Aphorisms on Brahman 30
Śrīkarabhāṣya 30
- Language
- Sanskrit
30.1
sukṛta-duṣkṛtayorhānamupāyanañca sarvāsu vidyāsu cintanīyamityuktam | tacca
hānaṃ kiṃ dehaviyogakāle dehādyutkrāntasyādhvani ca uta dehaviyogakāla eveti viśaye
ubhayatreti yuktam | ubhayathā ca śrutatvāt | evaṃ hi kauṣītakinaḥ samāmananti | sa etaṃ
devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati ityupakramya sa āgacchati virajāṃ
30.2
nadīm | tāṃ manasā'tyeti | tatsukṛta-duṣkṛte dhūnute iti | atra vākye adhvani
sukṛtaduṣkṛtahāniḥ pratīyate | tāṇḍinastu - aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ
candra iva rāhormukhāt pramucya | dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā
brahmalokamabhisambhavāmi iti | atra tu dehaviyogakāla iti pratīyate | śāṭhyāyanako'pi ##-
putreṣu dāyasaṃkrāntisamakālaṃ sukṛta-duṣkṛtasaṃkramaṇaṃ śrūyamāṇaṃ
dehaviyogakāla iti gamyate | ataḥ sukṛta-duṣkṛtayorekadeśo dehaviyogakāle hīyate
| śeṣastvadhvani iti prāpte -
30.3
ucyate - || sāmparāye iti || sāmparāye - dehādapakramaṇakāle eva viduṣaḥ
sukṛta-duṣkṛte niravaśeṣaṃ hīyete | kutaḥ || tartavyābhāvāt || viduṣo
dehaviyogātpaścāt sukṛta-duṣkṛtābhyāṃ taritavyabhogābhāvāt |
vidyāphalabhūtabrahmaprāptivyatirekeṇa hi sukṛtaduṣkṛtābhyāṃ bhoktavye sukha##-
priyāpriye spṛśataḥ | eṣa samprasādo'smāccharīrāt samutthāya paraṃ jyotirupasampadya
svena rūpeṇābhiniṣpadyate tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampatsye
ityadiśrutiṣu lokāntaraprāptiṃ vinaiva sākṣāt brahmaprāptidarśanāt sarvaṃ śāstraṃ
samañjasam |
30.4
aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ iti śrutau virajāvipāpmā iti śrutau ca pāpakṣayasyaiva
upadeśāt na tu puṇyasyetyāśaṅkāyāmāha -
30.5
|| 208 || chandata ubhayāvirodhāt || 28 ||
30.6
|| chandataḥ || icchātaḥ vipakṣabalādityarthaḥ | ajahallakṣaṇayā pāpaśabdena puṇyamapi
pratipādyate | kutaḥ || ubhayāvirodhāt ||
30.7
yadā (thā) paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ
brahmayonim |
tathā (thā) vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti
||
30.8
ityādipuṇya-pāpobhayavināśavidhāyakaśrutyantaradarśanāt |
30.9
kiñca - virajānadītāraṇatvena śivalokaprāptividhāyakaśrutismṛtipurāṇānāṃ
ihaiva dehāvasāne paraṃjyotirmayaparaśivaliṅgaprāptipratiādakānāñca
parasparavirodho dṛśyata iti cetviraktāviraktaparameśvaraikaniṣṭhaphalavidhāyakamiti
veditavyam | chandaso yatheṣṭaṃ padānāmanvayo varṇanīya iti nyāyāt śruterarthasya
bhāvasya vicāro yuktaḥ | śarīratyāgakāle puṇyāpuṇyamocanaśruteḥ tadūrdhvaṃ
paraśivabrahmalokaprāptiśruterubhayaśrutyavirodhāya kaupītakavākye tatsukṛta##-
panthānamāpadya iti vākyakhaṇḍāt prāgupanetavya iti siddham |
30.10
nanu ihaiva parañjyotirmayaliṅgavilīnānāṃ puṇyapāpakṣayavidhiryuktā | tadbhinnānāṃ
mandavirāgiṇāṃ dehāvasāna-virajānadītaraṇānantarameva puṇya##-
durnivāra ityāśaṅkāyāmāha -
30.11
|| 209 || gaterarthavatvamubhayathā'nyathā hi virodhaḥ || 29 ||
30.12
ubhayathā ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ vināśāṅgīkāre sati gaterarcirādimārgeṇa
brahmalokagamanasyārthavatvaṃ saphalatvaṃ bhavati | anyathā
puṇyakarmakṣayānaṅgīkāre paraśivabrahmaloke kiñcitkālaṃ
upāsanāphalabhogānantaraṃ puṇyaphalabhogārthaṃ svargalokaṃ prati
punarāvṛtteravaśyamaṅgīkartavyatvāt virodhaḥ syāt | na sa punarāvartata iti
śrutivirodhaśca syāt | etena pratipādyamānāyā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartanta iti
śruteraprāmāṇyaṃ syāt |
30.13
kiñca - śrutismṛtyāgameṣu nityanaimittikakāmyakarmaṇāmeva karmeti
vyavahāravyavasthāpanāt
bahujanmakṛtaniṣkāmakṛtaśivārpitanityanaimittikādikarmadvārā
tatprasādodbhūtabhakteḥ karaṇatvavyavahārāyogāt | tadbhaktyā talloke
sarvaiśvaryasampannaniratiśayānandakandakalyāṇavibhūtirviruddhā syāt | tathā
śiagītāsu ca spaṣṭamupadiṣṭam -
30.14
koṭijanmārjitaiḥ puṇyaiḥ śive bhaktiḥ prajāyate |
iṣṭāpūrtādikarmā.i yenācarati mānavaḥ ||
śivārpaṇadhiyā kāmān parityajya yathāvidhi |
30.15
ityādinā bhaktimahimāprapañcaṃ prasādhya tatraiva
30.16
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ pāraṃ yāsyatha yena vai |
munayastatpravakṣyāmi vrataṃ pāśupatābhidham ||
30.17
kṛtvā tu virajādīkṣāṃ bhūtirudrākṣadhāriṇaḥ |
japanto vedasārākhyaṃ śivanāmasahasrakam ||
30.18
santyajya tena martyatvaṃ śaivaṃ tanumavāpsyatha |
tataḥ prasanno bhagavān śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ||
bhavatāṃ dṛśyatāmetya kaivalyaṃ vaḥ pradāsyati ||
30.19
rāmāya daṇḍakāraṇye yatprāha kumbhasambhavaḥ |
tatsarvaṃ vaḥ pravakṣyāmi śruṇudhvaṃ bhaktiyoginaḥ ||
30.20
atastvāṃ dīkṣayiṣyāmi virajāmārgamāśritaḥ |
tena mārgeṇa martyatvaṃ hitvā tejomayo bhavet ||
30.21
idaṃ vrataṃ pāśupataṃ kariṣyāmi samāsataḥ |
atha rāmagirau rāmaḥ puṇye godāvarītaṭe ||
30.22
śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya kṛtvā dīkṣā. yathāvidhi ||
bhūtibhūṣitasarvāṅgo rudrākṣābharaṇairyutaḥ ||
30.23
ityādinā kumbhasambhavena śrīrāmasya
virajāparaparyāyavācakaśivadīkṣāvidhyupadeśāt |
30.24
nanu dehatyāgavatāṃ bhaktānāṃ virajānadītaraṇakāle karmakṣaye satyeva devayānagateḥ
prayojakatvaṃ anyathā dehaviyogakāla eva sarvakarmakṣaye tadanantaramevāsau mukta iti
cenna -
30.25
devayānagateḥ niṣprayojanatvāt | paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata iti
devayānena brahmaprāptyanantarameva tadākārākāritatvaśravaṇasya virodhaḥ syāt |
30.26
evañca yadyapi vidyāsāmarthyādeva devayānagatistattaddeśavihāracandrasaṃvādādikaṃ
agrimavihārāt evamupapadyate tathāpi yāvadbrahmaprāpti
dhīsaṅkocarūpasaṃsārānuvṛttiḥ vidyāsāmarthyānnopapadyata iti
tanmūlabhūtakarmaleśānuvṛttiravaśyameṣṭavyā | na ca
parameśvarasaṅkalpaviśeṣādeva tadanuvṛttissyāditi vācyam | tasyaiva asmābhiḥ
karmamūlatayocyamānatvāt | na hyasminmate vihitaniṣiddhācaraṇaprayuktaḥ
parameśvarasaṅkalpaḥ kaścidasti | tatsaṅkalpamanapekṣyaiva puṇyapāpe staḥ |
30.27
śivaikaniṣṭānāṃ puṇyanirākāraṇapūrvakaśivalokapraptiḥ śivattvaprāptiśca
30.28
nanu brahmaprāptyanantaraṃ vikāsādivṛttirahitatatsvarūpaprāptiḥ
śivalokagamanecchāpuruṣāṇāṃ dhīvikāsādidivyamaṅgalavigrahāvirbhāvaśca yukta iti
cet tāvatparyantaṃ taddhīsaṅkocahetukarmavṛtyā bhāvyam | tathā
virajānadītaraṇānantarameva karmakṣaya ucyate | prākṛtaprapañcasīmāvadhi##-
parañjyotirupasampadyatetyanena brahmaprāptirvivakṣitā | viṣṇupadasambandhinī na
virajānadī | prākṛtaprapañcasīmāvadhiḥtadanupraveśaḥ |
prakṣīṇasarvakarmaleśayogino viṣṇupadādūrdhvamaprākṛtaṃ śivapadaṃ
paramānandamayaṃ anupraviśanti | tathā hi śrutiḥ - so'dhvanah paramāpnoti
tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti | smṛtiśca -
30.29
parātparataraṃ brahmā tatparātparato hariḥ |
tatparātparato hīśaḥ iti vedāntacodanāt ||
30.30
yaśśivaṃ paramātmānaṃ umāpatimaharniśam |
dhyāyate viśvakartāraṃ puṇyāpuṇyanirākṛtāt ||
30.31
virajākhyāṃ nadīṃ tīrtvā viṣṇulokātparaṃ padam |
nityaiśvaryasamāyuktaṃ manovācāmagocaram ||
sa tu kailāsamāpnoti śivānugrahavaibhavāt ||
30.32
iti darśanāt śivaikaniṣṭhānāṃ puṇyāpuṇyanirākaraṇapūrvakaśivalokaprāptiḥ
śivatvaprāptiśca vajralepāyate |
30.33
nanu dehaviyogakāle virajānadītaraṇānantaraṃ vā sarvakarmakṣayāṅgīkāre
sūkṣmaśarīranāśaprasaṅgaḥ syāt | tathā sati kevalasyātmano gamanaṃ nopapadyate |
tasmāt utkrāntisamaye viduṣo niḥśeṣakarmakṣayo nopapanna ityāśaṅkāyāmāha -
30.34
|| 210 || upapannastallaṇārthopalabdherlokavat || 30 ||
30.35
upapanna eva utkrāntikāle sarvakarmakṣayaḥ | katham tallakṣaṇārthopalabdheḥ -
kṣīṇakarmaṇopyārvibhūtasvarūpasya dehasambandhalakṣaṇārthopalabdheḥ | paraṃ
jyotirupasampadya svena rūpeṇāminiṣpadyate | sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ
saḥ svarāḍ bhavati | tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati | sa ekadhā bhavati tridhā
bhavati ityādiṣu dehasambandhākhyo'rtho hyupalabhyate | ataḥ kṣīṇakarmaṇo'pi
sūkṣmaśarīrayuktasya devayānena gamanamupapadyate | kathaṃ
sūkṣmaśarīramapyārambhakakarmavināśe'vatiṣṭhata iti cet - vidyāmāhātmyāditi
brūmaḥ | vidyā hi svayaṃ sūkṣmaśarīrasyānārambhikā'pi
prākṛtasukhaduḥkhopabhogasādhanasthūlaśarīrasya sarvakarmaṇāñca
niravaśeṣakṣaye'pi svaphalabhūtaparaśivabrahmaprāptipradānāya devayānena pathainaṃ
gamayutiṃ sūkṣmaśarīraṃ sthāpayati - lokavat yathā loke
sasyādisamṛdhyarthamārabdhe taṭākādike taddhetuṣu tadicchādiṣu vinaṣṭeṣvapi tadva
taṭākādikarmaśithilaṃ kurvantaḥ tatra pānīyapānādi kurvanti | tadvaditi siddham |
30.36
atha syāt - jñānināṃ sākṣātkṛtaparaśivatattvānāṃ dehapātasamaye karmaṇo
niravaśeṣakṣayāt dehapātādūrdhvaṃ sūkṣmaśarīramātraṃ gatyarthamanuvartate tathāpi
sukhaduḥkhānubhavo na vidyata iti yaduktaṃ - tannopapadyate | vasiṣṭha##-
sākṣātkṛtaśivatattvānāṃ dehapātādūrdhva. dehāntarasaṅgamaḥ
putrajanmavipatyādinimittasukhaduḥkhānubhavaśca dṛśyata ityāśaṅkāyāmāha -
30.37
|| 211 || yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām || 31 ||
30.38
nāsmābhiḥ sarveṣāṃ jñānināṃ dehapātasamaye sukṛta-duṣkṛyorvināśa uktaḥ
api tu yeṣāṃ jñānināṃ dehapātānantaraṃ arcirādikā gatiḥ prāptāḥ teṣāṃ
dehapātasamaye sukṛtaduskṛtahāniruktā
30.39
vasiṣṭhādīnāntu ādhikārikāṇāṃ na dehapātānantaraṃ arcirādigatiprāptiḥ
prārabdhasyādhikārasyāsamāptatvāt | teṣāṃ karmaviśeṣeṇādhikāraviśeṣaṃ##-
karmaṇo bhogādeva kṣayaḥ | ataḥ ādhikārikāṇāṃ tadārambhakaṃ karma
yāvadadhikāramavatiṣṭhate | atasteṣāṃ na dehapātādanantaraṃ arcirādigatiprāptiḥ |
30.40
aniyamādhikaraṇam || 13 ||
30.41
mūrtāprākṛtadivyarūpaparaśivabrahmopāsakaprāpyacidvilāsanandānu##-
30.42
nanu upakosalādividyopāsakānāṃ brahmaprāptiruta tadbhinnānāṃ sarveṣāṃ
brahmopāsakānāmeva brahmaprāptissambhavati ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha
-
30.43
|| 211 || aniyamaḥ sarveṣāmavirodhaḥ śabdānumānābhyām || 32 ||
30.44
upakosalādiṣu yeṣūpāsaneṣu arcirādigatiḥ śrūyateḥ kiṃ tanniṣṭhānāmeva tayā
brahmaprāptiḥ uta sarveṣāṃ dahara-śāṇḍilya##-
ceme araṇye śraddhā tapa ityupāsate śraddhāṃ satyamupāsate
itītarasakalabrahmavidyopāsakatve pramāṇābhāvācca tanniṣṭhānāmeveti
prāpte'bhidhīyate aniyama iti | sarveṣāṃ - sarvopāsananiṣṭhānāṃ tayaiva gantavyatvāt
tanniṣṭhānāmeveti niyamo nāsti | sarveṣāṃ tayaiva hi sati śabdānumānābhyāṃ
śrutismṛtibhyāṃ avirodhaḥ | anyathā virodha evetyarthaḥ |
30.45
śrutistāvat - taittirīya-chandogya-vājasaneya-ātharvaṇaśikhā##-
yaścchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ chando'bhyo'dhyamṛtātsambabhūva sa mendro
medhayā spṛṇotu amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam etatsomasya sūryasya
sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram iti taittirīyake
pāśupatavidyāṅgaśivaliṅgabāhyābhyantara-dhyānadhāraṇādyupāsakānāṃ
amṛtatvamabhidhīyate ya evametadvidurye ceme araṇye śraddhāṃ satyamupāsate |
