Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 32

Śrīkarabhāṣya 32

Language
Sanskrit

32.1

prājñādhikārilakṣaṇam

32.2

na karmaṇā ityatra karmaśabdenāgnihotrādikamuktaṃ bhavati | tannirākaraṇena
bhāryātyāgaḥ samupadiṣṭaḥ | na prajayā ityatra santānāsaktibhramo nirastaḥ | dhanena
ityanena vittabhramo nirākṛtaḥ | etena dāreṣaṇa-putreṣaṇa##-
tātparyārtho niścīyate | evamīṣaṇātrayaṃ nirasya ekena tyāgena śarīrendriyādiṣu sarveṣu
mamatvabhrāntityāgena amṛtatvaṃ śivasāyujyaṃ ānaśuḥ - bhaktāḥ
prāpnuvantītyarthaḥ | etadupadeśena ahaṃ - mamatva-bhrānti##-
prāpnuvantītyāśaṅkāyāṃ pareṇa śivajñānena guhāyāṃ dahara

32.3

puṇḍarīke vibhrājat svaprakāśamānaṃ nākaṃ paramānandasvarūpaṃ etat - sthitaṃ
śivaṃ yatayaḥ śivatattvaprāptiprayatnaśīlāḥ prāpnuvantīti bhāvaḥ |

32.4

mandaprajñādhikārilakṣaṇam

32.5

evaṃ tatra prājñādhikārilakṣaṇamuktvā tadvanmandaprajñādhikārilakṣaṇamāha -
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ ātmā vā're draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo
nididhyāsitavyaḥ ityādiśrutivihitayāvadvedāntaṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ śravaṇa##-
pāśātmakatattvatrayārthajñānaniṣṭhāssantaḥ sanyāsayogāt samyak nyāsaḥ -
saṃnyāsaḥ daharākṣi-puruṣavidyāvidhāyakatvena tailadhārāvadavicchinnatayā cittaṃ
śivaikasandhānātmanā yogāt tadabhyāsayogāt yatayaḥ mokṣaprayatnaśīlāḥ
śuddhasatvāḥ rāgadveṣādimalatrayanirmuktanirmalāntaḥkaraṇāḥ te bhaktāḥ brahmaloke
brahmāparaparyāyaśivaloke sthitvā tatra sveṣṭānusāreṇa sarvaiśvaryayogamanubhūya
tataḥ parāntakāle tacchivalokavāsanākṣayāvasāne parāmṛtāt kailāsāt sarve mucyanti |
liṅgaśarīraṃ vihāya paripūrṇaparaśivasāyujyaṃ tatraiva prāpnuvantītyarthaḥ |

32.6

tathānyatra daharavidyāyāṃ śrūyate - tadya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃñca
sarvān kāmān iti jagadvāsanāsaktaparaśivopāsakānāṃ sarvakāmāvāptirdarśitā |
tasmānniṣkāmaśivopāsakānāṃ ihaiva śivatattvaprāptiḥ | jagadvāsanāyuktabhaktāstāvat
kāmavāsanayā śivalokamanupraviśya tatra sarvān kāmānanubhūya tallokādeva
śivasāyujyaṃ prāpnuvantīti niścīyate | ataḥ sakāmaniṣkāmānāṃ bhaktānāṃ
phalabhedatryapadeśe'pi caramasāṅkujyaphalasyaikatvāt vidyaikyamupadiśyate |

32.7

ṛju-kuṭilenavāmārgeṇa sarvāsāṃ vidyānāṃ brahmaprāptiparatvam

32.8

nanu omityetadakṣaramudgīthamupāsīta ityādīni karmāśrayāṇyupāsanāni
karmāṅgatvena pratīyante | kiñca - yathā yasya parṇamayī juhūrbhavati iti
karmāṅgabhūtodgītādimukhena juhvādimukhena parṇatādivat tattatkarmāṅgatvena
nirūḍhānuṣṭhānādudgīthādyupāsanasambandho nirdiṣṭaḥ tathā ya evaṃ vidvānudgāyati
ya evaṃ vidvān sāmagāyati ityādinā tadupāsanasya kratusambandhitvamavagamyate | ataḥ
tāni yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati | iti
vartamānanirdeśena parṇatādisambandhyapāpaślokaśravaṇavat

32.9

pṛthakphalatvakalpanāyogāt kratuṣu niyamenopasaḥāryāṇi | karmaprakaraṇapaṭhitatvena
brahmaprāptyaṅgatvābhāvavyavasthāpanena sarve vedā yatpadamāmananti
ityādiśrutivirodho durnivāra iti ceducyate -

32.10

tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda ityaviduṣo'pyanuṣṭhānavacanāt na
cāṅgatve satyupāsanasya anuṣṭhānā'niyama upapadyate | evamupāsanāṅgatve niścite
sati upāsanavidheḥ phalākāṅkṣāyāṃ rātrisatranyāyena vīryavattaratvaṃ karmaphalāt
pṛthagbhūtameva phalamityavagamyate | kimidaṃ vīryavattaratvaṃ
karmaphalasyaivāpratibandhaḥ badhyate hi karmaphalaṃ prabalakarmāntaraphalena |
tāvantaṃ kālaṃ tadabhāvaḥ pratibandhaḥ | karmaphalāt svargādilakṣaṇāt
pṛthagbhūtameva phalaṃ tadidamucyate | parameśvarārpitaphalasya cittaśuddhidvārā
mokṣaikaphalatvamavagamyate | yadeva jñānaphalaṃ tadeva karmaphalam iti śruteḥ |

32.11

tasmāt śuddhāntaḥkaraṇasya kāmyavāsanānirmuktasya śivaikaniṣṭhasya karmāṇi
śivānugrahadvārā śivaprāptikarāṇi |
malināntaḥkaraṇakṛtaparameśvarārpitakarmaṇāṃ duritanivṛttidvārā paramparayā
brahmaprāptikaratvaṃ iti niścīyate | ata. ṛjukuṭilamārgeṇa sarvāsāṃ vidyānāṃ
brahmaprāptikaratvamavirodham |

32.12

liṅgabhūyastvādhikaraṇam || 19 ||

32.13

liṅgadharmapracuraparaśivabrahmaṇaḥ sarvavidyopāsyatvasamarthanam

32.14

nanu sarveṣāmupāsanānāṃ ghaṭapaṭavadanyonyabhedāvagamāt phalabhedopadeśācca
parasmin brahmaṇi samanvayaḥ kathamupapannaḥ ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha
-

32.15

|| 223 || liṅgabhūyastvāttaddhi balīyastadapi || 43 ||

32.16

taittirīye śrūyate - nidhanapataye namaḥ nidhanapatāntikāya namaḥ ūrdhvāya namaḥ
ūrdhvaliṅgāya namaḥ hiraṇyāya namaḥ hiraṇyaliṅgāya namaḥ divyāya namaḥ
divyaliṅgāya namaḥ bhavāya namaḥ bhavaliṅgāya namaḥ śarvāya namaḥ
śarvaliṅgāya namaḥ jvalāya namaḥ jvalaliṅgāya namaḥ ātmāya namaḥ ātmaliṅgāya
namaḥ paramāya namaḥ paramaliṅgāya namaḥ etatsomasya sūryasya sarvaliṅgaṃ
sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram ityādinā parabrahmaṇaḥ śivasya liṅgātmakatvaṃ
talliṅgasya sarvātmakatvañcopadiṣṭam | tatraiva daharavidyānantaraṃ -

32.17

sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśambhuvam |
viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ padam ||

32.18

ityārabhya so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ ityantaṃ śivavat keśavasyāpi
paramātmatvopadeśāt śivakeśavayorubhayorapi paratvāṅgīkāre
vyavasthocchedaprasaṅgāt atra daharādisarvavidyopāsyatva śivasya uta tadanyasyaiva iti
sandihyate |

32.19

daharādisarvavidyopāsyatvaṃ nārāyaṇasyaivopapadyate tatprakaraṇatvāt |
asmiṃścānuvāke - padmakośapratīkāśam hṛdayaṃ cāpyadhomukham ityādinā
hṛdayapuṇḍarīkābhidhānasya nārāyaṇānuvākasya
daharavidyopāsyanirdhāraṇatvamupodbalayati |

32.20

kiñca -

32.21

nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam |
nārāyaṇaṃ parojyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ ||

32.22

nārāyaṇaparaṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ |
nārāyaṇaparo dhyātā dhyānaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ ||

32.23

yacca kiñcit jagatsarvaṃ dṛśyate śrūyate'pi vā |
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ ||

32.24

ityādau nārāyaṇasyaiva sarvātmakatva-sarvavyāpakatva-sarvaprakāśakatva##-
asthūlamanaṇvādisarvāsāṃ śrutīnāṃ tatraiva tātparyam | atassarvasmātparo nārāyaṇa
eva sarvavidyāsūpāsya iti prāpte pracakṣmahe -

32.25

nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam |
nārāyaṇaparañjyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ ||

32.26

ityādinā śakti-śaktyorūpāsyopāsakayoḥ śiva-nārāyaṇayoḥ tattvamasi
ityādāviva abhedatvena paramaśivāsādhāraṇadharmeṣu nārāyaṇe pratipāditeṣvapi
paramaśive liṅgabhūyastvāt ūrdhvāya namaḥ ūrdhvaliṅgāya namaḥ
ityādiparaśivaliṅgadharmaprācuryāt balīyaḥ | ataḥ śiva eva tatrānyatra
pratipāditadaharādisarvavidyāsūpāsya iti rāddhantaḥ |

32.27

sarvatraprasiddhopadeśādhikaraṇe ṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ
etannārāyaṇānuvākatātparyasva spaṣṭamupadiṣṭatvāt atra saṅkṣepata uktam | sarvo vai
rudraḥ puruṣo vai rudraḥ kadrudrāya pracetase mīduṣṭamāya tavyase vovema śāntamagṁ
hṛde sarvo hyeṣa rudraḥ ityādinā paramaśivaliṅgabhūyatvāt sarvavidyopāsyatvaṃ
tasyaivopapannam | tadyathā -

32.28

sarvo vai rudraḥ iti vākye sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta iti
chāndogya-śāṇḍilya-vidyopāsyaliṅgaṃ puruṣo vai rudraḥ iti vākye
puruṣasūktopakosala-vidyopāsyaliṅgaṃ sanmaho namo namaḥ ityatra sadeva saumya
iti sadvidyopāsyaliṅgaṃ maha ityatra maha iti tadbrahma sa ātmā aṅgānyanyā devatā iti
mahadvidyopāsyaliṅgaṃ śāntamagṁ hṛdi iti hṛdayadyotanāt
daharavidyopāsyaliṅgaṃ namo hiraṇyabāhave hiraṇyavarṇāya ityādinā tasya
hiraṇmayatvapradarśanena savitṛmaṇḍalopāsyaliṅgaṃ tatromāpataya iti
sarvavidyopāsyaliṅgaṃ saṃsāradrāvakatvāt rudra ityucyate paramātmā śiva eva |

32.29

umāpateḥ paraśivabrahmaṇaḥ paravidyopāsyatvaṃ vākyairavagamyate | tadapi liṅgaṃ
valīyaḥ prakaraṇāpekṣayā balavattaraṃ khalu | liṅga-vākya-prakaraṇa##-
pūrvamīmāṃsānyāyena vākyaṃ hi prakaraṇādbalīya iti daśanāt umāsahitaṃ
saṃsāraduḥkhadrāvakaṃ śivābhidhaṃ parabrahma sarvavidyopāsyamiti niścīyate |

32.30

pūrvavikalpādhikaraṇam || 20 ||

32.31

sālokyādicaturvidhamuktīnāṃ ekakāle paraśivopāsakaprāpyatvasamarthanam

32.32

nanu pūrvatra paraśivabrahmamūrtā'mūrtopāsakeṣu prājñānāṃ na karmaṇā na prajayā
ityādinā vairāgyabhāgyānvitānāṃ nirjagadvāsanāyuktānāṃ lokāntaranirapekṣitatvena
ihaiva śarīre śivatvaprāptiḥ tadbhinnānāṃ mandaprajñānāṃ kramamukterupadiṣṭatvena
brahmavidyāyāḥ vikalpatvaṃ tanmahimabhaṅgaprasaṅgasya siddhatvāt
sarveṣāmupāsakānāṃ ekā gatirupapannetyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -

32.33

|| 224 || pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat || 44 ||

32.34

kriyājyotiṣṭoma-mānasajyotiṣṭomavat prakaraṇāt virāga sarāga-prakaraṇāt
pūrvavikalpaḥ pūrve lokālokavāsanayuktānāṃ vikalpaḥ kramamukti##-
sūtrasūcitārthaḥ |

32.35

taittirīye śrūyate - kaḥ kaṃ tatsatyamannamamṛto jīvo viśvaḥ katamaḥ
svayambhūḥ brahmaitadamṛta eṣa puruṣa eṣa bhūtānāmadhipatiḥ brahmaṇassāyujyaṁ
salokatāmāpnoti ityetāsāmeva devatānāṃ sāyujyaṃ sārūpyatāṃ sālokyatāmāpnoti
ityādinā parameśvaropāsakānāṃ sarveṣāmekakāle tadupāsanāmāhātmyena
sālokyādipadaprāptiḥ uta bhinnakāle adhikāratāratamyena vā iti sandihyate

32.36

parameśvaropāsanamahimnā devādivadekakāle sālokyādisarvapadaprāptiḥ |

32.37

sarvatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ |
tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati ||

32.38

iti śrutyantare muktajīvānāṃ kāmacāratvaśravaṇāt so'śnute sarvān kāmān saha
brahmaṇā ityatrāpi viduṣāṃ brahmaṇā saha sarvakāmāvāptidarśanācca viduṣāmekakāle
sālokyādisarvapadaprāptissambhavatīti prāpte vadāmaḥ | pūrvavikalpaḥ prakaraṇāt syāt
kriyāmānasavat iti |

32.39

jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta bhūtikāmo vāyavyaṃ śvetamālabheta ityādiśrutinirdiṣṭa
kriyāmayajyotiṣṭoma-vājasaneya-pauṇḍarīka-atirātra##-
phalāni nirdiśyante - tasyaivam viduṣo yajñasyātmā yajamānaḥ śraddhā patnī
śarīramidhmamuro vedirlomāni bahirvedaḥ śikhā hṛdayaṃ yūpaḥ kāma ājyaṃ
manyuḥ paśustaṣo'gnirdamaḥśamayitā dakṣiṇā vāgghotā prāṇa udgātā
cakṣuradhvaryurmano brahmā śrotramagnirdyāvādhriyate sā dīkṣā yadaśnāni
taddhaviryatpivati tadasya somapānaṃ yadramate tadupasado
yatsañcaratyupaviśatyuttiṣṭhate ca pravargyo yanmukhaṃ tadāhavanīyo yadyāhutīrāhutī
yadasya vijñānaṃ tajjuhoti yatsāyaṃprataranti tatsamidho yatsāyam prātarmādhyandinaṃ
ca tāni savanāni ye ahorātre te darśapūrṇamāsau ye'rdhamāsāśca māsāśca te
cāturmāsyāniya ṛtavaste paśubandhā ye saṃvatsarāśca te'hargaṇāssarvavedasaṃ vā
etatsatraṃ yanmaraṇaṃ tadavabhṛthaḥ etadvai jarāmaryamagnihotraṃ satraṃ ya evaṃ
vidvānudagayane pramīyate devānāmeva mahimānaṃ gatvādityasya dakṣiṇe pramīyate te
pitṛṇāmeva mahimānaṃ gatvā candramasassāyujyaṃ gacchati | etau vai
sūryācandramasormahimānau brāhmaṇo vidvānabhijapati | tasmāt brahmaṇo
mahimānamāpnoti iti |

32.40

tatraiva pradeśāntare - cittiḥ sṛk cittamājyaṃ vāgvediḥ adhītaṃ barhiḥ ceto##-
prāṇaścitaḥ cakṣuścitaḥ śrotraścitaḥ karmacito'gniścitaḥ ityādiśrutiṣu
mānasayāgīye tattatkarmānusāreṇa pṛthakphalatvaṃ pracakṣyate tadvat na karmaṇā iti
viraktaprakaraṇapaṭhitabrahmavidyāyāḥ kramamuktihetutvam | pūrvavikalpaḥ
tīvraprajña-mandaprajñābhedena pūrvavikalpo nirdiṣṭaḥ |

32.41

tadvatprakaraṇāt | paraṃ mṛtyo anu pare hi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt iti
prakaraṇabhedena svādhikāratāratamyena parameśvaropāsakānāṃ phalabhedaḥ syāt |ato
nānādeśavāsināṃ upāsakānāṃ ekakāle devāgamanavat paraśivopāsakānāṃ ekakāle
sālokyādicaturvidhamuktirna sambhavatīti niścīyate |

32.42

nanu narāṇāmalpajñānatvāt alpāyupyatvācca cirakālopāsanābhāvena ekakāle
caturvidhamuktirna bhavet | hiraṇyagarbhādidevānāṃ divyaśarīratvena mahimātiśayatvena
cirakālopāsanayā jñānadārḍhyena ca ekakāle tatsambhavatītvāśaṅkāyāmāha -

32.43

|| 225 || atideśācca || 45 ||

32.44

parītya lokān parītya bhūtāni | parītya sarvāḥ pradiśo diśaśca prajāpatiḥ prathamajā
ṛtasyātmanātmānamabhisambabhūva iti śrutau caturmukhasyāpi na karmaṇā
ityādiśrutinirdiṣṭaviraktapuruṣavat sarvavāsanātyāgena
paraśivabrahmaprāpteratideśādupadiṣṭatvācca devamanuṣyāṇāmapi śarīrabheda##-
siddham |

32.45

nanu vājasaneyāgnirahasyabrāhmaṇe - manaścito vākcitaḥ prāṇaścitaḥ ityādinā
brahmavidyāṅgabhūtayāgaprakaraṇapradarśane'pi asadvā idamagra āsīt ityādinā
pūrvatra prakṛteṣṭakacitāgniśeṣībhūtakriyāmayakratvanupraveśaḥ syāt | tataśca
teṣāṃ agnīnāṃ iṣṭakacitāgnivikalpabhāvo yuktaḥ | yathā
dvādaśāhadaśame'hanyavivākye vidyārūpāṇāmapi kriyāmayakratvanupraveśena
kriyārūpatvaṃ yujyate | kiñca - teṣāmekaika eva tarhi yāvānasau pūrva ityatra
pūrvasyeṣṭakacitasyāgnervīryamanaścitādiṣvatidiśyate | tena tulyakāryatvāt vikalpaḥ |
tataśceṣṭakacitavat kratunirvartanena tadaṅgabhūtā manaścitādayaḥ
kriyāmayakratvanupraveśena netaraphalatvamevetyāśaṅkāyāmāha -

32.46

|| 226 || vidyaiva tu nirdhāraṇātdarśanācca || 46 ||

32.47

tu śabdo'traniścayārthaḥ | yaduktaṃ manaścidādayaḥ kriyāmayakatvanupraveśena
kriyārūpā eveti - naitadasti | vidyārūpā evaite | vidyārūpakratvanvayina ityarthaḥ |
kutaḥ || nirdhāraṇāddarśanācya || nirdhāraṇaṃ tāvat te hai te vidyācita eva | vidyayā
haivaita evaṃvidaścitā bhavanti iti | vāṅmanaścakṣurādivyāpārāṇāṃ
iṣṭakādivaccayanānu papattermanasā sampāditāgnitvena vidyārūpatve siddhe'pi viśvācita
eva vidyayā hai vaite iti cāvadhāraṇaṃ vidyāmayakratvanvayena
vidyārūpatvajñānārthamiti niścīyate | dṛśyate cātraivaiṣāṃ śeṣī vidyārūpaḥ kratuḥ
| temanasaivādhīyanta manasaivācīyanta manasaiṣu grahā agṛhyanta manasāstuvanta
manasā'śaṃsan | yatkiñca yajñe karma kriyate yatkiñca yajñīyaṃ karma manasaiva teṣu
manomayeṣu manaścitsu manomayamakriyata iti | iṣṭakaciteṣvagniṣu yatkimāmayaṃ
yajñīyaṃ karma kriyate tat manonirvartyeṣu manaścidyagniṣu manomayamevākriyateti
vacanāt kraturapi vidyāmaya eva |

32.48

nanvatra vidhipadāśravaṇāt
phalasambandhāpratīteśceṣṭakacitāgnyupasthāpitakriyāmayakratuprakaraṇāt
vidyāmayakratvanvayena vidyārūpataiṣāṃ bodhyeta netyāha -

32.49

|| 227 || śrutyādibalīyastvācca na bādhaḥ || 47 ||

32.50

śrutiliṅgavākyānāṃ prakaraṇādbalīyastvena śrutyādyavagataḥ kratureṣāṃ
tadanvayaśca durbalena prakaraṇena bādhituṃ na śakyate | śrutistāvat te hai te vidyācita
eva iti | tāṃ vivṛṇoti vidyāyā hai vai ta evaṃ vidaścitā bhavanti iti | vidyayā
vidyāmayena kratunā sambaddhā manaścidādayaḥ citā bhavantītyarthaḥ | tān hai
tānevaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtāni cinvantyapi svapate iti liṅgam | vākyaṃ ca -
evaṃ vide cinvanti iti | samabhivyāhāro vākyam | evaṃvide - vidyāmaya kratumate
sarvadā sarvāṇi bhūtāni cinvantītyarthaḥ | sarvabhūtakartṛkaṃ sarvakālatryāpi cayanaṃ
manasā sampāditaṃ parimitakartṛkālakriyāyeṣṭakacitakāryadvāreṇa
kratvanupraveśasambhavamalabhamānaṃ vidyāmayakratvanupraveśe liṅgaṃ bhavati |

32.51

yaccedamuktaṃ vidhipratyayāśravaṇāt phalasambandhāpratīteśca kriyāmayāt
kratoranya'tra vidyāmayaḥ kraturna sambhavatīti tatrāha -

32.52

|| 228 || anubandhādibhyaḥ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭaśca taduktam || 48 ||

32.53

iṣṭakacitānvayinaḥ kriyāmayātkratoḥ vidyāmayo'yaṃ kratuḥ pṛthaktvena
anubandhādibhyaḥ pṛthaktvahetubhyo'vagamyate | anubandhāḥ yajñānubandhino
grahastotraśastrādayaḥ manasaiṣu grahā agṛhyanta manasā'stuvanta manasā'śaṃsan
ityādinā pratipāditāḥ | ādiśabdena śrutyādayaḥ pūrvoktā gṛhyante | śruti##-
prajñāntarapṛthaktvavat yathā prajñāntaraṃ daharavidyādikriyāmayāt kratoḥ
pṛthagbhūtaṃ śrutyadibhiravagamyate evamayamapi | evañcānubandhādibhiḥ
pṛthagbhūte vidyāmaye yajñe'vagate sati vidhiḥ parikalpyate | dṛṣṭaśca
anuvādasarūpeṣu kalpyamāmo vidhiḥ | taduktam - vacanāni tvapūrvatvāt iti | phalañca
- teṣāmekaika eva tāvān yāvānasau pūrvaḥ ityatideśāt
svakratudvāreṇeṣṭakacitasyāgneryatphalam tadeva manaścidādīnāmapi svakratudvāreṇa
phalamityavagamyate |

32.54

mānasasyāpyagnicayanasya svātantryeṇa
paraśivabahmalokaprāptisādhanatvavicāraḥ

32.55

yatpunaratideśena tulyakāryatvāvagamāt kriyāmayakratvanupraveśo'vagamyata ityuktam
tatrāha -

32.56

|| 229 || na sāmānyādapyupalabdhermṛtyuvanna hi lokāpattiḥ || 49 ||

32.57

nāvaśyamatideśādavāntaravyāpārasyāpi tulyatayā bhavitavyam yena
kriyāmayakratvanupraveśa eṣāṃ syāt | yasmāt kasmāccit
sāmānyamātrādatideśopalabdheḥ | upalabhyate hi sa eṣa eva mṛtyurya eṣa etasmin
maṇḍale puruṣaḥ ityādiṣu saṃhartṛtvādisāmānyamātrādatideśaḥ | na hi tatra
ma.ḍalapuruṣasya mṛtyuvat tallokāpattiḥ - taddeśaprāptirapi bhavati | evamihāpi
manaścidādīnāmiṣṭakacitāgnivadbhāvātideśamātreṇeṣṭakacitagnideśarūpakriyāmayak
ratvanupraveśenāpi na bhavitavyam | ata iṣṭakacitāgneḥ svakratudvāreṇa yatphalaṃ tadeva
manaścidādīnāmapi vidyāmayakratudvāreṇa phalamityatideśādavagamyate |

32.58

nanu yadi mānasāgnicayanaṃ svātantryeṇa brahmalokaprāptisādhanaṃ
svatantropāsanabhūtaṃ mānasāgnicayanaṃ mānasajyotiṣṭomavat upaniṣatsveva
paṭhitavyam | tathā ca karmakāṇḍe iṣṭakāgnicayanasannidhau
paṭhitatvamasaṅgatamityāśaṅkyāha -

32.59

|| 230 || pareṇa (ca) śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ || 50 ||

32.60

pareṇa ca brāhmaṇena asyāpi manaścidādyabhidhāyinaḥ śabdasya tādvidhyaṃ
tadvidhatvaṃ vidyāmaya kratau pratipāditvamavagamyate | pareṇa hi brāhmaṇena ayaṃ
vāvaloka eṣo'gniḥ citaḥ | tasyāpa eva pariśritaḥ ityādinā sa yo haitadevaṃ veda
lokampṛṇānamevambhūtametatsarvamabhisampadyate iti | pṛthakphalā vidyaiva
vidhīyate | ato'gnirahasyasya kriyaikaviṣayatvaṃ nāsti |

32.61

evaṃtarhi vidyāmayā manaścidādayo bṛhadāraṇyake'nubaddhavyāḥ
kimarthamihānubadhyante | tatrocyate - || bhūyastvāttvanubandhaḥ iti || manaścidādiṣu
sampādanīyānāmagnyaṅgānāṃ bhūyastvāt tatsannidhāvihānubandhaḥ kṛtaḥ | tasmāt
tasyaivaṃ viduṣo yajñasyātmā yajamānaḥ śraddhā patnī ityādiśrutipratipāditasya
sāṅgaśca mānasajyotiṣṭomasya yathā pṛthaktvaṃ svātantryeṇa
paraśivabrahmalokaprāptisādhanatvaṃ tadvanmānasasyāgnicayanasyāpi svātantryeṇa
paraśivabrahmalokaprāptisādhanatvaṃ upapannamityarthaḥ |

32.62

eka-ātmādhikaraṇam || 21 ||

32.63

pāramārthikabhedābhedavajjīva-brahmaṇormadhye jīvasya
brahmopāsanāyuktatānirākaraṇam

32.64

nanu upāsyopāsakatvena jīva-brahmaṇoḥ pūrvāvasthāyāṃ
parasparapāramarthikabhedaḥ paraśivopāsanāprabhāvena tadvatpāramārthikābhedaśca
sidhyati iti yaduktaṃ tanna - aitadātmyamidaṃ sarvaṃ ātmmaivedaṁ sarvaṃ
ayamātmā brahma ityādiṣu jīvātirikteśvarasadbhāvādarśanāt svayaṃ svameva dhyāyat
mahyameva namo namaḥ ityādipūrvācāryavacaneṣu ca svasya svopāsanasyaiva
nyavasthāpanāt tadeva yuktamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa nirākaroti -

32.65

|| 231 || eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt || 51 ||

32.66

ātmānaḥ jīvāt ekadhā paramātmā śivaḥ śarīre śarīrasthitadaharākāśe bhāvāt
jīvaniyāmakatvena sadbhāvāt guhāpratiṣṭhe parame parārdha ityādiśrutiṣu
jīvātiriktatvena brahmatvopadeśāt jīvasyaiva svasyopāsanaṃ ayuktam | sarvāsu paravidyāsu
upāsyopāsakasvarūpavat upāsakasvarūpasyāpi jñātavyatvamupadiṣṭam | trayāṇāmeva
caivamupanyāsaḥ praśnaśceti bṛgurvai vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaramupasasāraḥ adhīhi
bhagavo brahmeti tasmā etatprovāca annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti taṁ
hovāca yato vā imāni bhūtāni ityārabhya saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā parame vyoman
pratiṣṭhitā ityādinā taittirīye śrūyate | atrānandamayatvenopāsyaḥ paramātmā uta jīvo
veti sandihyate |

32.67

ayamātmā brahma ityādiśrutiṣu jīvasyaiva brahmatvopadeśāt yonyāṃ devatā
mupāste'nyo'sāvanyo'hamasmi iti na sa veda yathā paśuḥ mṛtyossa mṛtyumāpnoti

32.68

ityādiṣu svātiriktadevatopāsanā'darśanāt ahamasmi brahmāhamasmi ahamevāhaṃ
ityādiṣu tathāvagamācca svasya svopāsanameva sarvavedāntasiddhamiti prāpte
pracakṣmahe - || eka ātmanaśśarīre bhāvāt || iti |

32.69

ekaḥ paramātmā pradhānakṣetrajñapatirmaheśvaraḥ | ātmanaḥ
sthābarajaṅgamātmakajīvāt bhinnaḥ śarīre ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ
praviṣṭau parame parārdhe ityādiśutiṣu śarīrāntasthitadaharapuṇḍarīke jīveśvarayoḥ
sthiterbhāvāt sarvavedānteṣu sadbhāvāt ityarthaḥ | bhṛgurvai vāruṇiḥ ityārabhya
praśna-prativacanābhyāṃ brahmadharmopadeśāt vijñānamayājjīvāt anandamayasya
bhedavyapadeśāt jīvabrahmaṇorvailakṣaṇyamanivāryam |

32.70

kiñca upasaṃhāre - sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ sa ya evaṃ vit
ityārabhya ahamannamahamannamadantamadmi ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhuvāṃ
suvarṇajyotiḥ ya evaṃ veda ityantena sarvo vai rudraḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahma
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namo nāmaḥ hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi
namo hiraṇyavāhave ityādiśrutisiddhasarvātmakatva##-

32.71

yo vijñāne tiṣṭhan yasya vijñānaṃ śarīram hiraṇmaye pare kośe virajaṃ
brahmaniṣkalaṃ tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistattadātmavido viduḥ ātmāvā're draṣṭavyaḥ
śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ brahma veda brahmaiva bhavati ityādisyaparaśākhāsu
sarvāsu vidyāsu śivasya parabrahmaṇaḥ upāsyatvaṃ jīvasyopāsakatvaṃ tasya
brahmopāsakatvenaiva brahmātmakatvasya spaṣṭamupadiṣṭatvāt annaṃ brahma
ityupātanādivat vijñānātmakajīvabrahmopāsanāyāmapi parameśvarasya
sarvāntaratvavyapadeśārthaṃ tadanukramasopānamārgasūcanārthaṃ copadiṣṭam
kevalajīvasya brahmatve anīśayā śocati muhyamānaḥ tarati śokamātmavit
ityādibahuśrutivirodhāt tat bhṛguvalyupakramopasaṃhāratātparyabhaṅgaprasaṅgāt |
ahaṃ brahmāsmi ityādīnāṃ tattvamasi ityādivat
upāsyopāsakayorekatvaphalasūcanārthañca
anādimalasaṃsārabaddhabahuśarīrapraveśanirgamanavyāpāratāpatrayānaladandahyamān
asvabhāvasya na svato brahmatvaṃ sambhavatīti siddham |

32.72

mumukṣvanuṣṭeyanairantaryānanyabhāvayuktaparaśivabrahmopāsanasya
sarvavidyābhipretatvanirṇayaḥ

32.73

asminnarthe hetvantaramāha -

32.74

|| 232 || vyatirekastadbhāvabhāvitvānna tūpalabdhivat || 52 ||

32.75

sarvamityākāśe tatpratiṣṭhetyupāsīta ityārabhya tadbrahmetyupāsīta brahmavān bhavati
ityatra brahmopāsakānāṃ phalasya brahmātmakatvopadeśāt natvetadasti
jñātṛtvādyākāra evānusandheya iti | asyātmanaḥ saṃsāradaśāyāḥ
mokṣadaśāyāśca yo vyatirekaḥ (bhedaḥ) saṃsāradaśāyāṃ
svakṛtakarmaphalena devatiryaṅmanuṣyādinānāvidhapraveśanirgamanaṃ
mokṣadaśāyāñca sālokyāditrividhamuktau paramānandaprācuryakalyāṇavibhūtiḥ
sāyujyamuktyabhidhānakaivalyavibhūtau ahaṃmamatvādivikalpaśūnyatvena
paramaśivākārākāritaniḥśreyasaphalañca nirdiśyate |

32.76

kiṃ ca - asya mokṣadaśāyāṃ yādṛśaṃ rūpaṃ tādṛgrūpa
aivopāsanavelāyāmātmā'nusandheya ityarthaḥ | kutaḥ tadbhāvabhāvitvāt tadrūpāpatteḥ |
yathā kraturasmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati taṃ tathā yatopāsate tathaiva
bhavati iti | yathopāsanameva hi prāptiḥ śrūyate | na ca parasvarūpamātraviṣayamevedamiti
vaktuṃ śakyate pratyagātmano'pyupāsyabhūta parabrahmavailakṣapyopadeśāt | ataḥ
śrutyantare

32.77

gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ devāśca sarve pratidevatāsu |
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'tryaye sarva ekībhavanti ||

32.78

ityādiṣu prāṇendriyapratyagātmādīnāṃ parameśvaraprāpyatvavyapadeśāt sadā
paramātmānusandhānaṃ mumukṣūṇāṃ kartavyamityupadiśyate | upalabdhivat yathā
nadyaḥ ityatra nadīsamudropalabdhivat jīva-brahmaṇorekatvopadeśo vidhīyate | tasmāt
mumukṣūṇāṃ nirantaramananyabhāvena nityanirupamaparaśivabrahmopāsanaṃ
sarvavidyābhipretamiti veditavyam |

32.79

aṅgāvabaddhādhikaraṇam || 22 ||

32.80

sarveṣāmupāsakānāṃ saravidyādhikārayuktatānirṇayaḥ

32.81

nanu svādhyāyo'dhyetavyaḥ ityatra svaśākhādhyayanavidyāvaśyakatvavat
brahmavidyāyāmapi svaśākhāvihitabrahmavidyopāsanameva
mukhyamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -

32.82

|| 233 || aṅgāvabaddhāstu na śākhāsu hi prativedanam || 53 ||

32.83

pūrvatra ahaṃ brahmopāsananirākaraṇapūrvakaparaśivabrahmopāsanaṃ sarveṣāṃ
prasādhya atra sarvaśākhāgatabrahmopāsanaṃ sarveṣāṃ mumukṣūṇāṃ āvaśyakaṃ iti
darśayati - omityetadakṣara mudgīthamupāsīta lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta
sarvaṃ khalvidaṃ brahma ardhata prācīna priyamedhāso arcata | arcanta putrakāḥ
agnirityādinā bhasma gṛhītvā vimṛjyāṅgāni saṃspṛśet | tasmādvrataṃ
pāśupataṃ paśupāśavimokṣāyeti tisro rekhaḥ prakurvīta iti chāndogyādiṣu
sarvaśākhāsu sarvavidyopāsanānāṃ mokṣaphalatva śravaṇāt |
mokṣāṅgavidhāyakasarvaśākhāgatadahara-śāṇḍilyādisarvāsu vidyāsu
mumukṣūṇāṃ svaśākhāvidyopāsanaṃ pradhānaṃ uta sarvaśākhāvidyopāsanaṃ veti
sandihyate |

32.84

sarvavedāntapratyayatve sthite'pi prativedaṃ svarabhedāt udgīthādayo bhidyanta iti tatra
vyavatiṣṭheranniti śaṅkā | kimidaṃ yuktam vyavatiṣṭheranniti kutaḥ udgīthamupāsīta iti
| sāmānyena udgīthasambandhitayā śrutāyāstasyāmeva śākhāyāṃ svaraviśeṣayuktasya
udgīthaviśeṣasya sannidhānāttasminneva viśeṣaparyavasānaṃ yuktamiti |
evamādyāstāsveva śākhāsu vyavatiṣṭherannityevaṃ prāpte pracakṣmahe ||
aṅgāvabaddhāstviti ||

32.85

tu śabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati | na hyudgīthādyaṅgāvabaddhā upāsanāstāsveva
śākhāsu vyavatiṣṭheran api tu prativedaṃ sarvāsu śākhāsu sambadhyeran | hi śabdo
hetau |

32.86

yasmāt śrutyaiva udgīthādyaṅgamātrāvabaddhāḥ tasmādyatrodgīthādayaḥ tatra sarvatra
sambadhyeran | yadyapi svarabhedena udgīthavyaktayo bhidyante tathā'pi sāmānyena
udgīthaśrutyā sarvā vyaktayaḥ sannihitāḥ iti na kvacidvyavasthāyāṃ pramāṇamasti |
sarvaśākhāpratyayanyāyena ca sarvāsu śākhāsu kraturekaḥ | ataḥ sarvāsu
śākhāsvekasya kratossannidhānāt kratvaṅgabhūtodgīthādayo'pi sannihitā iti naikasya
sannidhiviśeṣo'stīti na vyavasthā | tasmāt sarveṣāṃ upāsanānāṃ sarvavidyāsvadhikāro
yuktaḥ |

32.87

sarveṣāṃ brahmopāsakānāṃ
sarvaśākhāgatabrahmavidyopāsanādhikāraucityavivaraṇam

32.88

nanu dharmakāṇḍe sarveṣāṃ svaśākhānuṣṭhānadharmāvaśyakatvavyapadeśāt
brahmakāṇḍe samānabhāvena sarveṣāṃ sarvāsu vidyāsūpāsanādhikāraḥ
kathamupapadyate ityatrāha -

32.89

|| 234 || mantrādivadvā virodhaḥ || 54 ||

32.90

vā śabdaścārthe | ādiśabdena jāti guṇa-saṅkhyāsādṛśyakramadravyakarmāṇi
gṛhyante | yathā mantrādīnāṃ ekaikaśākhāsu āmnātānāmapi śeṣiṇaḥ kratoḥ
savaśākhāstvekatvena yathāyathaṃ śrutyādibhiḥ sarvāsu śākhāsu viniyogo na
virudhyate kiñca - smārtakarmasvāpi ṛgvedagatapuṇyāhavācanamantrāṇi
yajussāmaśākhibhirādṛtāni tadvadyajuśśākhāgataśatarudrīyādimantrāṇi
ṛksāmagairaṅgīkṛtāni yathā śākhāntargatasamitkuśaprabhṛtimantrāṇi
sarvaśākhāgataiḥ svīkṛtāni tadvatsarvaśākhāgatabrahmavidyāsu sarve vedā
yatpadamāmananti iti vedāntavidhyavagamāt sarveṣāṃ brahmopāsakānāṃ
sarvaśākhāgatabrahmavidyopāsanādhikārassamucita iti niścīyate |

32.91

bhūmnakratuvajjyāyastvādhikaraṇam || 23 ||

32.92

samastopāsanasyaiva nyāyyatā bhūmākhyabrahmopāsanādhikya vicāraḥ

32.93

chāndogye - nāma brahmetyupāsīta vācaṃ brahmetyupāsīta mano brahmetyupāsīta
ityādi bahūni pratīkopasanāni vidhāyā tadanantaraṃ bhūmātveva vijijñāsitavyaḥ | yatra
nānyatpaśyati nānyat śṛṇoti nānyadvijānāni sa bhūmā | atha yatrānyatpaśyati anyat
śṛṇoti anyadvijānāti tadalpam iti śrutau bhūmākhyabrahmopāsanasya hi
sarvopāsanādhikyavyavasthāpanāt tadeva mumukṣūṇāṃ
āvaśyakamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -

32.94

|| 235 || bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvaṃ tathā hi darśayati || 55 ||

32.95

prācīnaśāla aupamanyavaḥ ityārabhya vaiśvānaravidyā āmnātā | tatra vaiśvānaraḥ
paramātmā trailokyaśarīra upāsyaḥ śrutaḥ
svarlokādityavāyvākāśāppṛthivyavayavaḥ | tatra ca dyaurmūrdhā ādityaścakṣurvāyuḥ
prāṇaḥ ākāśaḥ sandehaḥ - madhyakāya ityarthaḥ | āpo vastiḥ pṛthivī pādau
ityavayavaviśeṣāḥ

32.96

tatra saṃśayaḥ kimasya trailokyaśarīrasya vyastasyopāsanaṃ kartavyaṃ uta vyavastasya
samastasya ceti atha samastasyaiveti | kiṃ yuktam vyasta yeti kuta upakrame
vyastopāsanopadeśāt | tathā hyupadiśyate | aupamanyavādayaḥ kila uddālakapṛṣṭāḥ
kekayamaśvapatimupasadya ātmānameveyaṃ vaiśvātaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no
brūhi iti papracchuḥ | sa ca tebhyaḥ pratyekaṃ svopāsyān dyuprabhṛtīn uktvādbhayo
mūrdhādiṣu vyasteṣūpāsanaṃ tatra tatra phalaṃ

32.97

coktavān atyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya
etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūrdhātveṣa ātmanaḥ iti | eṣa vai sutejā ātmā
vaiśvānaraḥ ityādinā teṣu teṣūpāsaneṣu upāsyasya vaiśvānaratvañcāha | ato
vyastasyaivopāsanaṃ kartavyam | paratra yastvetamevaṃ
prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste iti
dyuprabhṛtipradeśāvacchinnamātre vaiśvānare uktasya mūrdhādyupāsanasya
samāsenopasaṃhāra ityavagantavyam | apara āha - evameva samastasyāpyupāsanaṃ
kāryamiti | pṛthak phalanirdeśāt yastvetamevaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu
sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti iti caitāvatā vākyabhedaḥ | yathā -
bhūmavidyopakrame nāmādyupāsanaṃ tatphalañcābhidhāya eṣa tu vā ativadati yaḥ
satvenātivadati ityādinā bhūmavidyāmupadiśya sa svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu
kāmacāro bhavati iti tatphalañca vyapadiśati tatra - bhūmavidyāparatve'pi vākyasya
nāmādyavāntaropāsanaṃ tatphalañcāṅgāṃkriyate | tathehāpīti |

32.98

evamprāpte abhidhīyate - || bhagnajyāyastvamiti || bhūmnaḥ vipulasya samastasyaiva
jāyastvaṃ prāmāṇikatvamityarthaḥ ekavākyatvāvagateḥ | tathāhi prācīnaśāla
aupamanyavaḥ ityumakramya uddālako ha vai bhagavanto'yamāruṇiḥ
sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābyāgacchāma iti |
vaiśvānarātmabubhutsayā aupamanyavādayaḥ pañca maharṣayaḥ tamuddālkamupetya
tatra vaiśvānarātmavedinaṃ alabhamānāḥ tena ca sahāśvapatiṃ kaikayaṃ
vaiśvānaratmavedinaṃ upasaṃgamya ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi
tameva no brūhi iti pṛṣṭvā tatsākāśāt paramātmānaṃ vaiśvānaraṃ
svarlokādipṛthivyantaśarīramupāsyabhavagamya tatphalañca
sarvalokasarvabhūtasarvātmagatānnabhūtabrahmānubhavamavagatavantaḥ ityupasaṃhārato
vākyasyaikatvamavagamyate | evamekavākyatve'vagate sati avayavaviśeṣopāstivacanaṃ
phalanirdeśaśca samastopāsanaikadeśānuvādamātramiti niścīyate |

32.99

kratuvat - yathā vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte iti vihitasyaiva
kratorekadeśāḥ yadaṣṭākapālo bhavati ityādibhiranūdyante | tathā samastopāsanameva
nyāyyam na vyastopāsanam | tathā hi darśayatīyaṃ śrutiḥ vyastopāsane'narthaṃ bruvatī
mūrdhā te vyayatiṣyan yanmāṃ nāgamiṣyaḥ iti andho'bhaviṣyo yanmāṃ

32.100

nāgamiṣyaḥ ityādikā | ata idamapyapāstam - yat nāmādyupāsanasāmyamuktam | tatra
hi nāmādyupāsaneṣvanartho na śrutaḥ | nāmādyupāsanebhyo
bhūmopāsanasyātiśayitaphalatvaṃ śrutam | eṣa tu vā ativadati yassatyenātivadati iti | tata
eva tatra bhūmavidyāparatye'pi vākyasya nāmādyupāsanānāṃ saphalānāṃ vivakṣitatvam
anyathātiśayitaphalatvanimittātivādena bhūmavidyāstutyanupapatteḥ | ataḥ
samastopāsanameva nyāyyam |

32.101

nānāśabdādibhedādhikaraṇam || 24 ||

32.102

mokṣaphalaikagamyasarvopāsanānāṃ sarvavidyāsamanvayasamarthanam

32.103

nanu sāmādyupāsanānāṃ vākyānāṃ na cāvāntaratātparyaṃ nāmabrahmetyupāsīta
ityādivākyānāṃ sthūlārundhatīnyāyena brahmopāsane tātparyāvagamāt | tathā ca
nāmādyupāsanānāṃ sarvaiṣāṃ svātantryeṇa paraśivabrahmopāsanaṃ kathaṃ
bhavatītyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa pratipādayati -

32.104

|| 236 || nānāśabdādibhedāt || 56 ||

32.105

nānāvidhānyanekāni śiva-nārāyaṇa-brahma-indra-ādityādi
nāmādyupāsanānyapi aṅgīkartavyāni | kutaḥ śabdādibhedāt | nāma brahmetyupāṣīta
vācaṃ brahmetyupāsīta nārāyaṇa paraṃ brahma dhyāyīteśānaṃ umāsahāyaṃ
asāvādityo brahma ityādiśrutiśateṣu upāstiśabdānāṃ bahūnāṃ adhikāribhedena
samakṣapravāhanyāyena śrūyamāṇatvāt parasparabhinnatvaṃ siddham | tathāpi
kramakramānusāreṇa sopānārohaṇatvāt bahūnāṃ janmanāmante jñānavān māṃ
prapadyate iti vākyadarśanāt sarveṣāmupāsanānāṃ mokṣaikaphalaśravaṇāt sarvavidyā
samanvayatvaṃ samañjasamiti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

32.106

vidyāprabhedāḥ

32.107

iha brahmavidyāḥ sarvāḥ brahmaprāptirūpamokṣaikaphalāḥ sadvidyā bhūmavidyā
daharavidyā upakosalavidyā śāṇḍilyavidyā vaiśvānaravidyā ānandamayavidyā
akṣaravidyā pratardanavidyā udgīthavidyā akṣipuruṣavidyā pāśupatavidyā ityādyāḥ
anyāśca prāṇādyaikaviṣayaphalāśca | kimatra vidyaikyaṃ uta vidyābheda iti saṃśīyyate
|

32.108

atraiva āsāṃ parasparabhede samarthite satyaikasyāḥ daharavidyādikāyāḥ sarvavedānta
pratyayanyāyaḥ kiṃ yuktaṃ vidyaikyamiti | kutaḥ vedyasya brahmaṇaḥ ekatvāt | vedyaṃ hi
vidyāyā rūpam | ato rūpaikyāt vidyaikyamiti | evaṃ prāpte'bhidhīyate - || nāneti ||

32.109

nānābhūtā vidyāḥ | kutaḥ || śabdādibhedāt || ādiśabdena abhyāsasakhyā-guṇa##-
vidheyabhedahetavo'nubaddhabhedā dṛśyante | yadyapi veda upāsīta ityādayaḥ śabdāḥ
pratyayā vṛttyabhidhāyinaḥ | pratyayāśca brahmaikaviṣayāḥ tathāpi
tatprakaraṇoditajagadekakāraṇatvāpahatapāpmatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭabrahmaviṣayapratya
yāvṛttyavabodhinaḥ | pratyayāvṛttirūpāḥ vidyāḥ bhindanti |
brahmaprāptirūpaphalasambandhyupāsanaviśeṣābhidhāyīni ca nirākāṅkṣāṇi vākyāni
pratiprakaraṇaṃ vilakṣaṇaviśvābhidhāyīnīti niścīyante | asminnarthe śabdāntare
karmabheda ityādibhiḥ pūrvamīmāṃsādikaiḥ sūtraiḥ siddhe'rapi punariha pratipādanaṃ
vedāntavākyāni avidheyajñānaparāṇīti kudṛṣṭinirasanāya | ato vidyābheda iti
śuddham | phalabhedena vidyānāṃ
paraśivabrahmaprāptyātmakamokṣaikaphalavyapadeśāt na vidyāvirodha iti niścīyate |

32.110

vikalpādhikaraṇam || 25 ||

32.111

daharādyupāsanāsu madhye
sveṣṭānusāreṇekaikapuruṣasyekaikopāsanamavicchedenopāsanatvakartavya
nirṇayaḥ

32.112

nanu - vācaṃ brahmetyupāsīta ityādyupāsanānāṃ sarvāsāṃ
daharādyuttamavidyāvaiśiṣṭyena paraśivaprāptiphalakatvaṃ uta
svātantryeṇetyāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇa nirūpyate -

32.113

|| 237 || vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt || 57 ||

32.114

daharādīnāṃ paraśivabrahmalokaprāptiphalakānāṃ ahaṃgrahopāsanānāṃ vikalpaḥ ##-
sambhavati | atassamuccayo nāṅgīkartavyaḥ | kutaḥ || aviśiṣṭaphalatvāt ||
daharākṣipuruṣādyahaṃgrahopāsanānāṃ sarvāsu vidyāsvapi
paraśivabrahmasālokyādikrameṇa paraśivaprāptiphalakatvāt etāsūpāsanāsu madhye
sveṣṭānusāreṇa ekaikapuruṣasya ekaikopāsanamavicchedena maraṇaparyantaṃ
bhayabhakti-śraddhā-vairāgya-bhūtadayā-śama-dama##-

32.115

brahmaprāptiphalānāṃ sadvidyā-daharavidyādīnāṃ nānātvamuktaṃ idānīmāsāṃ
vidyānāṃ ekaikasmin puruṣe prayojanasatvena samuccayo'pi sambhavati uta
prayojanābhāvāt vikalpo saṃśayoveti | kiṃ yuktam samuccayo'pi sambhavatīti | kutaḥ
ekaphalānāṃ bhinnaśāstrārthānāmapi samuccayadaśanāt dṛśyate hyekasyaiva
svargādessādhanānāṃ agnihotra-darśapūrṇamāsādīnāṃ tasyaiva
svargabhūyastvāpekṣayaikatra puruṣe samuccayaḥ | evaṃ hi ihāpi
brahmānubhavabhūyastvāpekṣayā samuccayo'pi sambhavatīti | kutaḥ aviśiṣṭaphalatvāt |

32.116

sarvāsāṃ vidyānāṃ anavadhikātiśayānandabrahmānubhavaḥ phalamaviśiṣṭaṃ
śrūyate | brahma veda brahmaiva bhavati ityādiśrutibhyaḥ
niratiśayānandaparaśivabrahmaṇaḥ sālokyādicaturvidhamuktiḥ sambhavati |

32.117

svargāderhi deśataḥ kālataḥ svarūpataśca parimitatvena tatra deśādyapekṣa
bhūyastvasambhavāt tadarthinaḥ samuccayaḥ sambhavati | iha tu tadviparītasvarūpe
brahmaṇi tava sambhavatīti sarvāśca vidyāḥ
brahmānubhavavirodhyanādikarmāvidyānirasanamukhena brahmaprāptiphala
ityaviśiṣṭaphalatvāt sarvāsāṃ vikalpa eva |

32.118

brahmaprāptivyatiriktaphalāstu vidyāḥ svargādiphalakarmavadyatheṣṭaṃ vikalperan
samuccīyeran tāsāṃ parimitaphalatvena bhūyastvāpekṣāsambhavāt tatrāha -

32.119

|| 238 || kāmyāstu yathā kāmaṃ samuccīyeranna vā pūrvahetvabhāvāt || 58 ||

32.120

paraśivabrahmasākṣātkārānubhavavyatiriktakāmyāḥ ādityamaṇḍalādiprabhṛtiṣu
jaḍapadārthe paraśivabrahmadṛṣṭirūpāḥ aiśvaryādibhinnabhinnasādhanabhūtāḥ
pratīkopāsanāḥ yathākālaṃ yatheda samuccīyeranna hi etāsāṃ pratīkopāsanānāṃ
samuccayo vā vikalpo vetyaniyama evāṅgī kartavyaḥ | kutaḥ pūrvoktahetvabhāvāt |
pūrvoktasya tulyaphalakatvarūpasya hetoratrābhāvā ityupadiśyate | devo bhūtvā
devānapyeti ato jīvata eva bhāvanāprakarṣavaśāddevabhāvasākṣātprāptiravagamyate |
paravidyāsu ahaṅgrahopāsaneṣu na tathā nāmabrahmādyupāsanā kāmyāsu
sākṣātkāraphalatve kiñcinmānamasti | tattatphalatvābhāve ca tatra tatra
bhogabhūstvāpeṣayā samuccaya eva yuktaḥ - brahmavadekatvābhāvāt tata ekaṃ vā
bahu samāśritya anuṣṭheyam iti nirṇayaḥ | tadvadaparimitaphalatvābhāvāditi siddham |

Linked texts (1)