ ca gṛhyate |
etebhyo hetubhyo jāṭhara eva vaiśvānaraḥ | kiñca - antaḥ pratiṣṭhānāt | puruṣontaḥ
pratiṣṭhitaṃ veda iti vaiśvānarasyāntaḥ pratiṣṭhitattvaśravaṇāt | idaṃ ca jāṭhare
sambhavati |
17.92
iti cenna - tathā jāṭharāgnyayavacchinne maheśvare dṛṣṭyupadeśāt
dhyānopadeśāt | asambhavāt | dyumūrdhatvādidharmāṇāṃ
kevalajāṭharāgnāvasambhavādityarthaḥ | puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ enaṃ
vaiśvānaraṃ puruṣamadhīyate puruṣaṃ vadanti | sa epo'gnirvaiśvānaro yatpuruṣaḥ sayo ha
vaitamevamagni vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣentaḥ pratiṣṭhitaṃ veda iti
parameśvarasya sarvātmakatvātpuruṣavidhatvaṃ puruṣentaḥpraṣṭhitatvaṃ ca
sarvamupapadyate |
17.93
kaiścit - puruṣavidhamabhidhīyate iti pāṭhepyayamevārthaḥ sūcitaḥ | jāṭharasya
puruṣavidhatvaṃ na saṃbhavati | sarvātmakatvātparamaśivasya bhaktopāsanārthaṃ
sarvamaviruddham |
17.94
nanu - jāṭharāgnetrailokyātmakatvāsambhave'pi bāhyābhyantarasthitasya
bhūtāgnerdyulokasambhandhadarśanātrailokyātmakatvaṃ sambhavati | yo bhānunā
pṛthivīṃ dyāmutemāmātatāna rodasī antarikṣam
ityādāvaiśvayayogāttaccharīradevatāyāḥ dyulokāvayavatvāmupapadyate | tasmānna
parameśvaraḥ iti cenna -
17.95
yo rudro'gnau ityādi śrutiśateṣu paraśivasyaiva vaiśvānarādyupādhikatvanirdeśādatra
jāṭharavaiśvānaropādhirnetaraḥ |
17.96
parameśvarapakṣe punarhetvantaramupadiśati -
17.97
59. ata eva na devatā bhūtaṃ ca || 27 ||
17.98
mantravarṇe tṛtīyabhūtāgnerlokatrayātmakatvadarśanāt - mūrdhaiva sutejāḥ
ityādyavayavasambadhitvaṃ tasyaivopapannam | taccharīradevatāyā
aiśvaryayogātsamañjasaṃ iti cet -
17.99
brūmaḥ - devatā ca bhūtaṃ ca devatābhūtamityekavadbhāvaḥ | dvayamapi na
vaiśvānaraśabdābhidheyam | ata eva pūrvoktehetubhyaḥ
dyumūrdhatvāderubhayatrāsamañjasatvādityarthaḥ | kiñca -
lohitoṣṇaprakāśātmakabhūtāgnestadadhiṣṭhānadevatāyāśca
paraśivopāsanāprātpaiśvaryatvādātma"abdābhāvātsarveśvaratva##-
parabrahmaṇaśśivasya siddhatvādvaiśvānaraśabdavācyatvaṃ tasyaiva pratipattavyam |
17.100
asminnarthe punarācāryamataṃ darśayati -
17.101
60. sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ || 28 ||
17.102
rudro vā eṣa yadagnistasyaite tanuvau ghorānyā śivānyā iti
śrutāvagnessākṣātparameśvarātmakatvena vyapadeśādvaiśvānaraśabdavācyatvaṃ
paramaśivasya brahmaṇaḥ aviruddhaṃ jaiminirmanyate |
17.103
pūrvatra jāṭharāgnyavacchinnatayā paramaśivopāsanaṃ nirdiṣṭaṃ antaḥ
pratiṣṭhitatvādyanurodhena | idānīṃ pratīkopāsanaṃ vinaiva sākṣādapi
parameśvaratvenopāsane avirodhitvaṃ sūcitam | kiñca - puruṣavidhaṃ puruṣe'ntaḥ
pratiṣṭhitam ityatra tasya parameśvarasya puruṣaśabdenāvayavatvaṃ
antaḥpratiṣṭhitamityanena niravayavatvaṃ ca sūcitam | pūrvāparasandarbheṇa parameśvara
eva vaiśvānara ityupadiśyate | viśvaśvāsau naraśceti viśveṣāṃ nara iti viśve narā
yasyeti vā viśvanaraḥ viśvanara eva vaiśvānaraḥ | taddhitonanyārthe rākṣasavāyasādivat
| agniśabdo'pyagraṇītvādiguṇayogāśrayeṇa parameśvaraparatva eva bhaviṣyati |
gārhapatyādikalpanaṃ prāṇāhutyadhikaraṇatvaṃ ca sarvātmakatvātparameśvarasyaiva
nirṇīyate |
17.104
vyāpakasya parameśvarasya kathaṃ prādeśamātravākyamupapadyata
ityāśaṃkāyāmācāryāntaraṃ darjayati -
17.105
61. abhivyakterityāśmarathyaḥ || 27 ||
17.106
sarvavyāpakasya śivasya parabrahmaṇaḥ prādeśamātraparimāṇamupadiśyate | kutaḥ
abhivyakteḥ | paramaśiva eva bhaktopāsanārthaṃ hṛdayacakṣurādipradeśaviśeṣeṣu
prādeśamātraparimāṇo'bhivyajyate-
17.107
sarvānanaśirogrīvassarvabhūtaguhāśayaḥ |
sarvavyāpī ca (sa) bhagavāṃstasmātsarvagataḥ śivaḥ ||
17.108
ityādiśvetāśvatarādyupaniṣatsu vyāpakasya bhaktopāsanārthaṃ
paricchinnatvavyapadeśādatrāpi prādeśamātraśrutirupapadyata ityāśmarathyo
vyācaṣṭe |
17.109
asminnarthe punarācāryāntaraṃ darśayati -
17.110
62. anusmṛterbādariḥ || 30 ||
17.111
daharaṃ viṣāpmaṃ paraveśmabhūtam ityārabhya padmakośaṃ ityādinā sarvagatasya
śivasya brahmaṇaḥ daharaguhāśayatva vahniśikhātmakatva-sarvaśabdavācyatva##-
svecchayā lokatāraṇārthaṃ hṛdayādiprādeśamātrapradeśasthitatvena prādeśamātra
iti manasā vādarirmanyate | yathā āḍhakaparimitataṇḍulādikamāḍhaka ityucyate | tathā
prādeśamātrapradeśāvagataḥ parameśvaraḥ prādeśa iti nirṇīyate | tasmādvyāpakasya
paricchinnatvamaviruddham |
17.112
yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu
sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti ityādau mūrdhādicubukāntaprādeśamātra
vaiśvānaropāsakatvavyapadeśātparamaśivabrahmaṇaḥ prādeśamātratvamaviruddham |
tasmātprādeśamātrasampatteḥ prādeśamātraśrutirupapanneti jaiminirāha |
sūtrakārastathādarśayati -
17.113
63. sampatteriti jaiministathā hi darśayati || 31 ||
17.114
vaiśvānarasya prādeśamātratve śrutyantaraṃ darśayatītyarthaḥ | vājasaneyabrāhmaṇe
- prādeśamātramiha vai devāssuviditābhisampannāstathā - enān vakṣyāmi tathā
prādeśamātramevābhisampādayiṣyāmīti sa hovāca - mūrdhānamupadiśannuvāca
eṣa evāvatiṣṭhate vaiśvānara iti cakṣuṣyupadiśannuvācaiṣa vai sutejā vaiśvānara iti
nāsike upadiśannuvācaiṣa vai pṛthagvartmā vaiśvānara iti |
mukhyamākāśamupadiśannuvācaiṣa vai bahulo vaiśvānara iti | mukhyā apa
upadiśannuvācaiṣa vai rayirvaiśvānara iti - cubukamupadiśannuvācaiṣa vai
pratiṣṭhā vaiśvānara iti | cubukaśabdenātra mukhaphalakamadharamupadiśyate |
ādityaśca sutejastvaguṇa ityādinā lokatrayātmakasya vaiśvānarasya
dyuprabhṛtipṛthivyantāvayavān adhyātmamūrdhaprabhṛticubukāntaśarīrāvayaveṣu
prādeśamātrasampatiṃ parameśvarasyopadiśati | chāndogye - dyaussutejastvaguṇaḥ
iti prabhākarasya viśvarūpatvaguṇaviśeṣeṇaitāvatā kiñcidviśeṣaṇamupadiśyate -
ura eva vedirlomāni bahirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana
17.115
āsyamāhavanīyaḥ ityārabhya - evaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti ityupāsakasya uraḥ
prabhṛtīnāṃ vedyāditvanirūpaṇaṃ
sarvaśākhāsampattinimittaprādeśamātraśrutirupadiśati | tasmādvyāpakasya
paricchinnatvaṃ samucitameva |
17.116
punarhetvantaramāha -
17.117
64. āmananti cainamasmin || 32 ||
17.118
kiñcāsmin śarīre enaṃ sarvavyāpakaṃ parameśvaraṃ nārāyaṇajābālādayaḥ āmananti
prāṇānāṃ granthirasi rudromāviśāntakastenānnenāpyāyasva iti | śivo mā viśā
pradāhāya iti īśassarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk
ityādāvupāsakajāṭharāgnyavacchinnatayā parameśvarasya bhoktṛtvaṃ
prādeśamātraparimitatvaṃ ca manyanta ityarthaḥ |
17.119
kiñca - ya eṣonanto'vyakto'nanta ātmā so'vimuktaḥ pratiṣṭhita iti so'vimuktaḥ kasmin
pratiṣṭhita iti varuṇāyāṃ nāsyāṃ ca pratiṣṭhita iti kā vai varuṇā kā ca nāsīti tatra
cemāṃ vāruṇāṃ nāsī ca sarvāṇīndriyagatāni pāpāni vārayati | nāśayati ca iti nirucya
punarapyāmananti katamaccāsya sthānaṃ bhavatīti bhruvorghrāṇasya ca yassandhissa eva
dyulokasya parasya ca sandhirbhavatīti jābāle'pi parameśvarasya
prādeśamātrapradeśaparimitatvavyapadeśājjāṭharāgnyavacchinnaprādeśamātrapratipā
ditaḥ vaiśvānaraśśiva eveti siddham |
17.120
iti saptamaṃ vaiśvānarādhikaraṇam
17.121
iti śrīmannirābhāravīraśaivayativrajaparivṛḍha##-
-##sthāpaka-vaiyāsikabrahmamīmāṃsāsūtrārthaprakāśake
17.122
śrīkarabhāṣye
17.123
samanvayābhidhānasya prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
17.124
atha śrīkarabhāṣye prathamādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ
17.125
dyumvādyadhikaraṇam || 1 ||
17.126
anantakalyāṇaguṇaratnākarasya sarvajñatvādiṣadvidhadharmāvacchinnasya
jagadabhinnanimittopadānakāraṇasya paramakāruṇikasya paraśivabrahmaṇaḥ
pūrvoktapādadvaye upakramādiṣaḍvidhaliṅgatātparyeṇa - kāsāṃcit śrutīnāṃ
samanvayaṃ prasādhya ihāpi aspaṣṭaśrutivākyasandehaśūkanirmūlanāya bhagavatā
vyāsena tṛtīyapāda ārabhyate |
17.127
atha paramaśivasya brāhmaṇaḥ dyubhvādyāyatanatvapratipādanam |
17.128
65. dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt || 1 ||
17.129
muṇḍopaniṣadi paṭhyate'sya viṣayaḥ | yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ manaḥ
saha prāṇaiśca sarvaiḥ | tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco vimuñcatha
amṛtasyaiṣa setuḥ iti | atra dyubhvādyadhiṣṭhānatvena śrūyamāṇaṃ vastu parameśvaro
vā tadanyo veti sandihyate |
17.130
pradhānakṣetrajñabhūtavāyuparatvamevātra yuktam pradhānasya mahadahaṃkārahetutvāt
| anantamapāraṃ vijñānaghana eva iti śrutau pradhānasya vyāpakatvavyapadeśāt |
ātmānamanyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ iti śrutāvātmaśabdavyapadeśāt
śārīrasya bhojyāyatanatvadarśanācca kṣetrajñasyāpi sarvādhāratvamanavadyam |
vāyurvai gautama tatsūtraṃ vāyunā vai gautamasūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ
sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti | iti śrutau vāyoḥ
sarvādhiṣṭhānatvavyavasthāpanāt | vāyośca dyubhvādyāyatanatvaṃ viśvādhiko rudra
ityādiśrutiṣu parameśvarasya viśvādhikatvanirdeśāt dyubhyādyāyatanatvaṃ sarvathā na
sambhavatīti prāpte -
17.131
brūmaḥ -
17.132
dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt dvauśca bhūśca dyubhuvau dyubhuvāvādiryasya tat
dyubhvādi | dyupṛthivyantarikṣamanaḥprāṇādi | tasyāyatanaṃ sthānaṃ parameśvara
ityarthaḥ | kutaḥ svaśabdāt | svasya brahmaṇaḥ pratipādako yaḥ śabdaḥ
ātmaśabdastasmāt tamevaikaṃ jānatha ātmānaṃ ityātmaśabdaśravaṇādityarthaḥ |
prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ
ityatrāpyātmaśabdasya śivaparatvamavagamyate | tasmāt dyubhvādyāyatanaṃ netaraḥ |
17.133
kiñca - sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ iti | puruṣa
evedaṁ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam brahmaivedamamṛtaṃ purastādbrahma
paścād brahma dakṣiṇataścottareṇa khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī
yatparaṃ brahmasarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat ityādi śrutiśateṣu śivasya
parabrahmaṇa eva sarvātītatvasarvādhiṣṭhānatvavyapadeśādatra dyubhvādyāyatanaṃ
maheśvara iti siddham |
17.134
setośca pāravatvopapatteḥ parameśvarād bhinnaṃ dyubhvādyāyatanatvaṃ
bhaviṣyatītyāśaṅkāyāṃ hetvantaramāha -
17.135
66. muktopasṛpyavyapadeśāt || 2 ||
17.136
setuśrutyā sarvādhiṣṭhānamātramupadiśyate | na pāravatvādilakṣaṇam | atrāpi
dyubhvādyāyatanatvaṃ paramaśivasyaiva | kutaḥ muktopasṛpyavyapadeśāt
muktairupasṛpyaṃ prāpyaṃ muktopasṛṣyam | bhāvapradhāno nirdeśaḥ |
muktopasṛṣyatvasya vyapadeśaḥ tasmādityarthaḥ | yadvā - muktopasṛṣyaṃ
prāpyaṃ yatastasyātra nirdeśāt muktopasṛṣyatvavyapadeśāditi pāṭhe na
kaścitprayāsaḥ | yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ
brahmayoniṃ | tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti ityatra
paramaśivopāsakānāṃ śivasārūpyamupadiśya gatāḥ kalāḥ pañcadaśapratiṣṭhā
devāśca sarve pratidevatāsu | karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarva
ekībhavanti || yathā nadyaḥ yitvātha rudre |
17.137
page no. 270 ṁ 271 is missing
17.138
rudravatsamamāhuḥ ityādinā liṅgaśarīravilayapūrvakaśivatvaprāptireva
muktirityupadiśyate | na hi nindā ninditumīṣṭe stutyaṃ stotuṃ pravṛttā iti nyāyenātra
paramatanindāyā na pratyavāyajanakatvaṃ jalpavitaṇḍābhyāṃ śivajñānādhikya
sthāpanasya parapakṣapratikṣepaṃ vinā'saṃmbhavāt | pāṣaṇḍanindāyāśca
tattvasthāpanānukūlatvena vihitatvāt | niṣedhasya vihitetaraviṣayatvācca | jīvānāṃ na
cicchaktyaṃśatvaṃ tadaikṣata bahusyāṃ ityādau pitṛputrādivatsvāṃśabhūta
svāntarlīnajīvakāraṇatvadarśanāt | yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahmasamaśnute | bhidyate hṛdayagranthicchidyante sarva
saṃśayāḥ | kṣīyante cāsyakarmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ityādinā
paramaśivaprasādena tadupāsakānāṃ ātyantikapāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpā
muktirbhavatīti vyapadeśāt dyubhvādyāyatanaṃ maheśvara eveti simdha |
17.139
67. nānumānamatacchabdāt || 3 ||
17.140
anumīyata ityanumānaṃ sāṃkhyasmṛtipratipāditaṃ pradhānaṃ na dyubhvādyāyatanaṃ |
kutaḥ atacchabdāt | yassarvajñaḥ sarvavidyasya ityādau
pradhānapratipādakaśabdābhāvādacetanasya pradhānasya sarvajñatvādi
dharmāṇāmasaṃbhavātsarvakāraṇatvena sarvādhiṣṭhānatvena ca paramaśiva
evātraparigṛhyate |
17.141
acetanatvātpradhānasya dyusvādyāyatanatvā'sambhave'pi cetanatvājjīvasya tadāśaṃkyāha
-
17.142
68. prāṇabhṛcca || 4 ||
17.143
prāṇabhṛñjīvo'pi na dyubhvādyāyatanaḥ | kutaḥ etacchabdādeva | prāṇabhūto jīvasya
cidrūpatvamātmaśabdatvaṃ ca dṛśyate | tathāpi eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ |
17.144
vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca |
17.145
jīvo bhāgassavijñeyaḥ jñā'jñau dvāvajāvīśanīśau ityādi śrutiśateṣu jīvasya
kiñcijñatva paricchinnatvādivyapadeśāt dyubhvādyāyatanatvaṃ na
sambhavatītyatacchabdatvam | tasmātsarvavyāpakasya sarvaśaktiviśiṣṭaśivasyaiva
dyubhvādyāyatanatvam ||
17.146
punarhetvantaramāha -
17.147
69. bhedavyapaheśāt || 5 ||
17.148
ataḥ prāṇabhṛṅna dyubhvādyāyatanam | kutaḥ bhedavyapadeśāt | bhedena
vyāpadeśaḥ tasmāt |
17.149
tamevaikaṃ jānathātmānaṃ anyā vāco vimuñcayāmṛtasyaiva setuḥ samāne vṛkṣe
puruṣo nimagno anīśayā śocati guhyamānaḥ juṣṭaṃ vadā paśyatyanyamīśastadāsya
mahimānameti vītaśokaḥ dvā suparṇā sayujā sakhāyau ityādau jīvabrahmaṇoḥ
jñātṛjñeyatvādidharmaiḥ svābhāvikabhedavyapadeśāt kiñcijñasya jīvasya na
dyubhvādyāyatanatvamupapadyate |
17.150
parameśvarapakṣe hetvantaramāha -
17.151
70 prakaraṇāt || 6 ||
17.152
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati ityanenaikavijñānena
sarvavijñānapratijñāśrutyupakramapradarśanāt |
sarvajagadupādānabhūtaparaśivajñānena sarvavijñānasaṃbhavāt | jīva##-
darśapūrṇamāsaprakaraṇapaṭhitānāṃ samidho yajati iti vākyānāmiva
parameśvaraprakaraṇapaṭhitabhedābhedabodhakasarvavedāntavākyānāṃ
pāmeśvaraparatvam | neha nānāsti kiñcana ityādiśrutiṣu
sarvaniṣedhapūrvakaniṣprapañcabrahmāvagamāt
sarvavedāntopakramopasaṃhārādiṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ tatparatvameveti cenna | sadeva
saumyedamagra āsīt jñājñau dvāvajau ityādi bahuśrutivirodhāt | sarvabhedaniṣedhasya
sarvaśivātmakatvajñānasūcakatvācca | niṣprapañcanirviśeṣajñānasya
māyāpāśamocakatvābhāvāt na viñcitprayojanaṃ paśyāmaḥ | asyāmupaniṣadi sa
brahmavidyāṃ
17.153
sarvavidyāpratiṣṭhām iti brahmavidyāmupakramya ekasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ
vijñātaṃ bhavati iti praśnottaratvena śivaikajñāna##-
pravṛttipratipādakaparāparavidyābhedena vidyādvayamupanyasya ādau
caturdaśavidyānāmaparavidyātvamuktvā atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate
ityupakramya akṣarātsambhavatīha viśvaṃ ityanta tallakṣaṇatvena
jagajjanmādikāraṇatvaṃ prasādhya yaḥ sarvajñaḥ ityādinā tasyaiva svarūpamuktvā
plavā hyete'dṛḍhā ityādinā pravṛttimārganindāṃ vidhāya tapaḥśraddhe
yetyupavasantyaraṇye śāntā vidrāṃso bhaikṣacaryā carantaḥ sūryadvāreṇa te virajāḥ
prayanti yatrāmṛtaḥ puruṣo hyavyayātmā ityatra amṛtapuruṣaśabdau asādhāraṇyena
śivavācakāvityupapāditam |
17.154
kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ hara. iti paraśivaparatvenākṣaraśabdo nirṇītaḥ |
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyam ityādinā jīvasṛṣṭihetutvamuktvā tadboddhavyaṃ
saumyaviddhi iti tasya jñeyatvaṃ nirdiśya dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ ityādinā
vedāntavedyatvamuktvā yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ
brahmayoniṃ ityādina hiraṇyātmakaparamaśivajñānena
puṇyapāpanivṛttipūrvakaparamaśivasārūpyamupadiśya yāthā nadyaḥ ityārabhya
brahma veda brahmaiva bhavati ityantaṃ ṣaḍvidhaliṅgaiḥ paramaśivaprakaraṇamiti
pratīyate jñeyavācakeśvarapadasya śive rūḍhatvāt | rukmavarṇasyāpi namo
hiraṇyabāhave ityādiṣu tatparatvena darśanācca |
viśvakāraṇaviśvādhikaviśvaniyāmakaśivajñānasyaiva bhavapāśanāśahetutvaṃ
siddham | tasmādrajjusarpavadavidyākalpitavādapradhāna
niṣprapañcabrahmādvaitavādastvavaidika iti veditavyaḥ tadvidhāyakaśrutyadarśanāt |
17.155
kiñca - śrutyantare ca śiva eko dhyeyaḥ śivaṃkaraḥ iti
śivetaradhyānaparityāgadarśanāt | jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti iti
śivajñānasyaiva atyantaśāntihetutvavyapadeśāt | īśaṃ jñātvā amṛtā bhavanti iti
śivajñānādeva mokṣaśravaṇāt | jñānanirmathanābhyāsātpāśaṃ dahati paṇḍitaḥ iti
śivajñānaikaniratānāṃ sarvapāpanivṛttivyavasthāpanāttadupāsanādeva muktiriti
ghaṇṭāghoṣaḥ | ihopaniṣadi paramaśivadharmabāhulyaprakaraṇāt dyubhvādyāyatanaṃ
paramaśiva eveti siddham |
17.156
parameśvaraparatve hetvantaramāha -
17.157
bhedābhedātmakaviśeṣādvaitasya sarvottaratvanirūpaṇam
17.158
71. sthityadanābhyāṃ ca || 7 ||
17.159
ito'pi na prāṇabhṛt dyubhvādyāyatanam kutaḥ sthityadanābhyāṃ ca | sthitiśca adanaṃ
ca sthityadane | tābhyāṃ (pañcamīdvivacanaṃ) dvā suparṇā sayujā sakhāyā
samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatyanaśnannanyo
abhicākaśīti ityatra jīvasya karmaphalabhoktṛtvaṃ anaśnannanyaḥ iti parameśvarasya
audāsīnyena sthitirupadiśyate | tasmāt dyubhvādyāyatanaṃ maheśvara eva |
17.160
nanu - eka eva rudro na dvitīyāya tasye ityādi śrutiśateṣu
sarvaprapañcaniṣedhapūrvakādvaitavyavasthāpanāt dvāsuparṇā ityādi
mantragatajīvabrahmaṇorbheda aupacārika eveti cenna -
advitīyatvapratipādakaśrutīnāṃ nirguṇatvapratipādakaśrutīnāṃ ca sṛṣṭeḥ pūrvaṃ
mūrtāmūrtobhayaprapañcābhāvāt kālaparatvam | bhedaśrutīnāṃ sarvāsāṃ
sṛṣtyuttarakālaparatvam | yadā tamastanna divā na rātriḥ na sanna cāsacchiva eva kevalaḥ
ahamekaḥ prathamamāsaṃ ātmā vā idamekamevāgra āsīt sadeva saumya iti
gatisāmānyanyāyena sarvavedānteṣu sṛṣṭeḥ pūrvameva brahmaṇaḥ
advitīyatvavyavasthāpanāt | so'kāmayata ityādiṣu sṛṣṭyunmukhasya brahmaṇaḥ
kāmanayā bahubhāvaśravaṇāt | sṛṣṭyuttarakāle
brahmaṇassaguṇatvadarśanānnānyārtho yuktaḥ | tathā ca smṛtiḥ -
17.161
sṛṣṭeḥ pūrvaṃ mahādevaśśaktisaṃkocahetunā |
niguṇatvena śāstreṣu gīyate tatvavedibhiḥ ||
17.162
sṛṣṭyādau parameśasya śakteḥ prācuryavaibhavāt |
sarvajñatvādikalyāṇaguṇavāniti kīrtyate ||
17.163
tasmādvaitaśrutīnāstu sṛṣṭyuttarasamanvayaḥ |
advaitaśrutibodhastu sṛṣṭeḥ prāgeva kathyate ||
17.164
atha satvādivaiśiṣṭhyāt saguṇatvaṃ sadāśive |
tatsākṣikatvāt cicchaktyā nirguṇatvaṃ vidhīyate ||
sakalo niṣkalaśceti tasmādvedeṣu gīyate || iti |
17.165
kaivalye - umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ ityādinā brahmaṇaḥ mūrtatvaṃ
praśāntattvaṃ saguṇatvaṃ copadiṣṭam | tadupasaṃhāre tasyaiva samastasākṣiṃ tamasaḥ
parastāt ityādiā niravayavatvaṃ nirguṇatvādikaṃ copadiṣṭaṃ | na sākṣitvasya guṇatvaṃ
sākṣī cetā nirguṇaśca iti śruteḥ |
17.166
nanu maheśvarasṛṣṭeḥ pūrvaṃ jagatkāraṇaprakṛtisadbhāvāt kathamadvaitamiti cenna
- devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ parasya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī
jñānabalakriyā ca ityādiśrutiśateṣu tacchaktestadabhinnatvadarśanāt | na
śaktiśaktimatossvābhāvikapṛthaktvam | tasmāt
sakalaprapañcaparamakāraṇībhūtacicchaktyadhiṣṭhānatve sati tadapṛthaksiddhatvena
paramaśivasyābhinnanimittopādānakāraṇatvavyavasthāpakabhedābheda##-
17.167
nanvadvaitaśabdena jīvabrahmaṇorekatvabodhanāt dvaitābhāve
advaitapratītyasambhavācca viśeṣapadasya na kiñcit prayojanamiti cenna | advaitapadasya
bhedaniṣedhamātrabodhakatvāt bhedasya satyatvāsatyatvādarśanācca viśeṣapadaṃ
nirdiṣṭam | etena jīvabrahmaṇorjātyaikatve'pi jaḍajātāvaśmaloṣṭhakāṣṭhādīnāṃ
svābhāvikabhedavaccijjātau citvennaikatve'pi
aṇutvavibhutvakiñcijjñatvasarvajñatvādiparasparaviruddhadharmāṇāṃ
pṛthakdarśanāt pāramārthikabheda ubhayorupadiśyate |
17.168
viśeṣādvaitaśabdanirvacanam
17.169
viśva śeṣaśca viśeṣau tadoradvaitaṃ viśeṣādvaitam iti niraktiḥ | tatrādvaitapadena
bhramarakīṭavajjīvasya svābhāvikabhedanivṛttirupadiśyate | haṃsa haṃseti yo brūyāt
17.170
ityādi śrutiṣu viśvakṣuṣi vyomni vāte paramātmani pakṣiṇi iti naighaṇṭukeṣu
viśabdasya paramātmavācakatvena spaṣṭopadeśāt | vātyutpādayatīti vyutpatyā ca
viśabdena jagatkāraṇatvaṃ brahmalakṣaṇaṃ sūcitam | śeṣaśabdena
yathāgnervisphuliṅgā iti śrutiṣu parameśvarāṃśatvasya jīvānāṃ vyapadeśāt
jovo'bhidhīyate | advaitapadena yathā nadyaḥ ityādi śrutisiddhasāyujyaṃ
jīvabrahmaṇorupadiṣṭam |
17.171
atha jagataḥ satyatvapratipādanam
17.172
rajvāropitasarvavajjagajjīvānāṃ mithyātve niṣedhavidhāyakavedaśāstrapurāṇādīnāṃ
tathātvena vedabāhyatvaprasaṅgaḥ syāt | asmanmate sarvajñānaṃ satyameva | tatrāpi
sādṛśyajñānasya pāramārthikatvādrajjusarvajñānamapi satyam | sādṛśyaṃ vinā
tadajñānāsambhavācca | pañjīkaraṇaprakriyayā atrāpi tadaṃśānāṃ satvāt
śuktirajatajñānamapi satyam | śuktyaṃśānāṃ bhūyastvānna tathā vyavahāraḥ |
aṅgulyādināvaṣṭhabdhanetrodgīrṇacandradvayagrāhakadṛksāmagrīdvayasyāpi
satyatvāt dvicandrajñānamapi satyam nimittasya satyatvena naimitikasyāpi satyatvam |
svanayanagatapitthadoṣācchāditatvena śakhagataśuklimā gṛhyate
suvarṇāṃnulitpaśaṅkhavat svanayananiṣkāntaraśmayaḥ paramasūkṣmatayā svenaiva
gṛhyante | tasmāt pītaḥ śaṅkaḥ ityākārakajñānamapi satyameva |
tattaddeśasaṃyogāttattat jñānaṃ jāyate | paramaśīghratayā nāntarālajñānamasti |
tasmādalātacakrajñānamapi satyam | pañcīkaraṇaprakriyayā ekasmin bhūte
tadanyeṣāmaṃśānāṃ satvāt vyomāṃśabhūyastvānna jalārthasiddhiḥ | tasmāt
marumarīcikājñānamapi satyam | svapnakāraṇībhūta vidyāyā satyatvāt
svapnajñānasyāpi satyatvam | bījāṅkuranyāyāt kāraṇasatve kāryasatyatvam |
17.173
kiñca - śubhāśubhaphalasūcakatvāt prabodhe'pi svapnānubhūtajñānasya
siddhatvāt na svāpnikajñānasya mithyātvam | jāgratprapañcavattasyāpi
parameśvarādhīnatvāt | aindrajālikajñānamapi satyaṃ
tatkāraṇībhūtamaṇimantrauṣadhādītāṃ satyatvāt tatrāpi jñānasyābādhitatvāt |
budhyupasthitasarvapadārthajñānasya pāramārthikatvāt
bhrāntikāraṇībhūtatattatpadārthānāṃ satyatvācca sarvaṃ jñānaṃ satyameva |
yaddṛśyaṃ tannaṣṭam iti vyāptibalāt anādyavidyākalpitaprapañcasthitapadārthānāṃ
mithyātvena pūrvoktadṛṣṭāntapadārthānāmapi mithyatvaṃ kiṃ nasyāditi cenna
brahmānubhūtirna syāt | kiñca prapañcavadbrahmaṇo'pi mithyātvaṃ syāt |
brahmamithyā'satyahetujanyajñānaviṣayatvāt prapañcavat iti |
17.174
tasmāt pūrvoktameva samucitam | yā mā sā māyā na vidyate sā avidyeti vyutpatyā
jagadupādānakāraṇamapyāyāḥ mithyātvāt tatkāryaprapañcasya kathaṃ satyatvamiti
cenmaivaṃ - māyāṃ tu prakṛtiṃ vindyānmāyinantu maheśvaraṃ parāsya
śaktirvividhaiva śrūyate - ityādiśrutiśateṣu māyāyāḥ brahmaśaktitvena
vyapadeśāt candracandrikāvacchaktiśaktimatorabhedāt śaktināśe
śaktiviśiṣṭabrahmaṇo'pi nāśaprasaṅgena nirīśvaramatapraveśassyāt | tasmāt
svaśeṣabhūtadyubhvādiprapañcādhiṣṭhānaṃ parameśvara eva |
17.175
bhūmādhikaraṇam || 2 ||
17.176
atha parameśvarasya bhūmaśabdavācyatvapratipādanam -
17.177
anantakalyāṇaguṇaratnākaraparamaśivajñānavato jīvanmuktasya
nirvaiṣayikaparamānandapradarśanārthamāha -
17.178
72. bhūmā samprasādādadhyupadeśāt || 8 ||
17.179
chāndogye vidyate'sya viṣayaḥ | bhūmātveva vijijñāsitavya iti bhūmānaṃ bhagavo
vijijñāsa iti yatra nānyatpaśyati nānyat śruṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā'tha
yatrānyatpaśyanyat śruṇotyanyadvijānāti tadalpam atra bhūmeti padena pratipādyaḥ
prāṇo vā parameśvaro veti saṃśayaḥ | bahorlopo bhū ca bahoḥ iti bhūmā śabdasya
bhāvapratyayāntatā śravaṇāt bahutvaṃ sūcitam | kimātmakaṃ punastadbahutvamiti
viśeṣākāṃkṣāyāṃ prāṇo vā āśāyā bhūyān iti pūrvaṃ prāṇasya sannidhānāt prāṇo
bhūmeti pratibhāti | tathā śrutagṁ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmavaditi
so'haṃ bhagavaḥ śocāmi taṃ mā bhagavān śokasya pāraṃ tārayatu iti
brahmaliṅgabāhulyātparameśvaro veti bhāti | tasmādatra sandihyate |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit