Aphorisms on Brahman 27
Śrīkarabhāṣya 27
- Language
- Sanskrit
27.1
ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ |
tasmādācāravān jñānī bhavedādehapātanāt ||
27.2
ācārahīnaṃ na punanti vedā hyācārahīnaṃ na punanti śāstram |
ācārahīnaṃ na hi śrautakarma hyācārahīnaṃ na guruḥ punāti ||
27.3
ityādi vacanebhyaḥ smārtādhikāriṇa eva śrautakarmādhikāropadeśāt yatsatve yatsatvaṃ
iti nyāyena tayoraṅgāṅgitvam | tasmāttayoruttama-madhyamādibhāvasattve'pi
paramparayā mokṣahetutvamiti kārṣṇājinyācāryābhiprāyaḥ | tasmāccaraṇaśrutiḥ
karmopalakṣaṇārtheti vyavahriyate |
27.4
kiñca - śrautakarmaṇa eva sthūlārundhatīnyāyena
cittaśuddhivadvedāntajñānakāraṇatvam |
tadjānāsyapunarāvṛttiniratiśayaniśśreyasaphalakatvānaṅgīkāre -
27.5
parīkṣaya lokān karmacitān
brāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena |
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet
samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham ||
27.6
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ jyotiṣṭomena svargakāmo
yajeta īśaṃ jñātvā amṛtā bhavanti tasyābhidhyānāt
yojanāttattvabhāvādbhūyaścāntai viśvamāyānivṛttiḥ | tamevaṃ viditvāmṛtatvameti
nānyaḥ panthā vidyate'yanāya ityādyapauruṣeyaśrutiśatavirodho durnivāraḥ |
27.7
sveṣṭānusāreṇācāryāntarābhiprāyaṃ pradarśya svābhiprāyamāha -
27.8
sukṛtaduṣkṛte eva caraṇaśabdābhidheye
27.9
|| 124 || sukṛtaduṣkṛte eveti tu bādariḥ || 11 ||
27.10
ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇāḥ ityatra caraṇaśabdena sukṛta-duṣkṛte eva
śaktyā pratipādyate | puṇyaṃ karmācarati pāpaṃ karmācarati iti karmāṇi carateḥ
prayogāt pṛthaṅnirdeśasya ca
prātyakṣikaśrutisiddhācārānumitaśrutisiddhaviṣayatvena gobalīvardanyāyena upapatteḥ |
mukhye sambhavati na lakṣaṇā nyāyyā iti sukṛta-duṣkṛte eva
caraṇaśabdābhidheya iti vādarirācāryo manyate | atra bādarimatameva svamatam |
27.11
ācārānumitaśrutivihitasandhyāvandanādeḥ karmāntarādhikārasampādanaṃ phalamiti tu
svīkṛtam | uta - aṅgarahitasyāṅginaḥ phalajanakatvābhāvādācārasahitameva
vaidikaṃ karma phalajanakam | ataścaraṇaśabdasyājahallakṣaṇaivāṅgīkartavyeti
niścīyate | tasmātsanuśayā eva pratyavarohantīti siddham |
27.12
aniṣṭādikāryadhikaraṇam || 3 ||
27.13
duṣkṛtinaḥ narake mahaduḥkhamanubhūya tattakarmaviśeṣeṇa pāpayoniṃ
labhante
27.14
evamiṣṭāpūrtadattakarmiṇāṃ sukṛtināṃ svargalokagamanaprasādhane duṣkṛtināṃ
kā gatirityā śaṅkāyāmāha -
27.15
|| 125 || aniṣṭādikāriṇāmapi ca śrutam || 12 ||
27.16
aniṣṭādikāriṇāṃ duṣkṛtināṃ śrutamapi ca yathāśamanakiṅkarānusāreṇa
vaivasvatadarśanaṃ tathā ye vaike cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti
iti śrutidarśanāt tadubhayorindumaṇḍaladvārā puṇyāpuṇyalokaprāptiḥ | tathā
duṣkṛtināṃ nirayānubhavao na nivāryate | śrutau iṣṭāniṣṭādikāriṇāmapi
śaśimaṇḍalagaterupadeśātsukṛtināmiva duṣkṛtināṃ svargānubhūtirasti na veti
cintyate |
27.17
ye vaike cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti iti śrutau
puṇyāpun.yakarmiṇāṃ sarveṣāṃ aviśeṣagatinirūpaṇāttadubhayorapi
svargānubhūtirastīti prāpte pracakṣmahe -
27.18
aniṣṭādikāriṇāmapi śṛtam candramasameva te sarve gacchanti iti śrutau
aniṣṭādikāriṇāṃ candralokagamane śrute'pi svakarmānusāreṇa pāpināṃ
narakaprāptireva nirṇīyate | śrutyantare'pi yamaśāsanāt duṣkṛtī phalamanubhūyaiva
taccheṣeṇa martyalokaṃ aharahargacchati iti nānyathā duṣkṛtinām | yathā vai sukṛtī
śamanabhaṭaiḥ tañca dṛṣṭvā tadājñayā svargalokaṃ prayāti
27.19
sukarmaṇā sudhīścandraṃ prāpya vaivasvataṃ bhaṭaiḥ |
dṛṣṭvā vaivasvataṃ pūrvaṃ tatassvargaṃ prayāti hi ||
27.20
durmatiḥ karmaṇā krūrairapi vaivasvatāntakaiḥ |
candradvārā yamaṃ dṛṣṭvā svasya karmānusārataḥ ||
duḥkhātmakaṃ mahāghoranarakaṃ pratipadyate ||
27.21
iti skānde śrūyate | tasmāttadubhayorapi candraprāptisattve'pi svakarmānusārṇa duṣkṛtī