te'rciṣamabhisambhavanti iti chāndogye pañcāgnividyāyāṃ arcirādimārgeṇa dahara##-
gamanamupadiśyate | vājasaneyake - tadya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhāṃ tapa
ityupāsate sate iti |
30.46
ya itthaṃ viduḥ iti pañcāgnividyāniṣṭhān ye ceme ityādinā śraddhāpūrvakaṃ
brahmopāsinaścoddiśya acirādikā gatirupadiśyate ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma satyaṃ tveva vijijñāsitavyam iti satyaśabdasya paraśivabrahmaṇi
prasiddheḥ | tapaśśabdasyāpi tenaikārthyāt satya-tapaśśabdābhyāṃ
brahmaivābhidhīyate - śraddhāpūrvakaṃ brahmopāsanaṃ anyatra śrutaṃ
śraddhābhaktidhyanayogādavehi iti satyaṃ tveva vijijñāsitavyam ityupakramya śraddhā
tveva vijijñāsitavyā iti vratametatpāśupataṃ tatsamācarenmumukṣunaṃ punarbhavāya
ityādinā ca atharvaṇaśikhāśvetāśvetarabṛhañjāvālādiṣu
pāśupatavidyāniṣṭhānāṃ punarāvṛttirahitaparaśivabrahmaprāptirupadiśyate |
smṛtirapi -
30.47
agnirjyotirahaśśuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ || iti
30.48
liṅgāṅgasaṅgināṃ vatsa punarjanma na vidyate |
yugapadjñānasiddhiḥ syāt tato mokṣamavāpnuyāt ||
30.49
iti darśanācca sarveṣāṃ brahmavidyopāsakānāṃ arcirādimārgeṇaiveti niyamo dṛśyate
| evaṃ vijātīyakāḥ śrutismṛtayo bahavassanti | evaṃ sarvavidyāsādhāraṇīyā gatiḥ
prāptaivopakosalavidyādau anūdyāte |
30.50
nanu ādityacandrādigrahāṇāṃ aśvinyādinakṣatrāṇāṃ
indrādidikpālaprabhṛtidevānāñca anenaiva śarīreṇa muktirupapadyate ataḥ
manuṣyāṇāmiva sthūlasūkṣmaśarīraviyogapūrvakaśivatattvaprāptirna sambhavatīti cenna
-
30.51
gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ devāśca sarve pratidevatāsu |
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyayae sarva ekībhavanti ||
30.52
iti śrutidarśanāt bhaktānāṃ jīvanmuktānāṃ sūryacandranakṣatrādīnāṃ
indrādidevānāñca svādhikāradaśāviyogānantaraṃ
sthūlasūkṣmaśarīraparityāgapūrvakaṃ paraśivabrahmaṇyekībhāvarūpaṃ
videhakaivalyameva vyapadiśyate |
30.53
akṣaradhyadhikaraṇam || 14 ||
30.54
niravayavaparaśivabrahmasākṣātkāravatāṃ videhakaivalyaprāptinirṇayaḥ
30.55
nanu mūrtabrahmopāsakānāṃ daharādividyāniṣṭhānāṃ
aprākṛtadivyamaṅgalavigrahaviśiṣṭatvena sarvaiśvaryasampannamahākailāse
sālokyādinityamaṅgalavaibhavacidvilāsānandānubhavo'stu dve vāva brahmaṇo rūpe
mūrtañcāmūrtamevaca iti śrutau paraśivabrahmaṇaḥ rūpadvayāvagamāt
amūrtabrahmopāsakānāṃ kā gatirityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇāha -
30.56
|| 213 || akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavat taduktam ||
33 ||
30.57
aniyamassarveṣāṃ iti sūtre mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ sarveṣāmapi
paraśivabrahmaloka prāptirityuktam | akṣaradhiyāṃ
niravayavaparaśivabrahmasākṣātkāravatāṃ tu avarodhaḥ paralokagamanapratibandhaḥ
paralokagamanābhāva evāṅgīkartavyaḥ kutaḥ sāmānyatadbhāvābhyām |
amūrtabrahmasākṣātkāravatāṃ sarveṣāmapi liṅgaśarīranāśasya samānatvāt
tadbhāvāt brahmaṇyekabhāvāt tādātmmāt ityarthaḥ | aupasadavat - yathā
aupasadānāṃ yajñādikarmakartṝṇāṃ sarveṣāṃ svargalokaprāptiḥ tadvat |
pūrvoktasaudhanyāyena mūrtā'mūrtabrahmasākṣātkāravatāṃ sarveṣāmapi
liṅgaśarīreṇa saha brahmaṇyekībhāvasya ca tulyatvāt |
30.58
tatra pramāṇamāha || taduktaṃ || na tasya prāṇā utkrāmante tatraiva samavalīyante
pare'vyaye sarva ekībhavanti ityādiśrutiṣu paraśivabrahmasākṣātkāravatāṃ bhaktānāṃ
liṅgaśarīreṇa saha paraśivabrahmaikyaṃ pratipādivamiti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |
30.59
etena muktānāmapi liṅgaśarīrapradhānasādhakadvaita-viśiṣṭādvaitamatadvayaṃ
jaḍājaḍayorekatvāsambhavāt rajjusarpavajjīvasya mithyātvavyavasthāpaka##-
sarvaśrutisamaprāmāṇyadvaitādvaitābhidhānamukhyavaidikamatena bauddhādivat
śrutyekadeśaprāmāṇyāt nirastam | gārgibrāhmaṇe - bṛhadāraṇyake śrūyate ##-
alohitaṃ asnehaṃ acchāyaṃ ata avāyvanākāśaṃ asaṅgaṃ arasaṃ agandhaṃ
acakṣuṣkaṃ aśrotraṃ avāṅmansaṃ atejaskaṃ aprāṇaṃ asukhaṃ amātraṃ anantaraṃ
abāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau
vidhṛtau tiṣṭhataḥ || tathā ātharvaṇe - atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate
yattadadeśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuśśotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ
sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ bhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ yathorṇanābhiḥ
sṛjate gṛhyate ca yathā pṛthivyāṃ oṣadhayaḥ sambhavanti | yathā sataḥ
puruṣātkeśalomāni tathā kṣarātsambhavatīha viśvam iti | tatra saṃśayaḥ - kimime
akṣaraśabdanirdiṣṭabrahmasaṃbandhitayā śrutāḥ asthūlatvādayaḥ
prapañcapratyanīkatāsvarūpāḥ sarvāsu brahmavidyāsvanusandheyāḥ uta yatra śrūyante
tatraiveti | kiṃ yuktam yatra śrutāstatraiveti kutaḥ vidyāntarasvarūpabhūtānāṃ
guṇānāṃ vidyāntarasvarūpatve prāmāṇābhāvāt pratiṣedharūpāṇāmeṣāṃ
ānandādivatsvarūpāvagamopāyatvābhāvācca ānandādihiravatasvarūpe hi brahmaṇi
sthūlatvādayaḥ prapañcadharmāḥ pratiṣidhyante nirālambanapratiṣedhāyogāt | evaṃ
prāpte pracakṣmahe -
30.60
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ ityādinā akṣarabrahmasambandhināṃ asthūlatvādidhiyāṃ
sarvabrahmavidyāsvavirodhaḥ saṃgatamityarthaḥ | ataḥ
akṣaraparaśivabrahmasākṣātkāradhiyāṃ bhaktānāṃ lokāntaraprāptivirodho vā syāt
kutaḥ sāmānyatadbhāvābhyāṃ | sarveṣūpāsaneṣu upāsyākṣarasya paraśivasya
brahmaṇassamānatvādekatvāt tadbhāvāt nāśah kāraṇalayaḥ iti nyāyena
liṅgaśarīravilayapūrvakaśivatvaprāptisadbhāvācca |
30.61
asādhāraṇākāreṇa grahaṇaṃ hi vastuno grahaṇam | na ca
kevalamānandādibrahmaṇo'sādhāraṇamākāramupasthāpayati
pratyagātmanyapyānandādervidyamānatvāt heyapratyanīko hyanandādiḥ
brahmaṇo'sādhāraṇaṃ rūpam | pratyagātmanastu svato heyavirahiṇo'pi
heyasambandhayogyatā'sti | heyapratyanīkatvañca
cidacidātmakaprapañcadharmabhūtasthūlatvādiviparītarūpam | ataḥ asādhāraṇākāreṇa
brahmānusandadhatā |
30.62
asthūlatvādiviśeṣitajñānānandādyākāraṃ brahmānusandheyamiti asthūlatvādīnā
mānandādivadbrahmasvarūpapratītyantarbhāvāt sarvāsu brahmavidyāsu tathaiva
brahmānusandheyamiti |
30.63
guṇānāṃ pradhānānuvartitve dṛṣṭāntamāha - || aupasadavaditi ||
30.64
yathā jāmadagnyacatūrātrapuroḍāśyupasadguṇabhūtaḥ sāmayedapaṭhitaḥ -
agnirvaihotram ityādimantrapradhānānuvartitayā yājurvedikenopāṃśutvena prayujyate |
taduktaṃ prathame kāṇḍe - guṇamukhyavyatikrame tadarthatvānmukhyena
vedasaṃyogaḥ ityucyate |
30.65
akṣarapadavācyasya brahmaṇaḥ kevalanirguṇatvanirviśeṣatvāṅgīkāre
tadupāsanavirodhaḥ | kiñca - atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate ityādinā
brahmaṇo varṇagātraśrotrādinirākaraṇapūrvakatvena niravayavatvaṃ prasādhya
akṣarātsambhavatīha viśvam ityupasaṃhāre lūtavat jagadubhayakāraṇatvasyaiva
akṣarapuruṣasyaiva vyavasthāpanāt saviśeṣatvaṃ saguṇatvañca vālānāmapi vijñāyate |
bṛhadāraṇyake'pi etadvai tadakṣaraṃ gārgi ityādinā tadakṣarapuruṣasya
prākṛtasarvadharmaniṣedhapūrvaka-niravayavatvaṃ prasādhya tadupasaṃhāre etasya
vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ iti tasyaiva
praśāsakatvādidharmavyapadeśāt saguṇatvaṃ saviśeṣatvañcārthātsiddham |
30.66
nanvevaṃ sarvāsu brahmavidyāsu brahmaṇa eva guṇitvāt guṇānāñca
pradhānānuvartitvāt sarvakarma-sarvagandha-sarvarasa ityāderguṇajātasya
pratividyaṃ vyavasthitasyāpyavyavasthā syāt ityāśaṅkya tatrāha -
30.67
|| 214 || iyadāmananāt || 34 ||
30.68
āmananaṃ - ābhimukhyena mananaṃ - anucintanam | āmananāt hetoḥ iyat eva
guṇajātaṃ sarvatrānusandheyatvena prāptam | yadasthūlatvādiviśeṣitamānandādikaṃ
yena guṇajātena vinā brahmasvarūpasyetaravyāvṛttasyānusandhānaṃ na sambhavati
tadeva sarvatrānuvartanīyam | tacca iyadevetyarthaḥ | itare tu sarvākrmetyānnyaḥ
pradhānānuvartino'pi cintanīyatvena pratividyaṃ vyavasthitāḥ |
30.69
atra pare tu sāmānyatadbhāvābhyāṃ pratiṣedhamukhena pratipādanaparasya
samānatvādakṣarasya brahmābhinnatayā pratyabhijñānācceti yojayanti | tato'pi varaṃ
uktārthaparatvam | nidarśanānu guṇyāt aṅgānāṃ pradhānānuvartitve hi
tādṛśo'panyāsaḥ | bhāvābhāvarūpadharmaviṣayatvāt ānandādaya ityanena na
paunaruktyamityāhuḥ | tadayuktam - satyādivākyānāṃ
atadvyāvṛttiparatvābhyupagamāt tatrāpi
svarūpātiriktavyāvṛttirūpadharmānabhyupagamāt sakaletaravyāvṛttasvarūpasya
satyādivākyapratipannasya vyavacchedyaviśeṣavyāvṛttipratipattau prayojanābhāvācca |
na hi pāṃsurāśerviviktasya ratnasya punaḥpunaḥ pratyekapāṃsuvyatirecane
ki~citprayojanam | ṛtaṃ pibantau dvāsuparṇā iti vākyayorvidyābhedābhedaviṣayaṃ
iyadāmananāditi sūtraṃ adhikaraṇāntaramāhuḥ | ubhayorbhoktṛtvaṃ ekatra ekasya
bhoktṛtvamanyasya cābhoktṛtvamanyatra iti vidyābhedamuktvā
chatrinyāyenāvirodhājjīvopādānasya tādātmyapratipādanārthatvācca
rūpābhedādvidyaikyamityuktam | tadayuktam - chatrinyāyādibhirarthaikatvasya guhāṃ
praviṣṭāvātmānau hi taddarśanāt ityatra siddhatvāt sūtrākṣarāṇāṃ
tadasādhāraṇatvābhāvācca | iyacchabdo'pi deśakālasvarūpasaṅkhyeyatāsādhāraṇaḥ |
30.70
kiñca - yadā paiṅgīśrutyanusāreṇa sattvadvitīyapratyagātmaparatvaṃ dvāsuparṇā
iti vākyasyāmimataṃ tadā dvayo'rapi jīvasadvitīyaparamātmaparatvaṃ vyāhatam |
jīvasadvitīyaparamātmaparatve'pi paunaruktyamuktam |
30.71
nanu na paunaruktyaṃ - tatprapañcanārtho hyamārabhya iti cenna
adhikaraṇāntaranirūpyārthānāmihāprapañcanāt asya tebhyo vaiṣamyābhāvācca | kiñca
- iyaditi sautraṃ padaṃ na dvitvasaṅkhyāvyavacchedemekāntato'vagamayati | tataśca
viśvamevedaṃ puruṣaḥ mahān prabhurvai puruṣaḥ ityādiṣu jagadākāravyavacchedena
vidyaikyaparaṃ sūtraṃ kiṃ na syāt | yadi saṅkhyāvyavacchedakatvamevābhihitaṃ tarhi
trividhaṃ brahmametat catuṣpāt brahma
ityādisaṅkhyāntarāvacchinabrahmaparavākyaviṣayaṃ kiṃ na syāt sarvatra
bhedābhedahetavaśca utprekṣituṃ śakyāḥ ato yathākathañcit nirvahaṇādapekṣitārthaḥ
sidhyati |
30.72
antaratvādhikaraṇam || 15 ||
30.73
paraśivasya brahmaṇa eva sarvāntarupāsyatvanirṇayaḥ
30.74
ayamātmā brahma ityādiśrutiṣu kṣarāssarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate
ityādismṛtiṣu ca brahmatvasyākṣaraśabdavācyatvasya ca jīve dyotanāt tasyaiva
svajñānāya svasyopāsanameva yuktamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
30.75
|| 216 || antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathā bhedānupapattiriti cennopadeśavat ||
35 ||
30.76
svātmano jīvasya antarā hṛdayakamalamadhye avasthitaḥ paramātmā śivo vyavasthaḥ
kutaḥ bhūtagrāmavat bhūtagrāmavākyavadityarthaḥ | eko devassarvabhūteṣu
gūḍhassarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā ityādiśrutiṣu
30.77
īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||
30.78
ityādismṛtiṣu ca sakalabhūtahṛdayāntarvatitvasya śive parabrahmaṇi
vyapadeśāttadanusāreṇa yatsākṣādaparokṣādbrahmeti praśnadvayo'pi
upāsyopāsakayorantye aikyanyāyāt jīvātmaparamātmānoraṃśāṃśibhāvena
paramātmanassakalabhūtāntaryāmitvamucyate |
30.79
nanu jīvahṛdayāntarvartitvaṃ jīvasyaia samucitam | ayamātmā brahma ityādiṣu
jīvābhinnatvena brahmopadiśyata iti cenna - svāntaryāmitvasya svasminnasambhavāt |
tathā cet ekodevassarvabhūteṣu mūḍha ityādiśrutismṛtiṣu
sarvajīvāntaryāmitvavyapadeśakaparamātmaviṣayakavākyānāṃ apramāṇatvaprasaṅgo
durnivāraḥ | brahmasākṣātkāravatāṃ uṣasti-kaholādīnā
30.80
mṛṣīṇāṃ sarvalokopakārārthaṃ khalu praśnaḥ | tathācaikenaiva praśnena
sarvalokopakārasya siddhatvāt praśnadvayaṃ vyarthamiti prāsaṅgikaśaṅkāyāmāha ##-
30.81
anyathā draṣṭavyabhedaṃ vinā bhedānupapattiḥ praśnabhedānupapattirloke dṛṣṭa |
tathā ca prakṛtepyupāsakasya draṣṭuḥ jīvasya draṣṭavyasyopāsyasya śivasya
jīvabhedasya ca praśnadvaye'pi bhedābhedatvavyavasthāpanāt praśnadvayaṃ vyarthamiti
cet || upadeśavadupapattiḥ ||
30.82
yathā śvetaketunā bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu iti navavāraṃ praśne kṛte
śvetaketuṃ prati uddālakena tattvamasi iti navavāraṃ
bhedābhedātmakasiddhāntadṛḍhīkaraṇārthamuttaraṃ dattam | evamatrāpyuṣarita##-
dvāsuparṇā ityādimantreṣu śiva-jīvayoḥ ghaṭapaṭavatparasparavailakṣaṇyāvagamāt |
ayamātmā brahma ityādiśrutiṣu jīvābhinnatvena brahmavyapadeśāt sarvavedāntavicāre
parasparātyantāprāmāṇyaśaṅkādyotanāt upāsyopāsakayorbhedābhedassambhavediti
nyāyena sarvavedāntasiddhadvaitādvaitasiddhāntasandhānasāmarasyavijñānasya
durvijñeyatvācca tajjñānadārḍhyārthaṃ bahupraśnānāṃ bahuprativacanānāñca
saphalatvamiti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |
30.83
bṛhadāraṇyake upastipraśne evamāmnāyate - yatsākṣādaparokṣaṃ brahma ya
ātmāsarvāntaraḥ tanme vyācakṣa iti | tasya prativacanaṃ yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā
sarvāntaro yo'pānena apāniti sa ta ātmā ityādi | atuṣṭena tena punaḥ pṛṣṭa āha - na
dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ na śruteḥ śrotāraṃ śruṇuyāḥ na matermantāraṃ
bhanvīthāḥ na vijñāte vijñātāraṃ vijānīthāḥ | eṣa ta ātmā sarvāntaro'to'nyadārtam iti |
tathā tadanantaraṃ kaholapraśne caivamāmnāyate - yadeva sākṣādaparokṣāt brahma
ya ātmā sarvāntarastanme vyācakṣa iti | prativacanañca - yo'śanāyāpipāse śokaṃ
mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti evaṃ haitamātmānaṃ viditvā brahmaṇaḥ
purtraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca ityādi ato'nyadārtamityantam |
30.84
tatra saṃśīyyate kimanayorvidyābhedo'sti neti | kiṃ yuktam bheda iti | kutaḥ rūpabhedāt |
prativacanabhedādrūpaṃ bhidyate | praśnasyaikarūpye'pi prativacanaprakāro hi
bhedenopalabhyate |
30.85
pūrvatra prāṇādīnāṃ kartā sarvāntarātmatvenocyate paratra aśanāyā pipāsādirahitaḥ |
ataḥ pūrvatra prāṇitaddehendriyamanaḥprāṇavyatiriktaḥ pratyagātmocyate | paratra -
tadatirikto'śanāyā pipāsādirahitaḥ paramātmā | ato rūpaṃ bhidyate bhūtagrāmavataśca
pratyagātmanastasya bhūtagrāmasya sarvasyāntarātmatvena sarvāntaratvamapyupapannam |
30.86
yadyapi pratyagātmanaḥ sarvāntaratvaṃ bhūtagrāmamātrāpekṣatvenāpekṣitam tathāpi
tadeva grāhyam | anyathā mukhyāntarātmaparigrahalobhāt paramātmasvīkāre
prativacanabhedo nopapadyate | prativacanaṃ hi sarvatra pratyagātmaviṣayaṃ paramātmanaḥ
prāṇitṛtvā'prāṇitṛtvādyasambhavāt | parañca paramātmaviṣayam
aśanāyādyatītatvāt tadidamāśaṅkyate - antarābhūtagrāmavaditi | antarā
sarvāntaratvena prathamaprativacanaṃ bhūtagrāmavat svātmanaḥ bhūtagrābhavān
tadantaraḥ svātmā pratyagātmā sarvāntara ityucyate | anyathā yaḥ prāṇena prāṇiti
yo'śanāyā pipāsādyatītaḥ iti prativacanabhedānupapattiriti cedatrottaraṃ neti - na
vidyābheda ityarthaḥ ubhayatraparaviṣayatvāt praśnaprativacanayoḥ | tathā hi -
yatsākṣādaparokṣāt brahma ya ātmā sarvāntaraḥ iti praśnastāvat paramātmaviṣaya eva |
brahmaśabdasya paramātmasādhāraṇatve'pi pratyagātmanyapi
kadācidupacaritaprayogadarśanāt tadvyāvṛtyā paramātmapratipatyarthaṃ yatsākṣāt
brahmeti viśeṣaṇaṃ kriyate |
30.87
aparokṣatvamapi sarvadeha (śaḥ ) sarvakālasambandhitvam | satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma ityanantatvenāvagatasya paramātmana evopapadyate |
sarvāntaratvamapi yo rudro'gnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro iti taittirīye | tathā
atharvaśirasi - ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca | nānyaḥ
kaścinmatto vyatiriktaḥ | so'ntarādantaraṃ prāviśat iti |
30.88
kāṇvaśākhāyāṃ yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ ityārabhya - ya
ātmani tiṣṭhan ātmano'ntaraḥ iti sarvāntaryāmiṇaḥ paraśivasyaiva sambhavati |
prativacanamapi tathaiva paramātmaviṣayam | yaḥ prāṇena prāṇiti iti nirupādhikaṃ
prāṇanasya kartṛtvaṃ paramātmana eva pratyagātmanaḥ suṣuptau prāṇanaṃ prati
kartṛtvābhāvāt | evamajānatoṣastinā prāṇanakartṛtvamātramukta. iti manvānena
pratyagātmanassādhāraṇyaṃ prativacanasya
30.89
matvā atuṣṭena punaḥ pṛṣṭastaṃ prati pratyagātmano vyāvṛttaṃ nirupādhikatvena
prāṇanasya kartāraṃ paramātmānamāha - na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ ityādinā |
30.90
indriyādhīnānāṃ darśana-śravaṇa-manana-vijñānānāṃ kartāraṃ
pratyagātmānaṃ prāṇanasya kartṛtvenoktamiti na manvīthāḥ | tasya suṣuptimūrchādau
prāṇanāderakartṛtvāt | ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt - ya eṣa ākāśa ānando na syāt
iti sarvaprāṇanahetutvaṃ hi paramātmana eva anyatra śrutam - ataḥ
pūrvapraśnaprativacane paramātmaviṣayeḥ evamuttare api aśanāyādyatītatvasya
paramātmāsādhāraṇatvāt ubhayatra ato'nyadārta mityupasaṃhāraścaikarūpaḥ |
praśnaprativacanāvṛttistu kṛtsnaprāṇiprāṇanahetośśivasya parabrahmaṇaḥ
aśanāyādyatītatvapratipādanāya | tatra dṛṣṭāntamāha - || upadeśavaditi || yathā
sadvidyāyāṃ uta tamādeśamaprākṣīḥ iti prakrānte sadupadeśe
bhagavāṃstvevametadbravītu iti bhūya eṣa mā bhagavānvijñāpayatu iti praśnasya sa
eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmātattvamasi śvetaketo it prativacanasya ca
bhūyo bhūyaḥ āvṛttissato brahmaṇastattanmāhātmyaviśeṣapratipādanāya śiṣyasya
sarvavedāntasiddhadvaitā'dvaitavijñānadṛḍhīkaraṇāya ca śrūyate | tadvadatra ekasyaiva
sarvabhūtāntarasya śivasya parabrahmaṇaḥ
sarvaprāṇiprāṇanahetutvāśayanādyatītattvavyavasthāpanena svarūpaikyādvidyaikyam |
30.91
atha syādyadyapyubhe praśnaprativacane paraśivabrahmaviṣaye tathāpi vidyābhedo yuktaḥ
ekatra sarvaprāṇiprāṇanahetutvenopāsyatvamitaratra anaśanādyatītatvena
upasyaguṇabhedena rūpabhedāt praṣṭṭabhedācca | pūrvatra hyuvastiḥ praṣṭā uttaratra
kahola ityāśaṅkya tatrāha -
30.92
|| 216 || vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat || 36 ||
30.93
nātra vidyābhedaḥ praśnaprativacanābhyāṃ ekarūpārthaviṣayābhyāṃ ekena ca
vidhipadena ekavākyatvapratīteḥ | praśnadvayaṃ tāvat
sarvāntarātmatvaviśiṣṭaparaśivabrahmaviṣayam | dvitīyapraśne yadeva sākṣādaparokṣāt
brahma ya ātmā sarvāntaraḥ ityevākāraśca pūrvatrovaktena
pṛṣṭaguṇaviśiṣṭabrahmaviṣayatvaṃ kaholapraśnasyāvadhārayati |
prativacanañcobhayatra sa ta ātmā sarvāntaraḥ iti
sarvāntarātmatvaviśiṣṭaparaśivabrahmaviṣayamekarūpameva | vidhipratyayaścottaratraiva
dṛśyate | tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍitvaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset iti |
30.94
evaṃ sarvāntarātmatvaviśiṣṭaparaśivabrahmaikyaviṣayatve dvayoravadhṛte sati
ekasminneva sarvāntarātmatvaviśiṣṭe paraśivabrahmaṇi upāsye uṣasti - kaholayaoḥ
itaretarabuddhivyatihāraḥ kartavyaḥ | uṣastasya yā sarvāntarātmano brahmaṇaḥ
sarvaprāṇiprāṇanahetutvaviṣayā buddhiḥ sā kaholenāpi praṣṭrā kāryā | yā ca kaholasya
tasyaiva brahmaṇo'śanāyādyatītatvaviṣayā buddhiḥ sā uṣastināpi kāryā | evaṃ vyatihāre
kṛte ubhābhyāṃ sarvāntarasya paraśivabrahmaṇo jīvavyāvṛttiravagatā bhavati | enaṃ
sarvāntarātmānaṃ pratyagātmano vyāvṛttamavagamayituṃ
sarvaprāṇiprāṇanahetutvāśanāyādyatītatvapratipādanena viśiṃṣanti hi yājñavalkyasya
prativacanāni | ataḥ paraśivabrahmaṇassarvāntarātmatvamevopāsyaguṇaḥ |
prāṇanahetutvādayastu tasyopapādakāḥ nopāsyāḥ |
30.95
nanu upāsyaguṇaḥ sarvāntarātmatvameva cet prāṇanahetutvasya aśanāyādyatītatvasya ca
praṣṭroḥ vyatihṛtyānusandhānaṃ kimarthaṃ taducyate -
sarvaprāṇiprāṇanahetutvena sarvāntarātmani jīvādvyāvṛtte brahmaṇi upastināvadhṛte
sati kaholena jīvasya sarvātmanā asambhāvitena svabhāvaviśeṣeṇa sarvāntarātmā
jīvavyāvṛtto'nusandheyaḥ iti kṛtvā punaḥ praśnaḥ kṛtaḥ | yājñavalkyo'pi
tadabhiprāyamabhijñāya pratyagātmano'sambhāvitamaśanāyādipratyanīkatvamuktavān |
ataścopāsyasya vyāvṛttipratītisidhyarthaṃ ubhābhyāṃ parasparabuddhivyatihāraḥ
kartavyaḥ | itaravat yathetaratra sadvidyāyāṃ bhūyo bhūyaḥ praśnaiḥ prativacanaiśca
tadeva sadbrahma vyavacchidyate na punaḥ pūrvapratipannāt guṇāt
guṇāntaraviśiṣṭatayopāsyaṃ pratipādyate tadvat |
30.96
tatrāpi praśnaprativacanabhede sati kathamaikyaṃ avagamyata iti cettatrāha -
30.97
|| 217 || saiva hi satyādayaḥ || 37 ||
30.98
|| saiva hi || sacchabdābhihitā paramakāraṇabhūtā parā daivataiva seyaṃ devataikṣata tejaḥ
parasyāṃ devatāyāṃ iti prakṛtā yathā saumya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti ityādiṣu
paryayeṣu sarveṣūpapādyate - yataḥ aitadātmyamidaṃ sarva. tatsatyaṃ sa ātmā iti
prathamaparyāyoditāḥ satyādayassarveṣu paryāyeṣūpapādyopasaṃhriyante |
30.99
kecittu - vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat saiva hi satyādayaḥ iti sūtradvayaṃ
adhikaraṇadvayamiti varṇayanti |
30.100
tatra pūrveṇa tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi bhagavo devate tadyo'haṃ
so'sau yo'sau so'ham iti vākye jīvaparamayorvyatihārānusandhānaṃ pratipādyata ityucyate
- ityāhuḥ | tat sarvaṃ khalvidaṃ brahma aitadātmyamidaṃ sarvatra tattvamasi
ityavagatasarvātmabhāvaviṣayatvādasya vākyasya nātra
pratipādanīyamapūrvamastītyanādaraṇīyam | tattu vakṣyate ātmeti tūpagacchanti
grāhayanti ca iti | na ca sarvātmatvānusandhānātirekeṇa parasmin brahmaṇi
jīvatvānusandhānaṃ jīve ca parabrahmānusandhāyaṃ tathyaṃ sambhavati |
30.101
uttareṇa ca sūtreṇa sa yo haitanmahat yakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahma
ityādivākyapratipāditasya satyopāsanasya tadyat satyamasau sa ādityo ya eṣa etasmin
maṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣan ityādivākyapratipāditopāsanasya caikyaṃ
pratipādyata iti |
30.102
tadapyayuktam | uttaravākye akṣyādityasthānabhedena vidyābhedasya pūrvameva na vā
viśeṣāt ityanena pratipāditatvāt | na ca dvayoranayorvyāhṛtyādiśarīrakatvena rūpavatoḥ
hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ veda iti pṛthak saṃyogacodanāvatordvayorupāsanayo
sa yo haitanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokān iti
saṃyogarūpādimattayā nirapekṣeṇa pūrveṇaikenopāsanenābhedaḥ sambhavati | na ca hanti
vāpmānaṃ jahāti iti guṇaphalādhikāratvam pramāṇābhāvāt | pūrveṇakavidyātvaṃ
pramāṇamiti cet - na itaretarāśrayatvāt | ekavidyātve niścite sati pūrvaphalasyaiva
pradhānaphalattrenottarayoḥ phalayorguṇaphalatvaṃ tayorguṇaphalatve niścite sati
saṃyogabhedābhāvāt pūrveṇa vidyaikyamitītaretarāśrayatvamiti |
evamādibhiryathoktaprakārameva sūtradvayamiti niścīyate |
30.103
kāmādyadhikaraṇam || 16 ||
30.104
paramaśivasyaiva praṇavāyatanatvādisamarthanam
30.105
nanu omityetadakṣaramidaṃ sarvam ityādinā māṇḍūkye pranavasyaivākṣaratvaṃ
sarvātmakatvaṃ sarvātītatvaṃ tathā taittirīye daharaṃ vipāpmaṃ ityārabhya daharavidyāṃ
prapañcayitvā yo vedādau svaraḥ proktāḥ ityādinā praṇavopāsyatvaṃ pradeśāntare'pi
omityekākṣaraṃ brahma oṃ tadbrahma oṃ tadvāyuḥ ityādinā praṇavasyaiva
paratvavyavasthāpanāt vedavedāntopakramopasaṃhāre hariḥ oṃ iti prayogadarśanācca
nārāyaṇasyaiva praṇavātmakatvaṃ arthāsiddham | ato
daharaśāṇḍilyādisarvavidyopāsyatvaṃ tasyaiva samucitamityāśaṅkāyāṃ
adhikaraṇāntareṇāha -
30.106
|| 218 || kāmādītaratra tatra cāyatanādibhyaḥ || 38 ||
30.107
māṇḍūkye śrūyate - omityekākṣaraṃ brahma tasyopavyakhyānam | bhūtaṃ bhavyaṃ
bhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva yaccānyata trikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃ
hyetadbrahma ayamātmā brahma so'yamātmā catuṣpājjāgaritasthāno bahiḥ prajñaḥ
saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhuk vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ |
svapnāvasthāno'ntaḥprajñaḥ praviviktabhuk taijaso dvitīyaḥ pādaḥ | suṣuptisthāna
ekībhūtaḥ prajñātaghana evānandamayo hyānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥ
pādaḥ | eṣa sarveśvara eṣa sarvajñaḥ eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi
bhūtānāṃ | yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ oṃ tadbrahma ityādi
taittirīyake ca śrūyate |
30.108
tatra saṃśayaḥ - kimoṅkāravidhāyāmupāsyaḥ oṅkāro vā
tadadhiṣṭhānaparaśivo vā tadātmakanārāyaṇo vā iti | kiṃ yuktam vidyābheda iti | kutaḥ
rūpabhedāt
30.109
omityetadarakṣamidaṃ sarvam ityupakramya praṇavasyaiva ayamātmā brahma so'yamātmā
ityādinā sarvātmakatvasya aparokṣabrahmatvasya ca vyavasthāpanāt | anyatra ca
omityekākṣaraṃ brahma oṃ tadbrahma oṃ tadvāyuḥ oṃ tadātmā oṃ tatsatyaṃ oṃ
tatsarvaṃ ityādinā taittirīye tasyaitaddarśanāt oṃ brahma devānāṃ prathamaṃ
sambabhūva viśvasya kartā bhuvanasya goptā sa brahmavidyāṃ
sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha iti muṇḍake oṃ atha hainaṃ
pippalāda āṅgīrasaḥ sanatkumāraścātharvaṇamuvāca - bhagavan kimādau
prayuktaṃ dhyānaṃ dhyāyet catvāro vedāśca tapyaṃ kiṃ taddhyānam ko vā dhyātā
kaśca dhyeyaḥ iti | sa ebhyo'tharvaṇaḥ pratyuvāca - omityetadakṣaramādau prayuktam |
dhyānaṃ dhyātavyamityetadakṣaraṃ paraṃ brahma | asya pādāścatuṣpādikamakṣaraṃ
paraṃ brahmā iti | atharvaṇaśikhopaniṣadi ca tathā tasyaiva sarvādhkatvanirdeśācca
nādarūpa praṇavadhyānadhāraṇādyupāsanam uta hariḥ om iti darśanāt
praṇavātmakaviṣṇudhyānaṃ vā mumukṣūṇā. vidheyam iti prāpte pracakṣmahe - ||
kāmāditaratreti ||
30.110
itaratra - taittirīyādiṣu śrūyamāṇānāṃ daharādividyāvidhāyakānāṃ
parameśvaradharmāṇā ekatvena vidyaikyamupapannam | kutaḥ āvatanādibhyaḥ ||
praṇavāyatanasya upāsyasya paramaśiva sarvamayatva
hṛtpuṇḍarīkasthānatvādyananyasādhāraṇaliṅgānāṃ sarvāsu śākhāsu
tulyatvādityarthaḥ | tathā ca satyakāmassatvasaṅkalpasso'nvepitavyassa vijijñāsitavyaḥ
ityādyekaikaśākhāyāṃ śrūyamāṇānāṃ guṇānā satyakāmatvādīnāṃ sarvāsu
śākhātvapyupasaṃhāraḥ kartavyaḥ |
30.111
tatraiva māṇḍūkye nāntaḥ prajñaṃ na bahiḥprajñaṃ nobhayataḥ prajñaṃ na
prajñānadhanaṃ na prajñaṃ nāprajñaṃ
adṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamaikātmya##-
ātmā sa vijñeya so'yamātmā'dhyakṣaramoṃkāro'dhimātram pādā mātrā mātrāśca
pādāḥ akāra-ukāra-makāraśceti jāgaritasthāno vaiśvānaroṅkāraḥ prathamā
mātrā | āpterādimatvādāpnotīha
30.112
pd 189, p. 324)
30.113
vai sarvān kāmān ādiśca bhavati ya evaṃ veda svapnasthānastaijasa-ukāro dvitīyāṃ
mātrā | utkarṣādubhayatvāt | yā utkarṣatīha vai jñānasantatiṃ samānaśca bhavati nāsyā
brahmavitkule bhavati ya evaṃ veda suṣuptisthānaḥ prājño makārastṛtīyā mātrā |
miteraṣītervā minoti ha vā idaṃ sarvamaṣītiśca bhavati ya evaṃ veda
amātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaśśivo'dvaita evamoṅkāra
saṃviśatyātmanā-ātmaivatmānaṃ ya evaṃ veda ityantena praṇavātmakatvasya
śivasyaiva nirdeśāt sarvātmakatvādisarveṣāṃ dharmāṇāṃ netarasyopapattiṃ |
tathetaratra ca taittirīye - īśānaḥ sarvavidyānāṃ śivom ityanena praṇavātmakatvaṃ
śivasyaiva pradarśitam | daharaṃ vipāpaṃ tadupāsitavyam iti daharavidyāṃ nirūpya
tatrovāsyaḥ kaḥ ityākāṅkṣāyāṃ yo vedādau svaraḥ proktaḥ yaḥ parassa maheśvaraḥ |
ityādi-praṇavaprakṛtikamūrtitrayātītamaheśvaraśabdavācyakṛṣṇapiṅgalatva##-
30.114
atharvaṇaśikhopasaṃhāre brahmaviṣṇurudrendrāste kāraṇantu dhyeyaḥ
sarvaiśvaraśśambhurākāśamadhye dhruvaṃ tattvādikaṃ kṣaṇamekakratuśatasyāpi
catussaptatyā yatphalaṃ tadāpnoti kṛtyamoṅkāragatiṃ ca sarvajñānayogajñānānāṃ
yatphalamoṅkāro veda para īśo vā śiva eko dhyeyaśśivaṅkarassarvamanyatparityajya
ityantena praṇavātmakatvaṃ śivasyaiva nirdiśya mumukṣūṇāṃ
śivetaradhyānanirākaraṇamuktam | hariḥ oṃ ityatra viṣṇoḥ praṇavātmakatvamiti yat tanna
tadvidhāyakaprātyakṣikaśrutyadarśanāt |
30.115
śakti-śivayoḥ viṣṇu-īśvarayoḥ tādātmya-sāmarasya pratipādanam
30.116
kiñca - puruṣo vai rudraḥ tatpuruṣāya vidmahe ityādiśrutiṣu śivasya puruṣatvaṃ
vāsudevaḥ parā prakṛtiḥ iti kṛṣṇagītāyāṃ viṣṇoḥ prakṛtitva prasiddham
prakṛtistvaṃ pumān rudraḥ iti īśvaragītāyāṃ tathā spaṣṭamupadiṣṭam |
śaṅkaraśśūlapāṇiśca khaṭvāṅgī viṣṇuvallabhaḥ iti śivakeśavasambhūta. kalaye
kālabhairavaṃ iti skānda laiṅga kūrmādipurāṇeṣu tathā nirdiṣṭam |
30.117
śivasya śaktirviniyogakāle caturvidhābhūcchivasatprasādāt |
bhoge bhavānī puruṣeṣu viṣṇuḥ krodhe ca kālī samare ca durgāṃ ||
30.118
iti sāmaśākhāyāmapi darśitam | tasmāt hariḥ oṃ ityatra
harirūpamāyāśaktiviśiṣṭatvamoṅkārātmakaśivasya vyapadiśati | śakti##-
tādātmyasāmarasyamuktam | ataḥ namo rudrāya viṣṇave mṛtyurbhe pāhi ityādiśrutiṣu
śivāya viṣṇurūpāya śivarūpāya viṣṇave ityādismṛtiṣu ca candra##-
30.119
uta chāndogye atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma |
daharo'sminnantara ākāśastasminyadantastadanveṣṭavyam ityādinā vājasaneyake ca sa vā
eṣa ahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ | prāṇeṣu ya eṣontarhṛdaya ākāśastasmin
śete sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ ityādinā kaivalye ca -
30.120
hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintyamadhye viśadaṃ viśokam |
acintyamavyaktamanantabodhaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim ||
30.121
tamādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam |
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ||
30.122
ityādinā satyakāmatvādīnāṃ ātmadharmatvena nīlakaṇṭhatvādīnāṃ dehadharmatvena ca
bhedāvagame'pi upāsyavastvekatvena vidhyaikyam | chāndogyagatāḥ
apahatapāpmatvādayaḥ vājasaneyaśākhāgatāḥ vaśitvādayaḥ
kaivalyagatāssaccidānandādayaśca sarve guṇāḥ paraśivabrahmaṇyevāvagamyante |
atastadupāsakānāṃ abhayaṃ vai brahma bhavati iti paraṃjyotirupasampadya svena
rūpeṇābhiniṣpadyate ityādiśrutiṣu paraśivabrahmaprāptirūpaphalaikatvena ca
vidyaikyamanivāryam |
30.123
atha syāt - yaduktaṃ vājasaneyake - vaśitvādibhissaha
satyakāmatvādisadbhāvo'vagamyata iti tannopapadyate vaśitvādīnāmeva paramārthatastatra
sadbhāvābhāvāt | tadabhāvācca manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiñcana
mṛtyossamṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati | ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ
dhruvam iti prakṛtena vākyena sa vā eṣa neti netyātmā ityuttareṇa copāsyasya brahmaṇo
nirviśeṣatvapratītiravagamyate | ato vaśitvādayo'pi sthūlatvāṇutvavat niṣedhyā iti
pratīyante | ata eva chāndogyo'pi satyakāmatvādayo na brahmaṇaḥ pāramarthikaguṇā
ucyante | ato'pāramārthikatvādevaṃ jātīvyakānāṃ guṇānāṃ mokṣāryeṣūpāsaneṣu lopa
ityāśaṅkya tatrāha -
30.124
|| 219 || ādarādalopaḥ || 39 ||
30.125
brahmaguṇatvena pramāṇāntarāprāptānāṃ guṇānāmeṣāṃ satyakāmatvādīnāṃ tasmin
yadantaḥ eva-ātmā eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣabhūtapāla eṣa
seturvidharaṇaḥ śāntaṃ śivamadvaitaṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ ityādibhiḥ
namo hiraṇyabāhave hiraṇyavarṇāya namo nīlagrīvāya ca śitikaṇṭhāya ca iti taittirīye ca
parabrahmaṇaśśivasya paramasattvapradhānatvomāpatitva-nīlakaṇṭhatvādīnāṃ
vedavedānteṣvabyāsādalopa eva | tasmāt parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī
jñānabalakriyā ca ityādinā svābhāvikatvena alutpaśaktimatvamabhihitam | chāndogye
tāvat tadya-ihā''tmānamanuvidyavrajantyaitāṃśca satyān kāmān teṣāṃ sarveṣu
lokeṣu kāmācāro bhavati iti satyakāmatvādiguṇaviśiṣṭasya brahmaṇo vedanamabhidhāya
atha ya iha ātmānamananuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmān teṣāṃ sarveṣu
lokeṣvakāmacāro bhavati iti atredanandinā kriyamāṇā guṇāviṣṭavedanasya ādaraṃ
darśayati | tathā vājasanemake - sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ eṣa sarveśvara eṣa
bhūtādhipatireṣa bhūtapālaḥ iti bhūyobhūyaśśivasya parabrahmaṇa aiśvaryopadeśāt
guṇeṣvādaraḥ pratīyate | evamanyatrāpi | na ca mātāpitṛsahasrebhyo'pi vatsalataraṃ
śāstraṃ pratārakavadapāramārthikān nirasanīyān guṇān pramāṇāntarāpratipannāt
ādareṇopadiśya saṃsāracakraparivartanena pūrvameva vambhramyamāṇān mumukṣūn
bhūyo'pi bhramayitumalam | neha nānāsti kiñcana ekadhaivānudraṣṭavyam iti
30.126
tu sarvasya brahmakāryatvena tadātmakatvodeva tathānusandarśataṃ vidhāya
sābrahmakatvena pūrvasiddhanānātvadarśanaṃ niṣedhayti | ayamarthaḥ prāgeva
prapañcitaḥ |
30.127
sa vā eṣa neti netyātmā ityatra ca itiśabdena pramāṇāntarapratipannaṃ prapañcākāraṃ
parāmṛśya na tathāvidhaṃ brahma iti sarvātmabhūtasya parabrahmaṇaḥ śivasya
prapañcavilakṣaṇatvaṃ pratipādyate |
30.128
yo devānāṃ prthamaścodbhavaśca viśvādhiko rudro maharṣiḥ |
hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no budhyā śubhayā saṃyunaktu ||
30.129
iti śvetāśvatare viśvādhiko rudro maharṣiḥ iti taittirīyake ca viśvādhikatvaṃ
śivasyāsādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ tadeva cānantaramupapādayati | agrāhyo na gṛhyate
aśīryo na hi śīryate asaṅgo na hi sajjate avyathito na vyathate nariṣyati iti
pramāṇāntaragrāhyavijātīyatvāt pramāṇāntareṇa na gṛhyate |
viśaraṇīyavisajātīyatvānna viśīryate | evamuttaratrānusandheyam |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit