Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 21

Śrīkarabhāṣya 21

Language
Sanskrit

21.1

dharmādigocaratvāt | na anyatra dharmāt ityatra praśnaḥ upayuktaḥ | prājñasya
dharmātiriktatvāt anyatra dharmāditi praśnaḥ abhihitaḥ | praśnachāyā ca na samānā
dṛśyate pūrvasya bhāvatvābhāvatvaparatvāt uttarasya ca dharmātiriktavastuparatvāt |
ataḥ pratyabhijñānābhāvātpaśnabhedo na pūrvasyaivottaratrānukarṣaṇaṃ iti cenna
baddhadaśāyāṃ jīvabrahmaṇorbhede'pi muktadaśāyāṃ bhramarakīṭavadekatvopadeśāt
na praṣṭavyabhedātpraśnabhedo draṣṭavyaḥ | atrāpi anyatra dharmāt ityasya praśnasya
pratyuttaraṃ na jāyate mriyate vā vipaścit ityutpattipralayapratiṣedhena procyamānaṃ
jīvaśivayorabhedamupadiśati | tathā -

21.2

svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati ||

21.3

iti jāgratsvapnaprapañcānubhavavato jīvasyaiva mahattvavibhutvaviśeṣaṇavedanena
śokanivṛttiṃ pratipādya brahmānugatasya jīvasya parameśvarānanyabhāva upadiśyate |
prājñavijñānāddhi śokavicchedaḥ iti vedāntasiddhāntaḥ | tathottaratra yadeveha
tadamutra yadamutratadanviha | mṛtyossa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati iti
muktajīvaprājñayo raikyamupadiśyate | tathā śārīraviṣayakabhāvābhāvapraśātparaṃ
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva ityupakramya mṛtyunā taistai kāmaiḥ pralobhyamāno'pi
naciketāḥ yadā na cacāla tadainaṃ
mṛtyurabhyudayaniḥśreyasaphalavibhāgapradarśanena
jñānājñānavibhāgasandarśanena ca vidyā'bhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā
bahavo'lolupanta iti praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsannidamuvāca -

21.4

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭaṃ purāṇam |
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti ||

21.5

iti atrāpi śārīraparamātmanormuktidaśāyāmabheda iti vyācakṣate | na cāsyāmupaniṣadi
pradhānasya praśnottare staḥ iti na pradhānamavyaktam |

21.6

punarhetvantaramāha -

21.7

114. mahadvacca || 7 ||

21.8

yathā mahacchabdasya vede sarvatra buddherātmā mahānparaḥ mahāntaṃ
vibhumātmānaṃ matvā vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ ityādau
budhyākhyadvitīyatattvamiti nāṅgīkriyate sāṃkhyaistathā
vaidikāvyaktaśabdairnāprakṛtapradhānamaṅgīkriyate |
tasmātprakṛtaśarīraparamevāvyaktapadamityaśabdatvaṃ pradhānasyeti siddham |

21.9

nanu idaṃ tacchira eṣa hyarvāgvilaścamasa ūrdhvabudhna iti vākyaśeṣāt śiraścamasa
nirṇaya iha kathamata āha -

21.10

116. jyotirupakramāttathāhyadhīyata eke || 9 ||

21.11

yadagnerlohitaṃ rūpaṃ ityādiśruterjyotirupakramāt
tejo'bannātmikāvāntaraprakṛtirajāśabdena pratipādyate | eke śākhinaḥ tathā
lohitaśuklakṛṣṇatvaṃ tejo'bannānamadhīyate | ajāśabdasya janmarahitavastuvācakatvāt
paramaśivavācakatvaṃ yuktam | hi śabdo'vadhāraṇārthaḥ |

21.12

nanu jyotirvākyopakrame prakṛtiḥ svedajādicaturvidhabhūtagrāmātmikā | iha
ajāśabdenavivakṣitā guṇatrayātmikā jagatkāraṇatvena pratipattavyeti cenna na
kāpilatraiguṇyātmakaprakṛterjagatkāraṇatvam | yadagnerlohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ
yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya iti sarvavedāntapratyayanyāyāt
śākhāntaraprasiddhalohitādipratyabhijñānāt tejobbannānābhevātra grahaṇam |
lohitādiśabdasāmyādrohitādīnāṃ ca śabdānāṃ rūpaviśeṣeṣu rūḍhatvāt
bhāktatvācca triguṇaparatvasya | sandendehābhavena ca sandigdhasya nigamananyāyānna
pradhānamaṃtravicāryate |

21.13

asminneva prakaraṇe brahmavādino vadanti kiṃ kāraṇaṃ brahma ityupakramya te
dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām iti vākyopakrame
paramaśivaśaktermāyāyāḥ jagajjanakatvamavagamyate | vākyaśeṣe'pi māyāntu
prakṛtiṃ vindyāt iti yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyekaḥ iti ca tasyā evāvagamāt na
kadācidapi svātantryam | paramaśivakāraṇikeyamajā prakṛtirucyate | saiva
maheśvaraśaktiravyākṛtanāmarūpā nāmarupayoḥ prāgavasthānena anena
mantreṇāmnāyate | tasyāḥ vikāraviṣaye trividharūpeṇa trividhātmakatvamuktam | kathaṃ
punaḥ tejo'vannānā prakṛtiḥ trividharūpeṇa rūpatrayātmikā ajeti vaktuṃ śakyate |
tathāpi parameśvarānugṛhītāyā eva taittirīyake'pi svātantryamāmnāyate |
aṇoraṇīyānmahato mahīyān ityupakramya saptaprāṇāḥ prabhavanti tasmāt ityādinā
jagatkāraṇatvaṃ parameśvarasya prasādhya tajjanyatvena tadātma

21.14

katvopadeśakāle ajāmekāṃ iti nirdiśati | tataḥ pūrvāparaparyālocanayā
tejo'vannātmikāyāḥ kāryaprakṛteḥ kāraṇatvaṃ parameśvarānugraheṇeti vidhīyate |
tasmānna svatantrasiddha iti kāpilavādo yuktaḥ |

21.15

nanu tejo'vannānāṃ utpattiśravaṇādyogarūḍherasambhavātkathamajāśabdena teṣāṃ
grahaṇamityata āha -

21.16

117. kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ || 10 ||

21.17

ca śabdaścodyanirāse | na ajāśabdānupapattiḥ kutaḥ kalpanopadeśāt |
tejo'vannātmikāyā ajātvaṃ kalpyate | yathā loke prasiddhāmajāṃ bhuktabhogāṃ eka
ajastyajati | anyastāmanuvartate | evaṃ tyāgabhogayoḥ
kāryakāraṇasaṅghātādyupādānabhūtāyāstejo'vannātmikāyāḥ
prakṛtessāmyapratipatyartham | madhvādivat yathā asau vā ādityo devā madhu vācaṃ
dhenumupāsīta ityādāvādityādermadhvādikalpanā tadvadajātvakalpanāyāmavirodhaḥ |

21.18

nanvatra svātantryeṇa prakṛteḥ prapañcakāraṇatvamupadiśyata iti cenna -

21.19

chandāṃsi yajñāḥ ṛtavo vratāni bhūtaṃ bhavyaṃ ca devā vadanti |
asmānmāyī sṛjate viśvametat tasmiṃścānyo māyayā sanniruddhaḥ ||

21.20

iti sṛṣṭyupakrame māyāviśiṣṭasya parameśvarasyaiva kāraṇatvopadeśāt | uta
jaḍaprakṛtereva parameśvarādbhinnatvaṃ mokṣadaśāyāṃ paramaśive vilīnatvaṃ ca
yuktam na tu cicchakteḥ | tathā ca smṛtiḥ -

21.21

śaktirasya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |
śaktistu śaktimadrūpā vyatiriktā hi na kvacit ||

21.22

tādātmyamanayoniṃtyaṃ vahnidāhakaśaktivat |
śaktiśaktimatoryasmādabhedassarvadā sthitaḥ ||

21.23

iti | atra parameśvarādapṛthaksiddhatvena
parameśvaraniṣṭhakāraṇatvamajāśabdavācyakāraṇaprakṛteriti na virodhaḥ |

21.24

nanu ajohyeko juṣamāṇo'nuśete ityādau svātantryeṇaikasya jīvasya māyānupraviṣṭatvasya
ekasya jīvasya svātantryeṇa māyāmocakatvasya ca vyapadeśānna parameśvarasya
bandhamokṣahetutvamastīti cenna | kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ |
tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvadbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ
ityaneneṣṭādiliṅgatrayadhāraṇadvārā jīvānāṃ
māyāmocakatvavyavasthāpanānnānyatheti siddham |

21.25

saṃkhyopasaṃgrahādhikaraṇam || 3 ||

21.26

pañcaviṃśatitattvāpekṣaya ṣaṭtriṃśattattvagrahaṇameva yuktam |

21.27

evaṃ pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatvaṃ nirasya pañcaviṃśatitattvāni nirākaroti
-

21.28

118. na saṅkhyopagrahaṇādapi nānābhāvādatirekācca || 11 ||

21.29

bṛhadāraṇyake ṣaṣṭhādhyāye paṭhyate'sya viṣayaḥ | tadeva jyotiṣāṃ
jyotirāyurihopāsrate'mṛtaṃ ityanantaraṃ yasmin pañca pañcajanā ākāśaśca
pratiṣṭhitaḥ tameva manye hyātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto'mṛtam iti prāṇasya
prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotraṃ manaso yo mano vidustena cikhyurbrahma
purāṇamagryam iti | asmin mantre pañca pañca janā ākāśaścayasmin āśritāḥ
tamāśrayabhūtamātmānaṃ amṛtaṃ manye | evaṃ brahma vidvān amṛtaṃ syāt
ahamamṛto bhavāmi iti | atra pañca pañcajanā iti sāṅkhyasiddhāni -

21.30

mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayassapta |
ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ ||

21.31

iti saṃgṛhītāni pañcaviṃśati tatvāni kiṃ vā prāṇādayaḥ pañcapadārthāḥ
śrutisiddhāḥ iti saṃśaye tattvānīti prāptam | pañcapañcetyanena
pañcaviṃśatisaṃkhyākāḥ padārthāṃ ucyante | janaśabdasya tattvopalakṣaṇārthatvāt
prāṇādiṣvapyamukhyatvācca na pradhānamaśabdamiti prāpte -

21.32

brūmaḥ - udāhṛtaśrutau pañcaviṃśatisaṅkhyāśravaṇāt pradhānasya
śabdavatvaityapi na sambhavati | kutaḥ nānābhāvāt | nānātvādavāntarasaṅkhyāyā
anugamakadharmābhāvena pañcapañcakānāṃ pratipādayitumaśakyatvāt | nānātve'pi
kiñcitvasya pañcaviṃśatisaṅkhyāpratipādakatvāṅgīkāre bādhakāntaramāha -
atirekācceti | pañcajanāpekṣayā ākāśa-puruṣa-kālādīnāmatiriktatvāt

21.33

ṣaṭtriṃśatsaṅkhyopapatterna pañcaviṃśati saṅkhyāpratipattirityupadiśyate | tathāhi
- pañcajanaśabdasya saviśeṣaṇaukapadyaniścayāttadekadeśasya pañcaśabdasya
pañcaśabdenānvayāyogāt na pañcaviṃśatisaṅkhyāpratītiḥ |

21.34

nanvatra kālāditatvānāmadarśanāt kathaṃ ṣaṭtriṃśattattvasaṅkhyāpratipattiriticet
vṛddhajābālopaniṣadi prathamaṃ paśu-pāśa-patipadārthatrayaṃ nirūpya
tataśśivasya parabrahmaṇaḥ pañcakṛtyakartṛtvaṃ prasādhya sa punastagaṁ hovāca
kāni ṣaṭtriṃśattattvānīti sa tasmā āha śiva-śakti-sadāśiva īśvara##-
guṇatrayānnāmarūpakriyāspadāni parasparavibhinnāni dharaṇyādīni viṃśatitattvāni |
vṛddhajābālopāniṣadi dṛgvilakṣaṇāṃ śaktiṃ parameśvaro yadā saṃkramate tadā
prājñataijasamiśrākhyā āgacchanti iti ṣaṭtriṃśattatvānāmasaṃṅkucitatvena
vyapadeśāt | śvetāśvataranārāyaṇādyupaniṣatsu ativispaṣṭatayā taddarśanāt
śrutyāgamānusāreṇa dvitīyapādaprathamādhikaraṇe bahudhā prapañcitam | tasmāt
ṣaṭtriṃśattatvagrahaṇamevātra yuktam |

21.35

evaṃ saṅkhyāntarapratītau nirastāyāṃ pañcajanaśabdena kiṃ vivakṣyata ityāha -

21.36

119. prāṇādayo vākyaviśeṣāt || 12 ||

21.37

prāṇaścakṣuśśrotrānnamanāṃsi pañcajanaśabdenocyante | kasmādvākyaśeṣāt
uttaramantre

21.38

prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta |
śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso yo mano viduḥ ||

21.39

iti prāṇādīnāṃ pañcānāmanukramāt pañcajanā ityucyante | tarhi prāṇādīnāṃ kathaṃ
janaḥ śabdaprayogaḥ sāṃkhyamate tattvādīnāṃ ca janaśabdaprayogaḥ kathaṃ
sambhavati samāne tu prasidhyati krame sannidhānavākyaviśeṣāt
prāṇapañcakamevopadiśyate | puruṣavācakatvena prasiddhasyāpi pañcajanaśabdasya
prakṛte tatsambandhiprāṇādau lakṣaṇayā vṛttiraviruddhā |

21.40

mānuṣaśabdaparyāyaḥ puruṣaśabdastu prāṇeṣu parigṛhyate | te vā ete pañca
brahmapuruṣāḥ ityatra prāṇo hi pitā prāṇo mātā ityādi ca brāhmaṇam | samāsabalācca
samudāyasyarūḍhatvamaviruddham | kathamasati prathamaprayoge rūḍhiḥ śakyāśrayituṃ
iti ceducyate -

21.41

mukhyārthasamakṣe hyamukhyārthaśabdaḥ praviṣṭassamabhivyāhārāttadviṣayo
vijñāyate | yathā udbhidā yajeta yūpa. chinatti vediṃ karoti ityādivadatrāpi
pañcajanaśabdasya samāsādvyākhyānādavagataḥ saṃjñābhāvaḥ
vākyaśeṣasamabhivyāhṛteṣu saṃjñākāṃkṣi prāṇādiṣu vartiṣyate |

21.42

kaiścit devapitṛgandharvāsurarakṣāṃsi pañcapañcajanāḥ vyākhyātāḥ |
anyaiścatvāro varṇāṃ niṣādapañcamāḥ parigṛhītāḥ | kvacicca yatpāñcajanyayā
viśā iti prajāparaprayogaḥ pañcajanaśabdasya śrūyate | tatsaṃgrahaṇe'pyatra na bādhaḥ
|

21.43

sūtrakārastu pañcaviṃśatisaṅkyāmatra na parigṛṇhāti | tadvilakṣaṇatvena
prāṇādīnāṃ vākyaśeṣe darśanāt mādhyandinānāmannasya prāṇādiṣvāmnāne'pi
kāṇvānāṃ prāṇādiṣvannasyānāmnāyāt kathaṃ prāṇādayaḥ pañcajanā isyata āha ##-

21.44

120. jyotiṣaikeṣāmasatyanne || 13 ||

21.45

ekeṣāṃ kāṇvānāmasatyanne jyotiṣā pañcatvaṃ pūryate | tadeva jyotiṣāṃ jyotiḥ iti
pūrvavākye jyotiṣaḥ prakṛtatvāt kathaṃ punaḥ dvayorapi samānatvena idaṃ jyotiḥ
paṭhyamānaṃ sadṛśamantragatapañcasaṅkhyāpūrvakatvena keṣāñcidavagamyeta na
keṣāṃciditi | icchābhedādityāha - mādhyandinānāṃ
tulyamantrapaṭhitaprāṇādipañcajanaparigrahāt | na mantrāntarapaṭhite jyotiṣyapekṣā
bhavati | kāṇvānāṃ tadabhāvādicchā bhavati | icchābhedācca tulye'pi mantre jyotiṣaḥ
svīkārāsvīkārau | evaṃ na tāvacchrutiprasiddhiḥ | tasmāt pradhānasyāśabdatvaṃ siddham
-

21.46

evopadeśānnānyasya kāraṇatvam | taittirīyake ākāśādisṛṣṭiḥ chāndogye teja
ādiketyevaṃ kāryaparavikalpaḥ jñāyate | kāryaparavikalpena jagaddhetubhūtaṃ brahmāpi
sakalopaniṣatsu avigītamadhigamyamānaṃ sadvivakṣitaṃ iti vaktuṃ śakyamiti vijñāyate |
kāraṇaviṣayaṃ vigānaṃ parihartuṃ sūtrakāro'tra samādhānamabhāṣata |
kāryaparavikalpe satyapyākāśādisṛṣṭeravivakṣitatvāt | na
hyatrākāśādisṛṣṭiprapañcaḥ pratipādayiṣitaḥ | tasmānna tadvirodhaḥ | na hi
sṛṣṭipratibaddhaḥ kaścit - puruṣārtho dṛśyate śrūyate vā na kalpayitumapi
śakyate | pūrvāparamadhyaparāmarśatayā parameśvaraparatvasya darśanāt | annena
saumya śuṅgenāpo mūlamanvicchādbhissaumya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā
saumya śuṅgena sanmūlamanviccha iti mṛdādidṛṣṭāntaiśca
kāryakāraṇayorabhedaṃ vaktuṃ janmādiviśiṣṭaṃ jagacchrāvyata iti gamyate |

21.47

parameśvarasya jagatkāraṇatve asadvā idamagra āsīt ityādiṣu virodhamāśaṅkya
pariharati -

21.48

122. samākarṣāt || 15 ||

21.49

asadvā idamagra ityatra pūrvaprakṛtasya satvasyākarṣaṇānnāsatkāraṇatāparamidam |
tathāhi - asanneva sa bhavati ityasadvādaṃ nirākṛtya asti brahmeti cedveda iti
sadātmānaṃ nirdhārya so'kāmayata iti tatsakāśātsṛṣṭimupadiśya tatsatyamityācakṣate
ityupasaṃhṛtam | tadapyeṣa śloko bhavati iti prakṛtiviṣayaśloka udāhṛtaḥ | tatra na
asatśabdena śūnyavādaḥ parigrahītuṃ śakyate
prakṛtahānāprakṛtakalpanāprasaṅgāt | satyepyasacchabdasya
nāmarūpavyākaraṇābhāvena prāk satopyaupacārikaprayogasambhavādevaṃ sarvatra yathā
vyapadiṣṭokterūhyate | taddhīdaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāmevaṃ
vyākriyata ityatrāpi sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ ityadhyakṣasya
prapañcapraviṣṭatvena samākarṣāt | niradhyakṣasya vyākaraṇābhyupalabdhau tu tataḥ
paraṃ prakaraṇānuṣaṅgiṇā sa ityanena sarvanāmnā kaḥ prapañcānuṣaṅge
saṃgṛhyeta cidrūpasya parameśvarasyānupraveśaḥ śrūyate | dehapraviṣṭasya
cidrūpatvavyapadeśāt | paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvan śrotraṃ manvāno manaḥ iti |

21.50

kiñca paridṛśyamānamidaṃ sakartṛkaṃ vijñāyate | evaṃ prathamasṛṣṭāvapīti
gamyate na hi dṛṣṭe'nupapannaṃ nāma iti nyāyāt | anena jīvenātmanānupraviśya
nāmarūpe vyākarapāṇi tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat itvādiṣvapi
sādhipatitvamupadiśyate | vyākriyata ityatra karmakartari lakāraḥ sthite paramātmani
vyākaraṇasauṣṭavamapekṣya draṣṭavyaḥ | kedāraḥ svayameva lūyate itivat satyapi
pṛthakkartari na virudhyate | yadvā karmaṇyevāyaṃ lakāraḥ gamyate grāmaḥ
ityādivaddraṣṭavyaḥ | evaṃ parameśvarasya sarvakāraṇatve na kaścidvirodhaḥ | nāpi
sṛṣṭivirodhātkāraṇe paraśivabrahmaṇi virodhaḥ |

21.51

bālākyadhikaraṇam || 5 ||

21.52

atha śuddhādvaitamatanirākaraṇam

21.53

evaṃ pradhānajagatkāraṇavādisāṅkhyamataṃ nirasya nirviśeṣabrahmasānnidhyena
pradhānasya jagatkāraṇatvavyavasthāpakaṃ sarvadā
jīvabrahmābhedapradhānaśuddhādvaitamataṃ nirākaroti -

21.54

123. jagadvācitvāt || 16 ||

21.55

brahma te bravāṇi ityupakramya yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vai
tatkarma sa vai veditavyaḥ iti kauṣītakī brāhmaṇe bālākājātaśatrusaṃvāde dṛśyate |
atra veditavyaḥ prāṇaḥ jīvaḥ parameśvaro veti sandehaḥ | atra prāṇa evābhidhīyate |
kasmāt yasya vai tatkarma iti darśanāt | karmaṇaścalanātmakasya prāṇāśrayatvāt |
vākyaśeṣe ca athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati iti prāṇaśabdaśravaṇāt | prāṇasya hi
mukhyaprāṇe prāṇavāyau rūḍhatvāt | ye caite purastādbālākinā āditye
puruṣaścandramasi puruṣaḥ ityevamādayo jīvā nirūpitāḥ | teṣāmapi prāṇo'styadhiṣṭhātā
prāṇāvasthāviśeṣatvāt | ādityādidevatātmanāṃ katama eko deva iti prāṇa iti sa brahma
sa āditya ityācakṣate iti śrutyantarasiddheḥ | uta śārīro vā nirṇīyate | yasya caitatkarmeti
dharmādharmalakṣaṇakarmopadeśasambhavāt pūrvaṃ prakṛtānāmādityaḥ puruṣaḥ
ityādīnāṃ bhoktṛjīvasya kartṛtvasambhavenaiteṣāṃ puruṣāṇāṃ karteti
nirdeśopapatteḥ jīvaliṅgamapyatra dṛśyate | tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathaite
śreṣṭhinaṃ bhuñjate evamevaiṣa prajñātmā tairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmāna
etamātmānaṃ bhuñjanti iti | veditavyapuruṣonmukhaṃ bālākiṃ pratyajātaśatruṇā
suptapuruṣamāmantraṇena sambodhya tato'nutthitaṃ pāṇidhātenotthitaṃ pradarśya
prāṇādivyatiriktajīvasya pratipādanāt nirākṛtasarvakarmabandhaparameśvare
tadasambhavāt parameśvaraviṣayakaliṅgānāmatrādarśanācca prāṇajīvayoreka evātra
nirṇetavya iti ceducyate |

21.56

atra parameśvara eva jīvādhiṣṭhātṛtvena veditavyaḥ | brahma te bravāṇi iti
parabrahmapratipādanamupakramya ādityādiṣu puruṣopanyāse bālākinā kṛte mṛṣā vai
khalu mā saṃvadiṣṭhāḥ ityādinā tannirākṛte svayamajātaśatrureteṣāṃ puruṣāṇāṃ
kartā yasya caitatkarmetyuktavān | tatraitassamukhyabrahmaparatvaṃ yuktimat
puruṣakartṛtvaṃ ca svātantryeṇeśvarasyaivopapannam | īśānassarvavidyānāṃ
eṣāmīśe paśupatiḥ paśūnāṃ ityādiṣvapi sarvaniyantṛtvasya parabrahmāṇi śiva eva
vyavasthāpanāt | na ca tatra karmaśabdānupapattiḥ jagadvācitvāt karmaśabdasya kriyata iti
karmeti jagatkṛtvoktyaiva puruṣakartṛtvasyāpi prāptau bālākinā
veditavyatvenopadiṣṭānāṃ puruṣāṇāmabrahmatvajñāpanārthaṃ
brāhmaṇaparivrājakanyāyena puruṣāṇāmapi pṛthaṅnirdeśaḥ |

21.57

nanu viśrāntisthitajīvasya cetanatvāt svātantryeṇa sarvakartṛtvamupadiśyata iti cenna |
gārgyeṇa brahmatvenoktapuruṣāṇāṃ brahmātiriktatvadyotanāya gobalīvardhanyāyena
pṛthak vyapadeśānnetaraḥ |

21.58

punarāśaṅkya pariharati -

21.59

124. jīvamukhyaprāṇaliṅgānneti cettadvyākhyātam || 17 ||

21.60

yathaite śreṣṭhinaṃ bhuñjanti iti athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati iti vākyaśeṣe
paricchinnajīvamukhyaprāṇaliṅgasyaivātra dyotanānna
sarvavyāpakabrahmopāsanamātraparamiti cettadvyākhyātam | pūrvatra prāṇādhikaraṇe
pratardanavidyāyāṃ iṣṭādiliṅgatrayopāsanaṃ vyākhyā tam | tadvadihāpi
upakramopasaṃhāramadhyaparāmarśatayā veditavyam | brahma te bravāṇi ityupakrame
parabrahmopakramadarśanāt | yasya vai tatkarma iti madhye ca sarvajagatkartṛtvasya
tasminneva nirdeśāt | sarvānyāpmano'pahṛtya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ityupasaṃhāre niratiśayaphalaśravaṇācca
nānyaparatvaṃ yuktam | prāṇabandhanaṃ hi saumya manaḥ ityatra prāṇaśabdasya
brahmaparatvamupadiśyate | tasmādatra tadabhedena liṅgatrayopāsanaṃ draṣṭavyam | na
caivaṃ pratardanavicāraṇena gatārthatā |

21.61

karmaśabdasya jagadvācitvasya tatrāpratipādanādanyaparatvamastītyāśaṅkāyāḥ
sambhavāt punarhetvantaramāha -

21.62

125. anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyāmapi caivameke || 18 ||

21.63

jaiminyācāryo jīvaparāmarśamasmin prakaraṇe anyārtha brahmapratipatyarthaṃ manyate |
kasmāt praśnaprativacanābhyām praśnastāvatsuptapratibodhanena
prāṇādiprabhinnaśārīre buddhe punaśśārīrādbhinnaviṣayaḥ śrūyate |

21.64

kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kva vā vai etadabhūtkuta etadagāt iti |
praśnaprativacanamapi | yadā supto na kañcana svapnaṃ paśyatyathāsmin prāṇa
evaikadhā bhavati | satā saumya sada sampanno bhavati etasmādātmanaḥ sarve prāṇā
yathāyatanaṃ pratiṣṭhante iti ca jīvasya suptau śivaprāptirbrahmaṇaḥ prāṇādikaṃ
jagajjāyata iti jagatkāraṇatvaṃ ca śrūyate | tasmāt parameśvaravijñānena jīvasya
tadātmakatvamupadiśyate | api caivameke vājasaneyino bālākyajātaśatrusaṃvāde
hyasandigdhatayā vijñānamayaṃ jīvaṃ tadbhinnaṃ parameśvaraṃ cāmananti | ya eṣa
vijñānamayaḥ puruṣaḥ kveṣa tadābhūtkuta etadagāt iti praśne ya eṣo'ntarhṛdaya
ākāśastasmin śete ityuttare ca ākāśaśabdo brahmaṇi prasiddhaḥ
sarvavedāntapratyayatvācca | atrāpi sa eva niścayaḥ | ataḥ parameśvarasyaiva
veditavyatvam |

21.65

vākyānvayādhikaraṇam || 6 ||

21.66

paramatanirākaraṇapūrvakasvasiddhānasthirīkaraṇam

21.67

jīvabrahmaṇoḥ maitreyībrāhmaṇe svasvaśabdaikaparatvena vidhānātkathaṃ
sāmānādhikaraṇyamityāśaṅkyāha -

21.68

126. vākyānvayāt || 19 ||

21.69

bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe dṛśyate'sya viṣayaḥ sa hovāca na vā're patyuḥ
kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati ityārabhya na vā're
sarvasya kāmāya sarva. priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmā
vā're draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā're darśanena
śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam iti | atra kiṃ draṣṭavyatvādinā
nirdiṣṭo'yaṃ jīvaḥ parameśvaro veti sandihyate | vijñānātmā jīva evātra vyavahriyate |
kutaḥ upakramasāmarthyāt patijāyāputrapaśuvittādiprapañcasyātmārthatvena
priyatvavyapadeśāt |

21.70

kiñca - tatraiva na vā're patyuḥ ityādinā bhoktṛjīvopakramāt madhye'pi idaṃ
mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghara evaitebhyo bhūtebhyassamutthāya
tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti iti svabhūtebhyaḥ samutthānasya śārīre
upadeśāt tasyaiva draṣṭavyatvaṃ nirdiśati | tathā vijñātāramare kena vijānīyāt iti
kartṛpratipādakavākyenopasaṃhārāt śārīra evopadiṣṭa | tasmādupakrame vittasādhyena
karmaṇā kimamṛtatvamastīti maitreyīpraśnadarśanādetatprakaraṇaṃ netarasyopadiśyata
iti prāpte -

21.71

abhidhīyate - atra draṣṭavyatvena upadiśyamānaḥ puruṣaḥ parameśvara eva | kutaḥ
- vākyānvayāt | vākyasya tu upakramopasaṃhāramadhyaparāmarśatayā
parabrahmaṇi śiva eva samanvadyāt |

21.72

amṛtatvasya tu nāśāsti vittena iti vittasādhyena karmaṇā mokṣaṃ pratyāśā nāstīti
yājñavalkayādupaśrutyā maitreyī mokṣasādhanaṃ pṛcchati | yenāhaṃ
nāmṛtāsyāṃ kimahaṃ tena kuryām | yadeva bhagavānveda tadeva me brūhi iti
praśnānantaraṃ ātmajñānamupadiśyate ātmā vā're draṣṭavyaḥ ityādinā | na hi
jīvajñānānmokṣa iti kaścidabhyupaiti | ato draṣṭavyaḥ parameśvarastathā ātmano vā're
darśanena iti yadātmaśravaṇāt jñānātsarvajñānaṃ pratijñātaṃ bhavati | upakrame
vittasādhyena karmaṇā kimamṛtatvamastīti maitreyīpraśnadarśanāt etāvadare
khalvamṛtatvaṃ ityupasaṃhāradarśanācca | ataḥ ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate
vijñāte idaṃ sarvaṃ vijñāyate atra tattvena vijānīyādityavasāne kṛcchravākyamapi
parameśvaraṃ gamayati | ataḥ amṛtatvasya sādhanamātmamātropadeśaḥ
paramātmaviṣaya eva na jīva viṣayaḥ |

21.73

atha saṃyuktabhedamatanirūpaṇam

21.74

na vā're patyuḥ ityādinā jīvopakramadarśanāt kathaṃ vātmajñānena
sarvavijñānapratipādakavākyasya brahmaviṣayatvaṃ jñā'jñau dvāvajau iti
śārīrasyājanyatvapratipādanāt brahmajanyatvaṃ na sambhavati | tasmādbrahmajñānena
jīvajñānamanupapannamityāśaṃṅkyāha -

21.75

127. pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ || 20 ||

21.76

ātmani vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati idaṃ sarvaṃ yadayamātmā iti iti
caikavijñānena sarvavijñānapratijñāyāstiddheḥ liṅgaṃ sūcakraṃ
jīvaparamātmanoratyantavilakṣaṇatvādekavijñānena sarvavijñānavākyaṃ na virudhyate |
yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādau bhūtapañcakavatteṣāṃ jīvānāmapi
brahmajanyatvāvagamāt kāryakāraṇayoḥ parasparabhedāṅgīkārācca tayorabhedo na
sambhavati | tasmāddadhikṣīravadekavijñānena sarvavijñānapratijñāvākyamupapannam |
atastayorbhedāṃśapratipatyarthaṃ jīvopakramaṇamiti āśmarathyo manyate | uta yasyātmā
śarīram ityādinā sarvavijñānapratijñāsiddhissambhavati | loke kṛśo'haṃ śveto'haṃ
ityādyanubhūtau parasparavailakṣye'pi
dharbhaikatvadarśanādaṅgāṅgivatsaṃyuktāsaṃyuktabhedadyotanārthaṃ vā
jīvopakramaṇamiti saḥ bhedavādī manyate |

21.77

athādvaitavādimatanirūpaṇam

21.78

evaṃ ghaṭapaṭavajjīvabrahmaṇorasaṃyuktabhedavādimataṃ
aṅgāṅgivatsaṃyuktabhedamataṃ copadiśya śuddhā dvaitamatamāha -

21.79

128. utkramiṣyata evaṃ bhāvādityauḍulobhiḥ || 21 ||

21.80

utkramiṣyataḥ svāvidyopādhiṃ tyajato jīvasya ghaṭākāśe
mahākāśavadbrahmābhinnatvātsarvadā brahmābhinnatayā jīvopakramaṇaṃ
tasmādbrahmajñānena sarvavijñānamuamannamiti auḍulomyācāryo manyate | athavā
rajvāropitasarpabhrāntinivṛttau rajjumātrapariśeṣavat
svātmāropitajīvabhrāntinivṛtyanantaraṃ svātmā pariśiṣyata ityauḍulomirmanyate |
tattvamasyādiśrutiśateṣu
jīvabrahmaṇorekatvopadeśābdimbapratibimbabhāvavadghaṭākāśamahākāśavada##-
jīvatvasyāroitatvādadhiṣṭhānavyatirekeṇādhyāsādarśanāñca | vastutastu
bhrāntinirmuktatayā brahmaiva siddhamityabhedabudhyā
jīvopakramaṇamityadvaitānusāriṇaḥ kecinmanyante |

21.81

sarvaśrutyabhipretavedāntasiddhāntasammataviśeṣādvaitarāddhāntaḥ

21.82

tasmādevaṃ śrutyekadeśaprāmāṇyamatadvayasupapādya
sarvaśrutyabhipretamukhyavedāntasiddhāntamataṃ darśayati -

21.83

129. avasthiteriti kāśākṛtsnaḥ || 22 ||

21.84

idameva sūtrakāramatam | dvāsuparṇā ityādibhedaśrutīnāṃ
tattvamasyādyabhedaśrutīnāṃ cāvirodhatayā bhedābhedamate avasthiteravasthānāt
jīvabrahmaṇorbhedābhedapradarśanārthamatra jīvopakramaṇamiti sarvaśrutitātparyavedī
mukhyasiddhāntī kāśakṛtsno manyate | tasmātsarvaśruti siddhatṛtīyamataṃ
pāramārthikamiti veditavyam | eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ
jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate yathā nadyaḥ dhyātvā munirgacchati
bhūtayoniṃ śraddhābhaktidhyānayogādavehi brahmavidāpnoti

21.85

camasādhikaraṇam || 2 ||

21.86

nanvatra pradhānasya jagatkāraṇatvopadeśāt prakṛtaprakaraṇarahitasya tasya
trividhatvānugatatvādatrāpi prastāvo'stītyāśaṅkya nirākaroti -

21.87

115. camasavadaviśeṣāt || 7 ||

21.88

bhūyo'pi kāpilavādī prakṛteraśabdatvaṃ na sambhavatītyāha | kutaḥ mantravarṇāt |
ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ ityatra kimajāśabdena pradhānamupadiśyate uta
tejo'vannātmikā chāndogyasiddhā avāntaraprakṛtirathavā cicchaktirveti sandihyate | iha
na jāyata ityajā sāṃkhyasiddhaprakṛtireva sattvarajastamoguṇātmakatvena
lohitaśuklakṛṣṇā ca bhavati | etadguṇasāmyāvasthā prakṛtirevātropadiśyate |

21.89

nanvajāśabdasya chāge mukhyatvāttatparatvaṃ kiṃ na syāditi cenna vidyāprakaraṇāt |
vahvīṃ prajāṃ janayantīṃ ityādibahuprajājanakatvasya
lohitaśuklakṛṣṇavartātmakatvasya ca tasyā asambhavāt | uta ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete
jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ | ityatra baddhajīvasya
jananamaraṇapravāhasaṃsārabhogaviśiṣṭatvena sukhaduḥkhānubhūtimatvasya
tadatiriktasya muktajīvasya kṛtabhogavivekena māyāpāśanivṛtteśca darśanāt
jīvātiriktavyapadeśādajā pradhānamevātropapadyate | tasmānnāśabdaṃ pradhānam |
ataḥ pradhāna jagatkāraṇatvasya śrutisiddhatvena kāpilaṃ vaidikamiti prāpte -

21.90

brūmaḥ - na pradhānasāpekṣatvena pratipattirasti kasmāt aviśeṣāt | na jāyata ityajā
ityanyatrāpi yojayituṃ śakyam | lohitatvādirūpasyānyatrāpyarthe samavetatvāt yena kenacit
kalpanena sarveṣvapyajātvādisaṃgrahaṇopapatteḥ kāpilavāda evātropadiśyata iti
viśeṣāvadhāraṇahetvabhāvācca | camasavat yathā hi arvāgvilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ
ityasmin mantre ayaṃ camasa iti jñātuṃ na śakyate |
yathākathaṃcidarvāgbilatvāderanyatrāpi sambhavāt | evamajāmantre'pi na
pradhānanirṇayaḥ | tasmādaśabdaṃ pradhānam |

21.91

kāraṇatvādhikaraṇam || 4 ||

21.92

atha paramaśivasya pañcamahābhūtakāraṇatvanirūpaṇam

21.93

ātmana ākāśa iti śrutau ākāśamātrasya brahmajanyatvapratipādanādbrahmaṇaḥ
pañcamahābhūtakāraṇatvamanupapannamityāśaṃkyāha -

21.94

121. kāraṇatvena cākāśādiṣu tathā vyapadiṣṭokteḥ || 14 ||

21.95

pādatrayeṇa pratipāditasya
paraśivabrahmasamanvayasyākṣeṣasamādhānārthamidamārabhate | nanu uktasamanvayo na
sambhavati | vedānteṣu parasparavirodhena prāmāṇyasyaiva dustaratvāt | tathā hi ātmana
ākāśaḥ sambhūtaḥ iti taittirīye | tattejo'sṛjata iti | chāndogye | sa imān lokānasṛjata |
ambhomarīcīrmaramāpo etasmājjāyate prāṇaḥ iti muṇḍake | evaṃ parasparavirodhaḥ |
kāraṇasvarūpe'pi sadeva saumyedamagra āsīt iti | ātmā vā idameka evāgra āsīt ityaitareye |
tasmānna yuktassamanvayaḥ iti prāpte -

21.96

brūmaḥ - kāryaviṣayaṃ vigānamakramādi prayuktaṃ na viyadaśruteḥ ityādinā
kramadvārakaṃ parihariṣyati sūtrakāraḥ | atra tu na kāraṇe tāvadvigānamastītyucyate | ca
śabdastu samānārthakaḥ śaṅkānirāsaṃ vakti | ākāśādiṣu parameśvarakāryatve
virodho nāsti kasmāt yathāvyapadiṣṭokteḥ | ākāśādiṣu yathābhūta īśvaraḥ ekasmin
vedānte sarvajñaḥ sarveśvaraḥ kāraṇatvena vyapadiṣṭaḥ tathābhūtasyaiva
śākhāntare'pyukterna vigānamityuṣadiśyate | bahusyāṃ iti cetanasya paramātmanaḥ
sarvavikārakāraṇatvamabhāṇi | tadidaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca iti
viśvakāraṇatvena sṛṣṭeḥ pūrvaṃ sraṣṭāramupadiśati | yadā tamaḥ - śiva eva
kevalaḥ iti śivaśabdavācyaṃ vastu kāraṇatvena jagatpūrvabhāvi brahmetyācakṣyate |
yallakṣaṇaṃ brahma hetutvena vijñātam tallakṣaṇamva brahma upaniṣadantare'pi śrūyate |
ekamevādvitīyaṃ ātmā vā idameka eva ityādyupaniṣatsu sarvakāraṇatvasya parameśvara

21.97

param brahma veda brahmaiva bhavati ityādiṣu saṃsāradaśāyāṃ jīvabrahmaṇorbhedaḥ
mokṣadaśāyāmabhedaśca pratipādyate |

21.98

nanu bhedābhedayostamaḥprakāśavatparasparaviruddhasvabhāvatvāttayorekaḥ pakṣaḥ
siddhāntatvena nirṇetavyaḥ iti cenna śrutyekadeśaprāmāṇye mānābhāvāt |
ekapakṣasvīkāre parasparaśrutyaprāmāṇyaprasaṅgācca |
suptiprabodhavattamassattvavadvahnisalilavattamaḥprakāśavadvirodho na vibhāvyaḥ |
bhedābhedayoḥ parasparavirodhāṅgīkārastu vastuvirodhādvā kāraṇābhāvādvā
ayuktatvādvā abhāvādvā amānādvā aphalādvā amatādvā aviśeṣādvā
śrutyekatvābhāvādvā

21.99

nādyaḥ - yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat ityādau
dvaitādvaitātmakaprapañcabrahmaṇorādhārādheyatvam tameva bhāntamanubhāti sarvam
ityādau bhāsyabhāsakatvam | samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt ityādau sākṣyasākṣitvam
tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat ityādau jagatkāraṇatvaṃ tadanupraviṣṭatvaṃ ca dṛṣṭam
uta jīve jñānājñānānubhavavatvam prakṛtau guṇatrayātmakatvam vikṛtau
lokatrayāvasthātrayātmakatvam kāṇāde prapañcasya nityā'nityatvam
pṛthivīvāyvoranuṣṇāśītatvam maheśvarasyārdhanārīśvaratvam lakṣaṇāyāṃ
jahadajahattvam sāṃkhyādvaitamateṣu sākṣirūpasya saguṇanirguṇātmakatvam mānuṣe
puṇyapāpobhayaviśiṣṭatvam khadyotasya prakāśāprakāśatvaṃ ityeteṣāṃ darśanāt |

21.100

na dvitīyaḥ - yadā tamaḥ ityādiṣu sṛṣṭeḥ prāgapi svaprakāśasya parameśvarasya
tamaḥprakṛtiviśiṣṭatvam yato vā imāni ityādau advaitasya śivasya
dvaitajagajjanmādihetutvam | parāsya śaktirvividhaiva ityādinā dharmadharmiṇoriva
maṇiprakāśayoriva svābhāvikaśaktivaiśiṣṭyaṃ tadabhāve sṛṣṭyabhāvaḥ sūcyate |
gaganāravindaśaśaśṛṅgavanmāyāprapañcayormithyātvāṅgīkāre mama mātā
vandhyā itivat pratyakṣavirodho durnivāraḥ |

21.101

uta dvāsuparṇā ityādau jīvabrahmaṇorbhedavyapadeśāt tattvamasyādiśrutiśateṣu
abhedavyapadeśācca bhedābhedasvīkāro yuktaḥ | ekapakṣasvīkāre śrutisaṅkocāpattiḥ |

21.102

na tṛtīyaḥ - eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ eṣo'ṇujīvo hṛdaye sanniviṣṭaḥ
vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca | jīvo bhāgaḥ ākāśavatsarvagato niraṃśaḥ
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati

21.103

antaḥpūrṇo vahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivāmbhasi |
antaḥśūnyo bahiśśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare ||

21.104

tadādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ vidānandamarūpamadbhutaṃ ityādau
jīvabrahmaṇościdekatthavyapadeśe'pi aṇutvavibhutvātmakaparasparaviruddhaparimāṇa##-
sarpatvenaikatve'pi hrasvatvadīrghatvātmakaparasparaviruddhaparimāṇavatvam yathā
sūryaprabhāyā prabhāśrayasūryamaṇḍalasya ca tejastvāt tejastvenaikatve'pi
vyāpakatvaparicchinnatvātmakaparasparaviruddhadharmavatvaṃ evaṃ
saṅkucitavistṛtapaṭādidṛṣṭāntānurodhenāpi bhedābhedasya siddhatvāt |

21.105

na caturthaḥ - vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam sarvaṃ
khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ iti
śrutisūtreṣvanyonyavilakṣaṇabrahmaprapañcayoḥ kāryakāraṇayoḥ
mṛttikādidṛṣṭāntena bhedābhedavyapadeśāt tathā atharvaśirasi nānyaḥ kaścinmatto
vyatiriktaḥ ityārabhya jyotirityahamekassarve cāhameva māṃ yo veda sa sarvānveda iti
prathamakhaṇḍe yo vai rudraḥ sa bhagavān yaśca brahmā yaśca viṣṇuḥ ityupakramya
brahmaviṣṇukālarudrādikāryajātasya prapañcasya kāraṇaśivādabhinnatvaṃ
dvitīyakhaṇḍe nirṇītam | sa brahmā sa śivaḥ sa harissendraḥ sa eva viṣṇuḥ sa
prāṇassakālo'gniḥ sa eva sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam ṛtaṃ satyaṃ iti
kaivalyataittirīyādau ca kāryaprapañcasya kāraṇaparaśivābhinnatvavyapadeśāt |

21.106

na pañcamaḥ - brahma veda brahmaiva bhavati ityādau brahmaṇaḥ pṛthagbhūtasya
jīvasya tadupāsanadvārā tadātmakatvadarśanādbhedābhedayoḥ prāmāṇyamaviruddham |

21.107

na ṣaṣṭhaḥ - māyāntu prakṛtiṃ vindyānmāyinantu maheśvaram etasmājjāyate
prāṇo manassarvendriyāṇi ca vidyāvidye īśate yastu yo'nyaḥ ityādiṣu
dvaitādvaitātmakaprapañcaparamātmanorniyānyaniyāmakatvasyāvirodhatayā darśanāt |

21.108

na saptamaḥ - dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ satyena
labhyastapasā hyeṣa ātmā samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam ityādiṣu
dhyānadhāraṇādidvaitakarmānuṣṭhānadvārā
paramādvaitaparamaśivatvaprāptiphaladarśanāt |

21.109

nanu dvaitakarmaṇāmadvaitabrahmaprāptihetutve kimanena
nigamāntaśāstravicāraprayāseneti cenna phalābhilāṣārahitakarmaṇāṃ duritakṣayadvārā
sthūlārundhatīnyāyena brahmaprāptihetutvāt | tathā ca smṛtiḥ -

21.110

yasyaite'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārā ityārabhya sa brahmaṇassāyujyaṃ sālokyaṃ gacchati
ityanteta garbhādhānādikarmaṇāṃ pāpakṣayadvārā brahmaprāpakatvopadeśāt | ata
ārādhanarūpakarmaṇāṃ ārādhyarūpaparameśvarasya ca prāpyaprāpakatve avirodhaḥ | na
ca sarva ete puṇyalokā bhavanti | iti śrutyuktāśramaphalavirodhaḥ |
sakāmānuṣṭhitakarmaṇāṃ phalasvātantrye'pi
niṣkāmānuṣṭhitakarmaṇāmāṇavādimalatrayanirmuktaparamapruṣārthopapatteḥ | no
cetkarmānuṣṭhānābhāve cittaśudhyabhāvaḥ | tadabhāve jñānānutpattiḥ |
tadabhāve'nirmokṣaprasaṅgaḥ | tasmātpūrvoktameva vidvadramaṇīyam |

21.111

natvaṣṭamaḥ - sāṅgavedavedāntavimukhakutarkakarkaśavādavāraṇāya
sarvajñaśikhāmaṇinā bhagavatā vyāsena caturthādhyāyacaturthapāde abhāvaṃ vādariḥ
bhāvaṃ jaiminiḥ iti sūtradvayena dvaitādvaitātmakamatadvayaṃ
śrutyekadeśaprāmāṇyātparamatattvena pradarśya dvādaśāhavadubhayavidhaṃ
bādarāyaṇo'taḥ ityanena sarvaśāstrārthasārabhūtasvābhipretasya bhedābhedamatatvena
vyapadeśāt |

21.112

na ca navamaḥ - dvaitamate
nadīsamudravatpunarāvṛttirahitabrahmaikatvaprāptyasaṃbhavāt | advaitamate
saguṇabrahmatvamīśvaratvaṃ ca rajjusarpavatkalpitamiti siddhāntena bhaktiśāstrāṇāṃ
vidhiniṣedhavyavasthāpakavedaśāstrāṇāṃ purāṇāgamādīnāṃ ca
dattajalāñjalitvaprasaṅgātpūrvoktamatadvayaṃ na vidheyam | anīśayā śocati
muhyamānaḥ brahmavit brahmaiva bhavati ityādau

21.113

māyābaddhatvena jīvasya duḥkhabhoktṛtvaṃ paramaśivajñānena tasya tadātmakatvaṃ
ca nirṇīyate | tathā kaivalye - umāsahāyaṃ ityārabhya tamasaḥ parastāt ityantena
saguṇeśvarabhaktidhyānopāsanadvārā
nirguṇasākṣibrahmaprāptyupadeśātsarvamatāpekṣayā asmin mate
bhaktikriyājñānātmakakāṇḍatrayasamagrasadbhāvena
saritsāgaravatsāyujyanirdeśādubhayaśrutyanugamācca bhedābhedayoravirodhaḥ | na
cādvaitamate'pi bhaktikriyājñānādayo dṛśyanta iti vācyam | asati kalpite avidyeśvare
kṛtrimasālagrāma iva bhaktiśraddhāviśvāsāḥ kasya vā bhaveyuḥ
rajvāropitasarpavatkalpiteśvaraḥ sarvakarmārādhitatvena kathaṃ vā
sarvābhīṣṭaphalapradātā bhavet

21.114

nāpi daśamaḥ - yathā vrīhiprokṣaṇaṃ darśapūrṇamāsotpattyapūrvakāraṇatvena
svarge samuccīyate tathā dhyānadhāraṇādisarvakarmāṇi muktiprayojakatvena
saviśeṣādvaitabrahmaṇi samuccīyante |
tasmādāghāradarśapūrṇabhāsavadaṅgāṅgitvena
pañcaprayājavadekāṅgiprayuktānekāṅgatvena
godohanādivadadhikārāntaraprayuktyupajīvitvena ṣaḍyāgavatphalaikyena vā
sarvathānirbādhakatvena bhedābhedasamanvayaḥ siddhaḥ | dvāsuparṇā iti mantre
vidyā'vidyāvacchinnaśivajīvayoḥ sāhacaryaśravaṇāt
śuddhā'dvaitamatasthānāmavirodhitayā advaitabrahmaṇi
dvaitaprapañcasvīkārādbhedābhedayorna caikatra virodhaḥ | na cobhayaparatve virodhaḥ |
samidho yajatīti vākyānāṃ pañcaprayājatadanuṣṭhānayoḥ vidhāyakatvāt karaṇatayā
svatantravidhyantararahitasya
sautrāmaṇibṛhaspatisavāderagnicayanavājapeyādyaṅgatvena
tadubhayabalādubhayasiddhivat ātmā vāre draṣṭavyaḥ ityādau vedāntānāṃ
brahmapramāpakatvabrahmajñānavidhāyakatvayorubhayorapi sambhavācca | athāto
brahmajijñāsā ityādipratyadhikaraṇaṃ pūrvākṣasiddhāntavadbhedā'bhedobhayadyotanāt |

21.115

kiñca - dvādaśāhayajñadṛṣṭāntena tadubhayaṃ vidheyamiti svamataṃ pradarśya
sandhyavadupapatteḥ ityatra sandhikāladṛṣṭāntena
tadubhayasiddhāntasthāpanādbhedābhedapradhānakāśakṛtsnamatameva
mukhyasiddhānta iti ghaṇṭāghoṣaḥ |

21.116

ya ātmani tiṣṭan ityādau vijñānātmani
paramātmāvasthānavyapadeśājjīvabrahmaṇorbhedassiddha iti
madhyavākyapramāṇamādāya āśmarathyaḥ tattvamasyādyabhedaśrutivirodhaṃ
sādṛśyena vārayati | auḍulomistu nehanānāstikiñcana ityādi vākyapramāṇamādādaya
rajjusarpavadadvaitabrahmaṇyavirodhatayā dvaitaprapañcabhānamupadiśati |
kāśakṛtsnastu sarvavedāntapūrvāparamadhyaparāmarśavicārabudhyā
ṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ bhedābhedameva manute | etadeva mukhyavedāntimatamiti
veditavyam |

21.117

prakṛtyadhikaraṇam || 7 ||

21.118

jagadbrahmaṇoḥ bhedābhedatvapratipādanam

21.119

evaṃ jīvabrahmaṇoraviruddhatayā bhedābhedaṃ pratipādya
jagadbrahmaṇorbhedābhedamāha -

21.120

130. prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt || 23 ||

21.121

tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ dyāvāpṛthivī janayandeva ekaḥ
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante sa īkṣata bahu syāṃ ityādivākyānyasya viṣayaḥ |
janmādyasya yataḥ iti sūtre jagatkāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇamityuktaṃ tatra vicāryate |

21.122

yadyapi - janmādisūtrānantarametasya pratipādanaṃ yuktam tathāpi
ṣaḍvidhatātparyaliṅgabodhakairvedāntairnimittatvamātrasādhakānumitevirodhotteḥ
suvacatvāt samanvayāvasāne likhitamidamadhikaraṇamiti bodhyam | na ca
janmādhikaraṇasya vaiyyarthyam | atra brahmaṇaḥ kulālādibannimittatvamevopadiśyate | sa
īkṣāñcakre ityādāvīkṣaṇapūrvakajagatkartṛtvadarśanāt
mṛtpiṇḍakulālāderanyonyavailakṣaṇyadyotanāt parameśvarasyopādānakāraṇatve
mṛdādivadvikāritvaprasaṅgācca na caikasvobhayakāraṇatvaṃ sambhavati |
ghaṭapaṭādinirmā.e kulālakuvindādīnāṃ tatpariṇāmitvādarśanāt loke
kāryānātmakahetumūlā ca kriyāphalasiddhiḥ pratibhāti | jagatkāraṇasya
mṛdādivatparisaṃkrameṇa īśvaratvabhaṅga niṣprayojanatvaṃ ca | ataḥ parameśvarasya
nimittakāraṇatvaṃ vijñāyate |
uta - niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanaṃ ityādau nirguṇasya
parabrahmaṇaḥ kāryakāraṇatvaniṣedhāt
rajjusarpavatsvasvarūpāparityāgapūrvakaparasvarūpabhāvātmakavivartakāraṇatvaṃ vā
bhāvyate nocetkāraṇasya paraśivabrahmaṇaḥ
kāryātmakajaganniṣṭhasāvayavatvamapariśuddhatvamacetanatvaṃ ca sambhavet |
tasmādekavijñānena sarvavijñānapratijñāyāḥ gauṇatvam |
jagatkāraṇatvavidhāyakaśrutīnāṃ nimittamātratvaṃ vivartakāraṇatvaṃ
vābhyupagantavyamiti prāpte'bhidhīyate -

21.123

atra paraśivasya jagadubhayakāraṇatvamevābhihitam | yathorṇanābhiḥ
ityādiśrutiśateṣvabhinnanimittopādānakāraṇatvasya dṛṣṭāntamukhena darśanāt |
kevalanimittatvāṅgīkāre kāraṇavyavasthāpanaṃ jagadadhiṣṭhānatvaṃ ca nopadiśyeta |
prakṛtiśca brahma cakārānnimittasvamapi sūcitam | kutaḥ
pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt abhinnanimittopādānakāraṇatvenaiva
pratijñādṛṣṭāntaśrutisamanvayāt | pratijñādṛṣṭāntayoranuparodho'virodhaḥ
sāmañjasyaṃ tasmādityarthaḥ | uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ
bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātaṃ iti pratijñā | atra caikavijñānena
sarvavijñānamupadiśyate | taccopādānatva eva sambhavati |
upādānopādeyayoravyatirekāt upādānātmakajñānena sarvajñānasambhavāt
nimittopādānayorbhede sati rathagopuraprāsādādivadekavijñānena sarvavijñānavirodhāt
| dṛṣṭāntastu - yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ
syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam ityupādānaviṣaya eva
dṛśyate yathaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt ekena
nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāditi tathaivānyatrāpi kasminnu
bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati iti pratijñā | yathā
pṛthivyāmoṣadhayassambhavanti iti dṛṣṭāntaḥ | ātmani svalvare dṛṣṭe śrute mate
vijñāte idaṃ sarvaṃ viditam iti pratijñāya sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyān
śabdān śaknuyādgrahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā iti
dṛṣṭāntaḥ |

21.124

śaktiviśeṣaviśiṣṭaśivādvaitapadanirdeśaḥ

21.125

kiñca - yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādiśrutyanugatajanmādhikaraṇe
śaktiviśeṣaviśiṣṭaśivādvaitaṃ sūtrakāreṇa sūcitam nirviśeṣasya brahmaṇaḥ
kāryakāraṇatvāsambhavāt | vivartopādānakāraṇatvaṃ
tadvidhāyakaprātyakṣikaśrutyadarśanāt pratijñādṛṣṭāntaśrutivirodhācca
mumukṣubhirna parigrāhyam | yato vā imāni ityatra parameśvaraśaktereva
jagadupādānakāraṇatvaṃ parameśvarasya nimittatvaṃ ca sūcitam tathāpi
mṛtpiṇḍakulālayoriva na pṛthaktvam | parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate iti śrutau
parameśvaraniṣṭhamāyāśaktervahnau dāhaśaktivatsvābhāvikatvanirdeśāt |
tasmātsarvadā na nirviśeṣaṃ brahmeti niścitam |

21.126

brahmaṇaḥ - nirviśeṣatva-saviśeṣatvanirūpaṇam

21.127

nirviśeṣatva-kevalanimittatve nirākaroti -

21.128

131. abhidhyopadeśācca || 24 ||

21.129

paraśive brahmaṇi kartṛtvasyopādānatvasya ca nirdeśāt so'kāmayata iti kāmanayā
brahmaṇi kartṛtvena nimittatvam bahusyāṃ ityanenopādānatvaṃ ca gamyae | tasmāt
brahmaṇaḥ nirviśeṣatvaṃ nimittamātratvaṃ ca na sambhavati |

21.130

atha paramaśivasya ubhayakāraṇatvapratipādanam

21.131

132. sākṣāccobhayāmnāyāt || 25 ||

21.132

nanu viśvādhiko rudro maharṣiḥ hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ iti śrutau
parameśvaraḥ svecchayā jagatsṛṣṭikartāraṃ hiraṇyagarbhaṃ sṛṣṭvā kṛpayā
paśyatīti śravaṇātkathaṃ tasya viśvopādānatvamupapadyate ! māyāntu prakṛtiṃ
vindyāt ityādau pradhānasyopādānatvamāmnāyate tasmādvirāḍajāyata | virājo
adhipuruṣaḥ || ityādau prakṛtitvaṃ dṛśyate | prakṛtivācakatvena viśvopādānatvaṃ
pradhānasyaivetyāśaṅkya nirākaroti -

21.133

sākṣātprātyakṣikavedānteṣu śivasya brahmaṇaḥ jagadubhayakāṇatvamāmnāyate |
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yanti iti
prabhavapralayahetutvena nimittopādānakāraṇatvaṃ tasya prasiddham | śrutyantare'pi
īśānaḥ sarvavidyānāṃ ityādau nimittatvam | sarvo vai rudraḥ ityādinā
prakṛtitvātprapañcasvarūpatvena upādānatvaṃ ca smaryate | tathā śatarudrīye namo
hiraṇyabāhave ityārabhya kuluñcānāṃ pataye ityantena jagadīśvaratvam | tataḥ namaḥ
parṇyāya ca parṇaśadyāya ca ityantena viśvātmakatvaṃ ca vyapadiśyate | śrutyantare ca
- brahmavanaṃ brahma sa vṛkṣa āsīt brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan
ityubhayapratītiḥ | atharvaśirasi ahamekaḥ prathamamāsaṃ ityārabhya
prathamadvitīyakhaṇḍayossarvajagadātmakatvasya viśvādhipatitvasya ca
pratyakṣeṇobhayānmānāt jagadubhayakāraṇatvaṃ parameśvarasya siddham |

21.134

punarhetvantaramāha -

21.135

133. ātmakṛteḥ pariṇāmāt || 26 ||

21.136

itaśca nimittopādānatve brahmaṇaḥ | ātmanaḥ sambandhinī kṛtirātmakṛtiḥ
kartṛtvasādhāraṇyenātmakṛterdarśanāt tadātmānaṃ svayamakuruta
ityātmaśabdavācyasya parameśvarasya svayamiti kartṛtvaṃ ātmānamiti karmatvaṃ ceti
karmatvenopādānasiddhiḥ |

21.137

nanu pūrvasiddhasya śivasyātmanaḥ kathaṃ kṛtikarmatvamityāśaṅkyāha -
pariṇāmāt niratiśayānandasvabhāvasya nirlepasyānantakalyāṇaguṇākarasya
nimittakāraṇabhūtasya maheśvarasya prakṛtitvena viśvātmakatvaṃ na virudhyate
cetanācetanātmakaprapañcākāreṇa pariṇādimāt |

21.138

nanu dadhikṣīravatsvasvarūpaparityāgapūrvakarūpāntaraprāptireva pariṇāmaḥ |
nityaśuddhasya maheśvarasya pariṇāmitvena svarūpanāśitvaṃ vikāraguṇaprasaṅgaśca
syāditi cenna nimittabhūtasyopādānatve'pi na vikārādisparśaḥ parameśvaramāyāśakteḥ
jagadrūpeṇa pariṇāmittaiva parameśvarasya nimittakāranatvasya ca pratipādanāt māyāṃ
tu prakṛtiṃ vindyāt ityādau svābhinnamāyāyāḥ niyamyatvasya parameśvarasya
niyāmakatvasya ca śravaṇāt viśvobhayakāraṇatvaṃ nānyasyeti siddham |

21.139

punarhetvantaramāha -

21.140

134. yoniśca hi gīyate || 27 ||

21.141

ito'pi parameśvara eva prakṛtiḥ | hi yasmādyoniriti paṭhyate yadbhūtayoniṃ paripaśyanti
dhīrāḥ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayoniṃ dhyātvā munirgacchati bhūtayonim ityādau
prakṛtiparyāyayoniśabdena parameśvaro'bhidhīyate | tasmādupādānatvaṃ nimittatvaṃ
ca parameśvarasyaiva siddham | yoniśabdasya prakṛtiparyāyatvaṃ loke dṛśyate |
pṛthivī yoniroṣadhivanaspatīnāṃ iti | strīyonerapyastyevāvayavadvāreṇa garbhaṃ
pratyupādānatvam anyatra yoniśabdena sthityadhikaraṇamapi dṛśyate | yoniṣṭa inda
niṣade akāri iti | vākyaśeṣādatra prakṛtiparyāyatvam jñāyate tathāpi
yathorṇanāmissṛjate gṛhṇate ca ityādāvupādānakāraṇatvaṃ śivasyaiva dṛśyate |
tasmādavirodhaḥ |

21.142

sarvavyākhyānādhikaraṇam || 8 ||

21.143

atha bhedābhedapradhānaviśeṣādvaitamatasya paramaśive samanvayaḥ

21.144

135. etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ || 28 ||

21.145

chāndogye ṣaṣṭhe śvetaketuṃ pratyuddhālakavākyamasya viṣayaḥ | nyagrodhaphalaṃ
āhareti idaṃ bhagava iti mindhīti bhinnaṃ bhagava iti kimatra paśyasīti aṇvya ivemādhānā
bhagava iti āsāmaṅgaikāṃ bhindhīti bhinnā bhagava iti kimatra paśyasīti na kiñcana
bhagava iti | etasyaiva somyaiṣo'ṇimno mahānnyagrodhastiṣṭhati iti
karmabrahmabodhakavedavedāntānāṃ ṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ
ṣaṭsthalaparaśivapratipādakatvamuta śārīrapratipādakatvaṃ vā paramāṇuvādaparatvaṃ
veti saṃndihyate | viśvādhiko draru ityādau parameśvarasyaiva
viśvādhikatvopadeśāttasya viśvānugatavedānta pramāṇaviṣayatvaṃ na sambhavati |
pūrvokta karmaprakaraṇapaṭhitaśatarudrīyādīnāṃ jīvaviṣayatvameva yuktam
parameśvaraparatve prakaraṇaprayojanavirodhāt | smṛtyāgamādīnāṃ tu
nānādevatāviṣayatvācca |

21.146

uta - īkṣaternā śabdam ityādinā pradhānavādasya nirākṛtatve'pi punaḥchāndogye
sūkṣmatattve sthūlajagadantarbhāvapratipādakavacanadarśanādaṇusvabhāvāsatkāryavādo
yuktaḥ | nyagrodhaphalamata āhara ityārabhya nyagrodhastiṣṭhati ityantena
viśvaprāgavasthādṛṣṭāntaḥ śrūyate | tatra dṛṣṭānte na kiñcana
ityaṇuśabdaśravaṇācchūnyasvabhāvāṇuvādo dārṣṭāntikatvena pratibhāti |
tasmātsarvathā vedāntānāṃ brahmaparatvaṃ na sambhavatīti prāpte -

21.147

brūmaḥ - nānādevatāparatve'pi vedāntānāṃ mukhyavṛtyā lakṣaṇāyā
atadvyāvṛtyā ca paraśivabrahmapramāpakatvaṃ bhavati | taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ
pṛcchāmi sarve vedā yatpadamāmananti nāvedavinmanute taṃ bṛhantaṃ
ityādiśrutiśateṣu gatisāmānyanyāyena sarvavedāntānāṃ
brahmapratipādakatvavyavasthāpanāt | karmaprakaraṇapaṭhitatve'pi
puruṣasūktaśatarudrīyādīnāṃ nānyaparatvam | liṅgena prakaraṇabādho na vāryata iti
nyāyena liṅgena prakaraṇabādho yukta eva |

21.148

paśūnāṃ pataye vṛkṣāṇāṃ pataye jagatāṃ pataye tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati
nānyaḥ panthā vidyate'yanāya ityādibrahmaliṅgabhūyastvāt nānyaviṣayatvamatra |

21.149

kiñca - vedavedāntasmṛtipurāṇetihāsādiṣu yatra yatra jagatkāraṇatvādidharmāḥ
pratipādyante tatra tatra ṣaṭsthalaparaśivabrahmaparatvameveti rāddhāttaḥ |

21.150

kiñca - śrutismṛtyāgamapurāṇādīnāmapi nānādevatāparatve'pi
ṣaḍvidhatātparyali"gānusāreṇa paramaśive samanvayātsarvaṃ samañjasameva |

21.151

etenetyātmavijñānena svasvarūpābhivyaktyā sarvavijñānena sarvaṃ viditaṃ syāditi
sarvavijñānapratijñāviodhenaiva paramāṇvādipakṣāḥ nirastatayā vyākhyātāḥ |
paramāṇvādeḥ kāraṇatve cātmavijñāne'pi na sarvaṃ viditaṃ syādanupādānatvāt |
tasmāt na kiñcana ityanena nāmarūpānabhivyaktipratipādakena na virodhaḥ |
sūkṣmatvāccāṇutvaṃ brahmaṇyupacaritam | tasmādvedānteṣu brahmaiva jagatkāraṇaṃ
pratīyate | vyākhyātā vyākhyātā iti padadvayena adhyāya parisamāptiḥ sūcitā | etena
saviśeṣasya brahmaṇaḥ prapañcābhinnanimittopādānakāraṇatvavyavasthāpanena
nyāyavaiśeṣikapāñcarātrādiśrutyekadeśaprāmāṇyavādabhedāssarve
ekataramithyātvavādasarvamithyātvavādapradhānābhedavādāśca vyākhyātā vyākhyātā
nirākṛtā ityarthaḥ | pratijñādṛṣṭāntalakṣaṇadṛṣṭānta##-
samanvayaḥ | tasmāttadeva vaidikaṃ nānyaditi siddham |

21.152

ityaṣṭamaṃ sarvavyākhyānādhikaraṇam

21.153

iti śrīmannirābhāravīraśaivayativrajaparivṛḍha##-

21.154

śrīkarabhāṣye

21.155

samanvayābhidhānasya prathamādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ

21.156

prathamādhyāyassamāptaḥ

21.157

atha śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryaviracite

21.158

brahmamīmāṃsāsūtra -

21.159

śrīkarabhāṣye

21.160

dvitīyādhyāyasya

21.161

prathamaḥ pādaḥ

21.162

smṛtyanavakāśādhikaraṇam || 1 ||

21.163

sāṃkhyasmatinirākaraṇam

21.164

prathamādhyāye svābhāvikasarvaśaktatva-sarvajñatva-sarvakāraṇatva##-
sarvavedāntāvirodhitvena prasādhya vedāntaviruddhasmṛtitarkādinirākaraṇapūrvakaṃ
jagajjanmādikāraṇatvaṃ tasyaiva darśayituṃ dvitīyādhyāyaṃ ārabhate | aśabdatayā
jagajjanmādihetutvamīkṣatyadhikaraṇe pradhānasya nirākṛtamapi tajjagatkāraṇatve
smṛtipramāṇamastītyāśaṃṅkyāha -

21.165

smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyatsmṛtyanavakāśadoṣaprasaṃgāt ||
1 ||

21.166

pradhānasya jagatkāraṇatvānaṅgīkāreṇa smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgaḥ -
sāṃkhyādismṛtīnāmaprāmāṇyadoṣaprasaṅga iti cenna | śivasya brahmaṇaḥ
jagatkāraṇatvānaṅgīkāre anyasmṛtīnāṃ manvādīnāṃ aprāmāṇyadoṣaprasaṅgāt |
na ca vinigamakābhāvaḥ | vedamūlakamanvādismṛtīnāṃ prabalatvāt prāmāṇyam |
vedaviruddhasāṅkhyādīnāṃ durbalatvāt aprāmāṇyamityarthaḥ |

21.167

etadadhyāyasya prathamapāde smṛtitarkādivirodho nirākriyate | dvitīye tanmatānāṃ
duṣṭatvaṃ pratipādyate | tṛtīye pṛthivyādikāra'tve śrutivirodhaḥ caturthe
jīvaliṅgaśarīrabodhakaśrutivirodhaśca nirākriyate | ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yastamagre
jñānairbibharti jāyamānaṃ ca paśyeta iti vākye kapilasya jñānātiśayitvena
sarvotkṛṣṭatvadarśanāt | yadvai kiñca manuravadat tadbheṣajam iti
śrutāvauṣadhavanmanuvākyasya mukhyavidheyatvanirdeśācca tayoḥ
parasparavirodhadyotanāt | sāṅkhyādīnāṃ vā manvādīnāṃ vā prādhānyam
upaniṣadvākyānāṃ sāṅkhyādismṛtyanusaraṇaṃ manvādismṛtyanusaraṇaṃ vā iti
sandihyate |

21.168

jagatkāraṇatvaparavedāntavākyāni pradhānasyaivopannāni -

21.169

vedārtho yaḥ svayaṃ jñātaḥ tatrājñānaṃ bhavedapi |
smṛtyāgamapurāṇaiśca vedārthaṃ grāhayedbudhaḥ ||

21.170

iti niyamāt | śrutismṛtipurāṇeṣvabhyudayaphalajanakadar"aspūrṇamāsa-soma##-
paramāptakapilamaharṣikṛtaniśrayesaphalasādhanabhūtasāṃkhyasmṛtyanapekṣata##-
maharṣipraṇītapradhānakāraṇatvaparasāṅkhyasmṛtīnāmeva prādhānyamiti prāpte ##-

21.171

brūmaḥ - ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ iti śrutau kapilasya jñānādhikatvena
paramāptatvavyapadeśāt tatsmṛtyanurodhena vedāntārthabodho nyāyya iti yattadayuktam
| tadviṣṇorekamuttamam ityādiṣu viṣṇorapi
sarvātiśāyityasaṅkīrtanāttatpraṇītabuddhapāñcarātrāgamānusāreṇa
vedāntārthaniścayasya prasaṃgāt |

21.172

kiñca - śrutismṛtipurāṇeṣvapratihatajñānaniṣṭhatvena
bṛhaspatessarvādhikatvakathanāttatpraṇītalokāyatasmṛtyanusāreṇa
śrutyarthaniścayaprasaktiḥ syāt | kiñca - nānyatsmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt |

21.173

āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam |
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ ||

21.174

tataḥ svayaṃbhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam |
mahābhūtādivṛttaujāḥ prādurāsīttamonudaḥ ||

21.175

yo'sāvatīndriyagrāhyassūkṣmo'vyaktassanātanaḥ |
sarvabhūtamayo'cintyassa eva svayamudbabhau ||

21.176

so'bhidhyāya śarīrātsvātsisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat ||

21.177

ityantena tamorūpamāyāśaktyā kālarudrasya brahmādisarvakāraṇatvamupanyastam |

21.178

yadā tamastanna divā na rātrirna sannacāsacchiva eva kevalaḥ |
tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ prajñā ca tasmātprasṛtā purāṇī ||

21.179

māyāntu prakṛtiṃ vindyāt māyinantu maheśvaram |
tasyāvayavabhūtotthaṃ vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ||

21.180

yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai taṁhi
devamātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye | hiraṇyagarbhaṃ
paśyati jāyamānaṃ sa no devaḥ śubhayā smṛtyā saṃyunaktu | viśvaṃ bhūtaṃ
bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yat | sarvo hyeṣa rudraḥ
ityādipratyakṣaśrutisiddhaparaśivakāraṇatvadarśanānnānumeyavedamūlakasāṅkhyasm
ṛteḥ prāmāṇyam |

21.181

kiñca - sarve vedā yatpadamāmananti dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyam sarvamidaṃ
brahma viṣṇurudrendrāste samprasūyante sarvāṇi cendriyāṇi na kāraṇaṃ kāraṇānāṃ
dhyātā dhyātā kāraṇantu dhyeyaḥ |
sarvaiśvaryasampannassarveśvaraśśambhurākāśamadhye śiva eko
dhyeyaśśivaṅkaraḥ sarvamanyatparityajya ityādi śrutiṣu |

21.182

koṭijanmārjitaiḥ puṇyaiḥ śive bhaktiḥ prajāyate |
iṣṭāpūrtāni karmāṇi yenācarati mānavaḥ ||

21.183

śivārpaṇadhiyā kāmān parityajya yathāvidhi |
anugrahāttena śambhorjāyate sudṛḍho naraḥ ||

21.184

tato bhītāḥ palāyante vighnaṃ hitvā sureśvarāḥ |
jāyate tena śuśrūṣācarite candramaulinaḥ ||

21.185

śṛṇvato jāyate jñānaṃ jñānādeva vimucyate |
bahunātra kimuktena yasya bhaktiśśive dṛḍhā ||

21.186

mahāpāpopapāpaudhairapi grasto vimucyate |

21.187

ityādiśivagītādibahussmṛtiṣvapi paramapuruṣasya śivasyārādhyatvaṃ
śrautasmārtanityanaimittikādisarveṣāṃ karmaṇāṃ tadārādhanabhūtatvaṃ ca
pradarśitam |

21.188

api ca pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ
tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ ityādiśrutiṣu
tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama iti smṛtiṣvapi pradhānaniyāmakatvaṃ ca
tasyaiva smaryate |

21.189

śrutismṛtivirodhe tu śrutireva balīyasī |
smṛtismṛtyorvirodhe tu vedānusaraṇaṃ varam ||

21.190

ityādimīmāṃsānyāyadarśanāt smṛtyanusārimanvādismṛtīnāmeva prādhānyamiti
nirdiṣṭam |

21.191

guṇatrayātmakasya jaḍasya pradhānasya cetanajīvāvirbhāvahetutvāyoge'pi
tatsānnidhyavaśātkāpilasmṛtiprasiddhamahadahaṃkārādīnāṃ
kāraṇatvamupapannamityāśaṅkya nirākaroti -

21.192

itareṣāñcānupalabdheḥ || 2 ||

21.193

itareṣāmacetanamahadahaṃkārādīnāṃ cānupalabdheḥ ātmana ākāśassambhūtaḥ
etasmājjāyate prāṇaḥ akṣarātsambhavatīha viśvam ityādiśrutismṛtyāgameṣvapi
mahadahaṅkārakāraṇatvasya paramaśiva eva darśanādghaṭādivadacetanasya
pradhānasya mahadādikāraṇatvaṃ sarvathā na sambhavati | yadvai kiñca
manuravadattadbheṣajam iti śrutiprasiddhānāṃ manvādīnāṃ
jagadbheṣajabhūtasvavākyānāmeva vedāntopayogitvaṃ yuktam |

21.194

yogapratyuktyadhikaraṇam || 2 ||

21.195

yogasmṛtinirākaraṇam

21.196

svataḥ pradhānasya jagadupādānatvā'sambhave'pi īśvaraniyogena sambhavatītyāśaṅkya
tadvidhāyakayogamataṃ nirākareti -

21.197

etena yogaḥpratyuktaḥ || 3 ||

21.198

sāṅkhyayogayoḥ svātantryāsvātantryabhede'pi hiraṇyagarbhasmṛtāvapi
pradhānopādānaprādhānyanirdeśāt | etena sāṃkhyasmṛtinirākaraṇenaiva
yogasmṛtirapi pratyuktaḥ tiraskṛtaḥ iti sūtrāvayavārthaḥ |

21.199

sarvo vai rudraḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahma aitadātmyamidaṃ sarvaṃ ekasmin bhagavo
vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati ityādiṣu jagadātmakatvaṃ brahmaṇo nirdiṣṭam |
tadupādānatvāyoge tadātmakatvāyogāt hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre ityādiṣu
hiraṇyagarbhasya sarvātiśayatvasmaraṇāt trirunnataṃ prāpya samaṃ śarīraṃ ityādinā
śvetāśvatarādiśrutiśateṣu abhyudayaniḥśreyasaphalasādhanatvena yogavidyāyāḥ
prapañcitatvāt yogasmṛtyanusāreṇa pradhānasya prapañcopādānatvaṃ uta brahmaṇa iti
saṃśayaḥ |

Linked texts (1)