yamaloke tadājñayā narake mahāghoraduḥkhamanubhūya tattatkarmaviśeṣeṇa
kutsitayoniṃ labhate |
27.22
jīvānāṃ yamājñādhārakatvavyapadeśāt na jaḍasya karmaṇaḥ svātantryam
27.23
jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta aharahassandhyāmupāsīta no cennarakaṃ vrajet
puṇyātsvargo pāpānnarakaḥ ityādiṣu karmaṇa eva kartṛtvadarśanādyamasya
jīvakṛtapuṇyāpuṇyānubhavapradāyakatvaṃ kathamupapannamityāśaṅkya tatrāha ##-
27.24
|| 126 || saṃyamane tvanubhūyetareṣāmārohāvarohau tadgatidarśanāt || 13 ||
27.25
yathā loke duṣkṛtināṃ tatkarmānusāreṇa prabhudaṇḍanaṃ tadvatsukṛtītarāṇāṃ
saṃyamane narake svaduṣkṛtakarmānusāraṇena yamaśāsanāt | tadanubhūya
punarārohāvarohau prathamaṃ narakaṃ prāpya tatkarmāvaśeṣeṇa punarāgamanaṃ
cetyevaṃvidha - ārohāvarohau aṅgīkartavyau kasmāt tadgatidarśanāt | vaivasvataṃ
saṃyamanaṃ janānāṃ yamaṃ rājānaṃ ityādiṣu jīvānāṃ
yamājñādhārakatvavyapadeśāt na jaḍasya karmaṇa eva svatantratvam |
tasmātkarmaikakāraṇatvapradhānapūrvamīmāṃsāvādaḥ śrutiyuktyanubhavaviruddha eva
|
27.26
śivasya parabrahmaṇaḥ vaivasvatādikartṛtvapratipādanam
27.27
nanu vaivasvatasyaiva jīvakṛtapuṇyāpuṇyaniyāmakatvena parabrahmaṇo
niṣprayojakatvaṃ syādityāśaṅkya tatrāha -
27.28
|| 127 || smaranti ca || 14 ||
27.29
īśānassarvavidyānāmīśvarassarvabhūtānāṃ eṣa eva sādhukarma kārayati ityādiśutiṣu
brahmādisarvabhūtaniyāmakatvaṃ śivasyaiva smaranti | tasmāttajjīvānuguṇyena
kartṛtvaṃ netarasyopapannam | ataḥ bhīṣāsmādvāyuḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ |
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ityādiṣu pavanādisarvadevānāṃ
bhayahetutvaṃ ca dṛṣṭam | yathā loke rājājñānusāreṇa sacivādīnāṃ
lokakṛtakarmānuguṇyavicārakatvaṃ tatphalaprāpayitṛvayoḥ sambhave'pi
tatkartṛtvaṃ rājñaḥ pratipadyate tadvadvaivasvatasyāpi śivājñayā
sarvabhūtapuṇyāpuṇyavicārakatva-tathalapradāyakatvayośca sattve'pi tatkartṛtvaṃ
śivasyaiva nirdiśyate |
27.30
sa eva viṣṇussa prāṇassa kālo'gnissa candramāḥ |
sa eva sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ sanātanam ||
27.31
so'ntarādantaraṃ prāviśat yo rudro'gnau ityādiśrutiśateṣu sarvopādānatvasarva##-
tadvadupadiśyate -
27.32
śivājñayā haribrahmarudramṛtyuyamādinām |
sarvakāryeṣu pravṛtyā'pi tatkartṛtvaṃ śivasya hi ||
27.33
rājājñākṛtabhṛtyasya karma tasya na yujyate |
śivādhīnaikacittasya karma tasya na gamyate ||
27.34
iti darśanādvaivasvatādikartṛtvaṃ nānyasyeti siddham |
27.35
asminnarthe hetvantaramāha -
27.36
|| 128 || api sapta || 15 ||
27.37
duṣkṛtināṃ gantavyatvena rauravādisaptanarakā api parameśvarakṛtā itiḥ śrutau
spaṣṭamupadiṣṭam | ato yamāntaryāmitayā sukṛtiduṣkṛtināṃ
sukhaduḥkhaphalapradāyaktvaṃ tasyaivopadiśyate | tathā ca smṛtiḥ -
27.38
pāpināṃ vāsayogyāni narakāṇi bahūni ca |
kalpayitvā mahādevasteṣu sapta pradhānataḥ ||
kṛtavān rauravādīni mahāduḥkhaparāṇi |
27.39
iti darśanāt ananyādhikāratvaṃ śivasya niṣpatyūham |
27.40
nanu vaivasvataṃ saṃyamanaṃ janānāṃ yamaṃ rājānaṃ ityādiṣu
parameśvaranirapekṣatayā yamasya sarvajīvaśikṣādhikāravatvena vyavasthāpanāt
śivasya tatkartṛtve tadvannirdhṛṇatvaṃ durnivāramityāśaṅkya tatrāha -
27.41
|| 129 || tatrāpi tadvyāpārādavirodhaḥ || 16 ||
27.42
tatrāpi yamasya sarvajīvapuṇyāpuṇyakarmavicārādhyakṣatve'pi tadvyāpārāt
parameśvaranirṇītavyāpārāt paramaśivasya
brahmaṇassarvādhikāravatvavidhāyakapūrvoktaśrutismṛtyāgamādīnāmavirodhaḥ |
yathā dayāśīlasya prabhorapi svājñābhaṅgātputrādīnāṃ daṇḍanaṃ vihitaṃ
tadvatparameśvarasyāpi tadājñārūpaśrutismṛtyāgamamārgātikramiṇāṃ
aniṣṭādikāriṇāṃ yamaloke svakarmānuguṇayātanāpradāyakatvena na hi
paramadayālutvahāniḥ |
27.43
nanviṣṭāniṣṭādikāriṇāṃ svarganarakādiphalabhoktṛtvamastu śivajñānasiddhānāṃ
bhaktānāṃ kā gatirityāśaṅkāyāmāha -
27.44
|| 130 || vidyākarmaṇoriti prakṛtatvāt || 17 ||
27.45
brahmavidāpnoti param tadeṣābhyuktā satyaṃ jñānamanantaṃ brahma yo veda nihitaṃ
guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvān kāmān sahabrahmaṇā vipaściteti iti |
27.46
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam |
dhyātvā munirgaccahti bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt ||
27.47
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ parimucyanti sarve sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ
pavitraṃ dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ tasyābhidhyānāt
yojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ ityādiśrutiśateṣu
śivajñānaniṣṭhasya bāhyābhyantarayoḥ taddhyāna-dhāraṇa-pūjā##-
brahmanāḍyabhidhānasuṣumnāmārgeṇa pratipāditatvān
śoṣiteṣaṇātrayadoṣaśamadamādisahakṛtaśivajñānaniṣṭhāgāriṣṭhānāṃ
kaivalyavibhūtyātmakaśivasāyujyaṃ tadbhaktiviśiṣṭānāṃ
kalyāṇavibhūtyātmakasālokyādimuktitrayaṃ cādhikāribhedena vyapadiśyate |
paramaśivājñārūpajyotiṣṭomādikarmāvalambināṃ devayānamārgeṇa
svarlokasukhānubhūtiḥ taditarāṇāṃ śrutismṛtyāgamamārgātikramiṇāṃ
duṣkṛtināṃ tattatkarmānusāreṇa yamaloke vā ghoraduḥkhānubhūtiśca nirṇīyate |
27.48
nanu paramaśivājñārūpaśrautasmārtādikarmiṇāṃ
taddhyānadhāraṇādyupāsanāhīnānāmapi sālokyādicaturvidhamuktissambhavatīti
āśaṅkya tatrāha -
27.49
|| 131 || na tṛtīye tathopalabdheḥ || 18 ||
27.50
tṛtīye mokṣamārge gacchatāṃ śivaikaniṣṭhānāṃ
puṇyāpuṇyalabdhasvarganarakaprāptirna sambhavati tadupalabdheḥ |
27.51
yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti ||
27.52
ityādiśrutiśateṣu puṇyāpuṇyavilakṣaṇaśivaikaprāpterbhaktānāmupadiṣṭatvāt
śrutyantareṣvapi viṣṇuritthā paramasya vidvān jāto bṛhannabhipāti tṛtīyam ityādiṣu
bṛhacchabdenādiviṣṇuḥ tṛtīyaṃ kailāsaṃ rakṣatītyupadiśyate |
27.53
parātparataraṃ brahma tatparātparato hariḥ |
yatparātparato'dhīśastanme manaḥ śivasaṅkalpamastu ||
27.54
ityādiṣu maheśvarasya brahmaviṣṇvapekṣayā tṛtīyasya sarvātiśayitvamupadiṣṭam |
tathā smṛtau ca -
27.55
ādiviṣṇurmahāvidvān mahādevātsadāśivāt |
jātassan paramaṃ dhāma tṛtīyaṃ nityavaibhavam ||
27.56
kailāsaṃ bhaktakalyāṇavibhūtihpaladāyakam |
śivabhaktyā sadā pāti gaurīśaktyaṃśasambhavaḥ ||
27.57
iti darśanāt sarvakāla-sarvāvasthāsu śivājñārūpaśrauta##-
avena śarīrendriyamanaḥprāṇajīvādiṣvapi śivabhāvārūḍhassan śivabhaktassadā
sthāpya ityupadiśyate |
27.58
kecidatra - candramasameva te sarve gacchanti iti vākye sarva ityatra
kṛtasaṅkocatvamaṅgīkṛtya sukṛtimātraparatvaṃ prasādhya tadya itthaṃ viduḥ ye
ceme'raṇye śraddhāṃ tapaḥ ityupāsate te'rciṣamabhisambhavanti | atha ya ime grāma
iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisambhavanti ityādinā devayānasya
vidyāviṣayatvaṃ pitṛyānasya puṇyakarmaparatvaṃ iti vadanti | tathāpi
nāsmanmatavirodhaḥ | tatpakṣe śrutessaṅkocaḥ
pūrvoktasmṛtiniravakāśatvādidoṣaprasaṅgaśca durnivāraḥ |
27.59
asminnarthe hetvantaramāha -
27.60
|| 132 || smaryate'pi ca loke || 19 ||
27.61
loke'pi ca bhaktāḥ puṇyapāpakarmaphalamanubhavantīti smaryate | pūrvaṃ
śivārpitakarmiṇāmadya śivayoga-śivajñānaniratiśayānandānubhavena sadā
saṃsāraduḥkhatāpatrayadāvānalavilakṣaṇasvabhāvena ca ayaṃ prāk śivasmaraṇena
śivārpitasukarmavān iti smaryate | puṇyakarmiṇāṃ gajaturaga-rājya-dhana##-
duṣkṛtināmandhatva-vadhiratva-mūkatva##-
tasmāllokavyavahārabalādapi pāmarairapi trividhānubhavo nirdiśyate |
27.62
asminnarthe hetvantaramāha -
27.63
|| 133 || darśanācca || 20 ||
27.64
sarveṣāmahaṃ bhāktikaḥ ayaṃ puṇyavān ayaṃ apuṇyavān iti tu pūrvānu
bhūtisaṃskārajanyajñānaṃ smaraṇaṃ iti nyāyena suṣuptisukhānubhavasmaraṇādivanna
smaraṇamātraṃ kintu śrutyuktyanubhavadarśanācca bhāktikānāṃ puṇyakarmiṇāṃ ca
niḥśreyasābhyudayaphalabhoktṛtvam | pāpināṃ tu vettha yathā kenāsau loko na
sampūryate ityasya praśnasya prativacane athaitayoḥ pathorna katareṇa ca tānīmāni
kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasvetyetattṛtīyaṃ sthānaṃ
tenāsau loko na sampūryate iti śrutau duṣkṛtināṃ ghorarauravādinarakeṣau
mahāduḥkhamanubhūya pañcamāhutyapekṣayā punaśśarīrārambhakatvañca dṛśyate
|
27.65
yaśśivaṃ sāmbamīśānaṃ sarvalokaguruṃ param |
cintāṃ visṛjya divasānīṣaṇatrayamohitaḥ ||
27.66
vṛthā yāpayate loke sa vai śamanakiṅkaraiḥ |
sadā santāḍitoraskaḥ yātanākhyaśarīrakam ||
27.67
dhṛtvā tanmārgamadhye ca ghoraduḥkhākulānvitaḥ |
yamadvārapurobhāga mahāvaitaraṇījale ||
27.68
vahnijvālākule ghore tapyamānakalevāḥ |
yamaṃ prāpyājñayā tasya svakarmavidhinā tataḥ ||
27.69
rauravādiṣu sarveṣu narakeṣu punaḥ punaḥ |
duḥkhaṃ prāpya punastadvatkarmaśeṣeṇa bhūtale ||
27.70
cakranemikrameṇaiva jāyate mriyate sadā |
jarāyujāṇḍajādīni prāpyate nātra saṃśayaḥ ||
27.71
iti purāṇeṣvapi duṣkṛtināṃ yātanāśarīrayamalokamārgamadhye
tatkiṅkarairdaṇḍyatvaṃ tato vaivasvatājñayā mahāghoranarakaprāptiśca tadanantaraṃ
svakarmānusāreṇāṇḍajādi caturvidhabhūtagrāmaprāptiśceti prasiddham |
27.72
kecittu jāyasva mriyasva ityetattṛtīyaṃ sthānaṃ iti śrutau tṛtīyasthānatvena narakasya
prayogadarśanāt na tṛtīye tathopalabdheḥ iti sūtrasthatṛtīyaśabdasya narakaviṣayatvaṃ
sādhayanti | viṣṇuritthā paramasya vidvān jāto bruhannabhipāti tṛtīyam tathā vidvān
puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti ityādiśrutiṣu -
27.73
anekajanmaśuddhānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ ||
27.74
prasanne sati muktassyāt muktaḥ śivasamo bhavet |
alpabhāvo'pi yo martyastasya janmatrayātparam ||
27.75
ityādismṛtyāgamādiṣvapi pāpa-puṇyavilakṣaṇasya paramapadasya
muktirūpaśivapadasya tṛtīyatvaṃ spaṣṭamupadiṣṭam | narakaparatve vidyākarmaṇoriti tu
prakṛtatvāt iti tatpūrvasūtre vidyākarmaprasaṅgapradarśanāt sthānaprakaraṇaliṅgāt
śruti-sūtrārthatātparyaṃ jñātavyamiti vidhivirodhāt
purāṇādiṣvapunarāvṛttaniratiśayānandabrahmapadasya
narakasvargalokādūrdhvavyavasthādarśanācca narakasya tṛtīyatvaśrutirgauṇīti
niścīyate |
27.76
nanu purāṇādiṣu pañcamāhutiśāstravirodhena kumbhasambhava##-
aṇḍajaṃ jīvajaṃ udbhijaṃ iti śrutau aṇḍajāditrividhavyavasthopadeśācca
pañcamāhutividhāyakasya bhūtagrāmacatuṣṭayanirdeśakasya ca śāstrasya
parasparavirodho'stītyāśaṅkya tatrāha -
27.77
|| 134 || tṛtīyaśabdāvarodhaḥ saṃśokajasya || 21 ||
27.78
pañcamyāmāhutau āpaḥ puruṣavacaso bhavanti iti
śrutiniṣṭhaśarīrārambhavidhāyakaśāstrasya
kumbhasambhavādyutpattividhāyakapurāṇasya na hiṃsyātsarvabhūtāni iti
śrutessarvatropayogitvena sāmānyatvam | yathā agnīṣomīyaṃ paśumālabheta iti
śrutestanmātraparatvena viśeṣatvaṃ tadvat satyakāmassatyasaṅkalpaḥ candramā manaso
jātaścakṣossūryo'jāyata viśeṣatvaṃ tadvat satyakāmassatyasaṅkalpaḥ candramā manaso
jātaścakṣossūryo'jāyata ityādau parameśvarasya satyasaṅkalpatvaṃ
upāsyopāsakayorabheda iti nyāyena tadbhaktānāṃ viśvāmitrādimahāpuruṣāṇāṃ
satyasaṅkalpatvena jagadvicitrasṛṣṭidarśanāt | pañcamāhutividhāyakaśāstrasya
kāraṇapuruṣātiriktapuṇyāpuṇyakarmiparatvamiti niścīyate |
27.79
kiñca - parameśvarasṛṣṭāvapi bhūtagrāmacatuṣṭayeṣu aṇḍaja##-
dyotanānna sandehakalaṅkaḥ | saṃśokajasya svedajasyāpi udbhijjeṣvantarbhāvāt trīṇyeva
bījānīti śrutiniṣṭhatritvavyavasthā'virodhaḥ | vṛkṣa-latā-parvatādi##-
arthā grāhyaḥ | tasmāt candramasameva te sarve gacchanti iti śrutessaṅkocāsahiṣṇutvena
puṇyāpuṇyakarmiṇāṃ sarveṣāṃ aṇḍajatva-jarāyujatva-prāptānāṃ
candraprāptipūrvakapañcamyāhutyupadeśo hyavirodhaḥ ||
27.80
tatsvābhāvyāpatyadhikaraṇam || 4 ||
27.81
puṇyakarmiṇāṃ svargātpunarāgamanaprakāraḥ
27.82
pūrvatra duṣkṛtināṃ śamanaloke narakaprāpti paścādiha loke andhatva##-
tatprasaṅge pāpināṃ vivekārthaṃ dṛṣṭāntānusāreṇa punarāvṛttirahitabhaktānāṃ
puṇyakarmiṇāñca prasaṅgaḥ kṛtaḥ | tatra puṇyakarmiṇāṃ svargātpunarāgamanaṃ
kathamityāśaṅkāyāṃ tatprapañcārthaṃ adhikaraṇāntaramāha -
27.83
|| 135 || tatsvābhāvyāpattirupapatteḥ || 22 ||
27.84
pūrvaṃ sukṛtātmanāṃ bhūtasūkṣmodbhūtaliṅgaśarīreṇa saha svakarmaviśeṣeṇa
svargādavarohaṇamastītyuktam | tadavarohaṇaprakāro'tra pradarśayate |
athaitamevādhvānaṃ punarnnivartante yathetamākāśaṃ ākāśādvāyuḥ vāyurbhūtvā
dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā abhraṃ bhavati abhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā
pravarṣati iti śrutiśravaṇāt svargalokānpunarāgacchatāmiṣṭādikāriṇāṃ ākāśa##-
ākāśādipratipattau
devamanuṣyādibhāvavadākāśādibhāvastatsādṛśyāpattimātrameveti sandihyate |
jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta ityādau sukṛtātmanāṃ svargalokabhogāttanmadhye'pi
tadātmakatvena tadbhogopyastīti prāpte pracakṣmahe -
27.85
tatsvābhāvyāpattiḥ - tatsādṛśyāpattiḥ kasmādetat upapatteḥ |
somabhāvamanuṣyabhāvādau hi sukhaduḥkhabhogāya tadbhāvaḥ | atra tvākāśādau
sukhaduḥkhabhogopabhogābhāvāttadbhāvānupapattestayā prativacanaṃ
tatsaṃsargakṛtatatsādṛśyāpatyabhiprāyam | kṣīṇasukṛtānāṃ teṣāṃ
sambandhamātrasyaivopapannatvādbhogasya teṣu na copapattiḥ |
27.86
idamupalakṣaṇam | teṣāṃ punaryoniprāptyantaṃ sthūlaśarīrābhāve'pi liṅgaśarīreṇa
teṣāṃ tanmadhye bhogasāmarthyābhāvāditi niścīyate |
27.87
nāticirādhikaraṇam || 5 ||
27.88
vyomādau satvaratvaṃ vrīhmādau kiñcitkālavilambanam
27.89
nānvākāśādiṣvavasthānamapi teṣāmekaikasmin ekaikadinamātrameva na bahu
saṃvatsarakāla mityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
27.90
|| 136 || nāticireṇa viśeṣāt || 23 ||
27.91
phalābhilāṣakṛteṣṭāpūrtādikarmiṇāṃ svargādavarohaṇe vyomādiṣu tara tatra
bahukālasthitiniyamaḥ satvaraniyamo veti saṃśayaḥ |
27.92
ākāśādvāyuḥ ityādinā vyomādibhūteṣu bahukālāvasthānaṃ
tattadākāraprāptiścāvagamyate -
27.93
kiñca - iha vrīhi-yava-oṣadhi-vanaspatayastila-māṣā iti jāyante iti
śrutau pravarṣānantaraṃ vrīhiyavādibhāvo darśitaḥ | tasmājjīvasya tatra tatra
bahukālasthitireveti prāpte procyate - || nāticireṇeti ||
27.94
kutaḥ || viśeṣāt || uttaratra vrīhiyavādiprāptau ato vai khalu durniṣprapataram iti
viśiṣyakṛcchraniṣkramaṇatvābhidhānāt ākāśādiprāptau aciraniṣkramaṇaṃ gamyate |
ato vai khalu durniṣprapataraṃ ityatra chāndasaḥ takāralopaḥ | durniṣprapataraṃ -
duḥkhaniṣkramaṇataramityarthaḥ | ataḥ vyomādisambandhānantaraṃ
vrīhiyavādyavasthāyāṃ karmiṇāṃ duḥkhena nirgamanaṃ kālavilambenānnadvārā
puruṣasambandhaḥ | aṅkuramārabhya dhānyaniṣpattiparyantaṃ vilambaḥ |
dhānyaniṣkramaṇānantaramapi kusūlādiprakṣepeṇa kiñcitkālavilambanaṃ iti
tātparyārtho'gamyate | tasmāt vyomādau satvaratvaṃ vrīhyādau kiñcitkālavilambanamiti
niścīyate |
27.95
anyādhiṣṭhitādhikaraṇam || 6 ||
27.96
brīhyādiṣu duṣkṛtalabdhajaḍaśarīreṇa tadbhogamanubhūya punaḥ
sukṛtaviśeṣeṇa puṇyayoniparigrahaḥ
27.97
sukṛtināṃ sarvatra sukhānubhavavidhidarśanātteṣāṃ vrīhiyavādiṣvapi
cirakālavyavasthānavyapadeśāttatra svargānandānubhavavadānandānubhogaḥ kiṃ ya
syādityāśaṅkāyāmāha -
27.98
|| 137 || anyādhiṣṭhite pūrvavadabhilāpāt || 24 ||
27.99
anyādhiṣṭhite anyaḥ vrīhiyavādyoṣadhyabhimānibhiḥ jīvāntarairadhiṣṭhite sahakṛte
brīhiyavādau sukṛtātmanāṃ cirakālāvasthānamātrameva bhogaḥ | kasmāt
pūrvavadabhilāpāt - pūrvavadākāśādiṣviva vrīhiyavādiṣvapi
saṃbandhamātrasyaiveha śrutau kathitatvāt | tathā ca
vrīhiyavādisthāvaradehābhimānajīvānāmeva
vātātapavarṣādijanmasukhaduḥkhānubhūtiḥ na pānthatulyatvādāśritasukṛtātmanām |
avarohanto jīvāḥ vrīhiyavādibhāvena jāyante iti śrūyate | megho bhūtvā pravarṣati | ta iha
vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante te kimanyairbhoktṛbhiḥ
vrīhyādiśarīrairadhiṣṭhitān vrīhyādīnākṣipanti uta te bhoktāro vrīhyādiśarīrā jāyanta iti
sandihyate |
27.100
ta iha vrīhiyavā iti jāyante iti śrutidarśanāt yato vā imāni bhūtāni jāyante somaḥ pavate
janitā matīnāṃ ityādau devā jāyante manuṣyā jāyante itivadvrīhiyavādiśarīrā eva
sukṛtino jāyanta iti prāpte pracakṣmahe - || anyādhiṣṭhita || iti |
27.101
jīvāntareṇādhiṣṭhite vrīhyādiśarīre teṣāṃ saṃśleṣamātrameva | kutaḥ
pūrvavadabhilāpāt | ākāśādimeghaparyantavat kevalatadbhāvābhilāpāt | yatra hi
bhoktṛtvamabhipretaṃ tatra tatsādhanabhūtaṃ karmābhilapyate | ramaṇīyacaraṇāḥ
kapūyacaraṇāḥ iti | iha cākāśādi vannābhilapyate karma karmaphalapradāne pravṛttasya
svargopabhogyaphalasyeṣṭādeḥ karmaṇaḥ svargopabhogādeva
27.102
samāptatvāt anārabdhasya ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇāḥ iti vakṣyamāṇatvāt madhye
karmāntarābhāvācca ākāśādibhāvavacanavat vrīhyādibhāvena
janmavacanamaupacārikam |
27.103
nanu vedavihitajyotiṣṭomādisukṛtakarmasu
paśuviśasanamāṃsabhakṣaṇādighorapāpakarmadarśanāt puṇyāpuṇyobhayātmakatvaṃ
pratīyate | tasmātsukhālayasvarge duṣkṛtaduḥkhānubhavāyogāt teṣāṃ punarāgamena
vrīhiyavādinuṣkṛtalabdhajaḍaśarīreṇa tadbhogamanubhūya punaḥ
pūrvoktasvakṛtasukṛtaviśeṣeṇa brāhmaṇādimahadaiśvaryaviśeṣajanmaparigraha
evetyāśaṅkāyāmāha -
27.104
|| 138 || aśuddhamiti cenna śabdāt || 25 ||
27.105
naitadasti - yat anyādhiṣṭhite vrīhyādiśarīre saṃśleṣamātraṃ
bhoktṛtvahetvabhāvānna vrīhyādibhāvena janma - iti | bhoktṛtvahetusadbhāvāt
svargopabhogyaphalaṃ iṣṭādikarmaiva aśuddhaṃ pāpamiśritam agnīṣomīyādi
hiṃsāyuktatvāt | hiṃsā ca na hiṃsyāt sarvā bhūtāni iti niṣiddhatvāt pāpameva |
27.106
na cātra padāhavanīyādivadutsargāpavādabhāvaḥ sambhavati bhinnaviṣayatvāt |
agnīṣomiyahiṃsāvidhiḥ hiṃsāyāḥ kratūpakārakatvaṃ bodhayati na hiṃsyāt iti tu
hiṃsāyāḥ pratyavāyaphalatvam | athocyate - agnīṣomīyādiṣu vidhitaḥ pravṛtterna
tadviṣayaṃ niṣedhavidhirāskandati rāgaprāptaviṣayatvāttamyeti - naivam | ihāpi
rāgaprāpteraviśeṣāt | svargakāmo yajeta ityevamādau hi pravartate | agnīṣomīyādiṣvapi
teṣāṃ phalasādhanabhūtasya yāgāderupakārakatvaṃ śāstrādavagamya rāgādeva
pravartate | laukikyāmapi hiṃsāyāṃ kenacit pramāṇena hiṃsāyāḥ
svasamīhitasādhanatvamavagamya rāgāt pravartata iti na kaścana viśeṣaḥ | tathā
nityeṣvapi karmasu sarvavarṇānāṃ svadharmānuṣṭhāne paraṃ aparimitaṃ sukham
ityādivacanāt phalasādhanatvamavagamya rāgādeva pravṛttiriti
teṣāmapyaśuddhiyuktatvam | ataḥ iṣṭādīnāṃ pāpamiśratvenāśuddhiyuktānāṃ
svargo'nubhāvyaṃ phalaṃ tatrānubhūya hiṃsāṃśasya phalaṃ
vrīhyādisthāvarabhāvenānubhūyate | sthāvarabhāvañca pāpaphalaṃ smaranti śarīrajaiḥ
karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ iti | ato vrīhyādibhāvena bhogāya anuśayino jāyanta iti
cet - tatra kutaḥ śabdāt - agnīṣomīyādeḥ saṃjñapanasya
svargalokaprāptihetutayā hiṃsātvābhāvaśabdāt paśorhi saṃjñapananimittakāṃ
svargalokaprāptiṃ vadantaṃ
27.107
śabdamāmananti hiraṇyaśarīra ūrdhvaḥ svargaṃ lokameti ityādikam |
atiśayitābhyudayasādhanabhūto vyāpāro'lpaduḥkhado'pi na hiṃsā pratyuta rakṣaṇameva |
tathā ca mantravarṇaḥ -
27.108
na vā u etanmriyase nariṣyasi devān idepi pathibhiḥ sugebhiḥ |
yatra yanti sukṛto nāpi duṣkṛtaḥ tatra tvā devaḥ savitā dadhātu || iti |
27.109
cikitsakañca tādātvikālpaduḥkhakāriṇamapi rakṣakameva vadanti pūjayanti ca tajjñāḥ |
27.110
chāgapaśupratyāmnāyena piṣṭapaśugrahaṇamavirodham
27.111
kiñca - vāyavyaṃ paśumālabheta ityādiśruticoditatvena tyāgīyahiṃsāyāḥ na
pāpajanakatvam | tasmājjīvādhiṣṭhita-bīhiyavādiṣu sukṛtātmanāṃ
sambandhamātrameva na bhoga iti niścīyate |
27.112
nanu agnīṣomīyaṃ paśumālabheta ityādiśrutiṣu śrautakarmasu paśuviśasanamuktam |
tannaramedhāśvamedhādivat prātyakṣikapaśuviśasanaṃ pitṛmedhādivat
piṣṭapaśvādigrahaṇaṃ vā yuktam |
27.113
mā hiṃsyātsarvā bhūtāni agnīṣimīyaṃ paśumālabheta chāgasya vapayā
medhaso'nubrūhi ityādiśrutiṣu hiṃsāniṣedhāniṣedhavyapadeśāt piṣṭapaśuparigrahaḥ
arthādupadiśyate | puruṣaṃ vai devāḥ paśumālabhanta tasmādālabdāt medha udakrāmat
so'śvaṃ prāviśat tasmādaśvo medhyo'bhavadathainamutkrāntamedhamatyājyanta sa
kiṃpuruṣo'bhavat te'śvamālabhanta
27.114
so'śvādālabdhādudakrāmat sa gāṃ prāviśat athainamutkrāntamedhamatyajyanta sa
śarano'bhavat te gāmālabhanta so'viṃ prāviśat tasmādavirmedhyo'bhavat
athainamutkrāntamedhamatyājyanta sa gavayo'bhavat te'vimālabhantaḥ
so'verālabdhādudakrāmat so'jaṃ prāviśat tasmādajo medhyo'bhavat
athainamutkrāntamedhamatyājyanta sa vṛṣabho'bhavat te'jamālabhanta
so'jādālabdhādudakrāmat | sa vrīhiṃ prāviśat iti | ṛgvede'pi vapāyāḥ
pariśeṣapramāṇena vrīhyādyoṣadhipraveśakathanāt |
27.115
manusmṛtāvapi -
27.116
kuryāddhṛtapaśuṃ saṅge kuryātpiṣṭapaśuṃ tathā |
na tveva tu vṛthā hantuṃ paśumicchetkadācana ||
27.117
yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtve'ha māraṇam |
vṛthā paśughnaḥ prāpnoti pretya janmani janmani ||
27.118
yo bandhanavadhakleśān prāṇināṃ na cikīrṣati |
sa sarvasahitaḥ prepsuḥ sukhamatyantamaśnute || iti |
27.119
śātātape'pi -
27.120
jyotiṣṭhomādikṛtyeṣu tanmantroccāraṇena vai |
paśuprāṇān haredvipro na bandhanavidheḥ kvacit ||
27.121
yo mantrasidhyā yajñeṣu paśuprāṇānnihanti vai |
sa tu pratyakṣapaśunā kuryādyajñaṃ suśobhanam ||
27.122
mantrasiddhivihīnānāṃ prākṛtānāṃ dvijanmanām |
piṣṭākāreṇa chāgena jyotiṣṭomādikaṃ vidhiḥ ||
27.123
iti darśanācca | mantroccāraṇamātreṇa paśuprāṇākarṣaṇasamarthānāṃ
vākśuddhiyutānāṃ cetanachāgapaśunā jyotiṣṭomādikaṃ nirdiśyate |
tadvadasamarthānāṃ piṣṭapaśuyāga eva yuktaḥ | piṣṭapaśormantreṇa prānāvāhanasya
tadvatprāṇotkramaṇasya ca sambhavena vaidikalaukikavirodho na bhavati |
somalatāpratinidhitvena yathāmlalatāparigrahaṇaṃ tadvat chāgapaśupratyāmnāyena
piṣṭapaśubrahmaṇamavirodham |
27.124
nanu iha loke somalatā'darśanāt tatpratinidhisvenāmlalatāparigrahaṇamupapannam |
chāgasyeha sambhavena tadvanna vidhīyata iti cenna | pitṛmedhakāmānāṃ
aśvamedhādivatpitṛ medhe pratyakṣasvapitṛvadhaprasaṅgāt
pitrātmakapinḍacchedanena pitṛmedhasya niṣphalatvadoṣācca pretatvanivṛttau
tanḍula-go-vṛṣabhasaṃskārakarmaṇaḥ cāturmāsyā vai paśavaḥ ityatra
piṣṭapaśugrahaṇavidheśca dattāñjalitvasambhavācca |
27.125
kiñca - mantrasiddhipradhānabhūtavidhivihitopanayana##-
tasmādyāgīyakarmasu piṣṭapaśuparigrahaṇaṃ yuktam |
27.126
kiñca - tatsukṛtātmanaḥ tapo-vidyā-yaśo##-
sambhavatītyāśaṅkāyāmāha -
27.127
|| 139 || retassigyogo'tha || 26 ||
27.128
sukṛtātmanāṃ vrīhyādijanmavacanamaupacārikam |
vrīhyādipraveśānantaramevottamapuruṣaśarīre praviśya retorūpeṇa pariṇamyate yo yo
hyannamatti yo yo retassiñcati tadbhūya eva bhavati iti retassigbhāvo'nuśāyināṃ
śrūyamāṇo yathā tadyogamātramupadiṣṭaṃ | tadvat vrīhyādibhāvo'pi nirdiṣṭaḥ |
27.129
puruṣahṛdayapraviṣṭānāṃ sukṛtakarmiṇāṃ śuklāvacchinnānāṃ kathaṃ
śarīrotpattissambhavatītyāśaṅkāyāmāha -
27.130
|| 140 || yoneḥ śarīram || 27 ||
27.131
dyuloke devatvaṃ prāptānāṃ sukṛtātmanāṃ yadā retorūpeṇa yonipraveśastasya
tadaiva śarīramutpadyate | tathāpi teṣāṃ garbhavedanādiduḥkhasadbhāyāt
bālyādyavasthāsvapi tattatkleśānubhavadarśanācca
janmamaraṇaduḥkhadūrīkṛtācāryakaṭākṣalabdhaśaktipātādivaśena
nirdhūtapāśapaṭalassan prārabdhapratibhāsanāśaparyantaṃ
śivatattvajñānadṛḍhaphalaka-dhyāna-dhāraṇa vairāgya-śama##-
nirantaramananyabhāvenasampādanīyamiti bhāvaḥ | tathā siddhāntaśikhāmaṇau -
27.132
asthire kṣaṇike saukhye putradārādisambhave |
kṣayitvādiyute svarge kasya vāṁñchā vivekinaḥ ||
27.133
śive paramakalyāṇe bhaktābhīṣṭaphalaprade |
saṃsthāpya sarvadā cittaṃ vicaredbhaktimānnaraḥ || iti |
27.134
śaive -
27.135
putramitrakalatrādīn bāndhavābhāsasaṃjñikān |
mahāmohaikajanakan śivajñānanirodhakān ||
vihāya śaṅkare cittaṃ dātavyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ ||
27.136
iti śravaṇānmumukṣūṇāṃ paralokagamanāgamanasādhakapuṇyapāpakarmakartṛtvaṃ
vihāya nirantaraṃ śivajñānārthaṃ śivopāsanameva kartavyamiti veditavyam |
tasmātsukṛtātmanāṃ prāṇākāśādiprāptiprabhṛtitadyogamātrameveti siddham |
27.137
iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-
27.138
śrīkarabhāṣye
27.139
upāsanābhidhānasya tṛtīyādhyāyasya
tadantarapratipatyādiṣaṣṭhādhikaraṇāvacchinnatadantarapratipattāvityādi##-
27.140
tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
27.141
śrīkarabhāṣye tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
27.142
svapnaprapañcadṛṣṭāntena jaganmithyātvavādimatanirākaraṇam
27.143
parameśvarājñābhūtātivarṇāśramānukūlaśrutismṛtyuktaḥ
puṇyakarmānuṣṭhānādduritakṣayaḥ | duritakṣayeṇa
śrutismṛtyāgamādisacchāstraviśvāsaḥ | tadviśvāsavicāreṇa nityānityavastuvivekaḥ |
tadvivekādihāmutra phalabhogavirāgaḥ | tadvirāgeṇa śamādiṣaṭkasamprāptiḥ | tatphalena
mokṣaikaniṣṭhayā śivācāryānugrahaḥ | tato mokṣānukūlapati-paśu##-
ataśśivasākṣātkāracittaikatvakāraṇaśivayogābhyāsaḥ | tadabhyāsena ahaṃ##-
pāpabuddhinivṛttipūrvakapuṇyakarmānuṣṭhānahetunā varṇāśramācāraniṣṭhānāṃ
sukṛtināmiha paralokeṣu sukhānubhūtiḥ | tadvyatiriktānāṃ pāpināṃ ghoranarakavedanā
ca darśitā |
27.144
iha tu kecit niṣprapañca-nirdharmika-nirguṇa-niravayava-nirbhedanitye
brahmaṇi prapañcakāraṇatvāyogāt svapnaprapañcadṛṣṭāntena
jāgratsvapnasuṣuptimūrchāvasthānāṃ catasṛṇāmapi mithyātva sādhayanti |
tacchuddhādvaita-buddhādvaita-śuṣkādvaita##-
27.145
sandhyādhikaraṇam || 1 ||
27.146
svapnasya bhaviṣyacchubhāśubhaphalasūcakatvadarśanāt svapnasyāpi
satyatvapratipādanam
27.147
nanu svapnendrajālasadṛśamacintyaracanātmakaṃ ityādi purāṇāgamādiṣu
svapnavatprapañcasya mithyātvakathanātpūrvoktapuṇyāpuṇyakarmiṇāṃ
svarganarakānubhavānāṃ asatyatvamarthātsiddham | ataḥ
parameśvarārpaṇapūrvakasukṛtakarmānuṣṭhānasya na
ki~citprayojanamityāśaṅkāyāmāha -
27.148
|| 141 || sandhye sṛṣṭirāha hi || 1 ||
27.149
sandhye svapnāvasthāyāṃ sṛṣṭiḥ
sandhyāsvapnāvasthānugatacarācaraprapañcasṛṣṭiḥ pāramārthikī | kutaḥ āha hi | na
tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti | atha rathān rathayogānpathaḥ sṛjate
ityādiśrutau svapnaprapañcasya pratipāditatvāt styatvam tasmāt
svapnaprapañcadṛṣṭāntena jāgratprapañcasya mithyātvānumānapradhāna##-
27.150
na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti | atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate | na
tatrāṅandā mudaḥ prabhudo bhavanti athānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra
veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti atha veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyaḥ
sṛjate | sa hi kartā iti śrutau svapnamadhikṛtya śrūyate | tasmādatra
jāgratprapañcasṛṣṭivat svapnarapañcasṛṣtiḥ jīvakṛtā īśvarakṛtā vā
tatsatyamasatyaṃ vā iti sandihyate |
27.151
īkṣaṇādipraveśāntasṛṣṭirīśena kalpitā |
jāgradādisuṣuptyantasṛṣṭirjīvena kalpitā ||
27.152
iti vākyadarśanāt sandhye sṛṣṭirjīveneti | kutaḥ svapnāvasthānamucyate sandhyaṃ
tṛtīyaṃ svapnāvasthānam iti vacanāt | sā tu jīvenaiva sṛjate | sa hi kartā ityāha hi |
svapnadṛgjīva evātra pratīyate |
27.153
kiñca - svapnagatagajasyandanādiprapañcasya prabodhe mitthātvadarśanāt
tadvajjāgratprapañcasyāpi rajjusarpādivanmithyātvamupapannamiti prāpte pracakṣmahe |
27.154
sandhye svapne sṛṣṭiḥ gajaturagādinānācitrasṛṣṭiḥ āha hi jīvāntaryāmitayā
vyāpakasya paraśivabrahmaṇaḥ iti śrutiḥ pratipādayati | īśvarassarvabhūtānāṃ
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit