Aphorisms on Brahman 34
Śrīkarabhāṣya 34
- Language
- Sanskrit
34.1
ūrdhvaretaskānāṃ brahmacāriṇāmeva sanyāsāśramānuṣṭheyatānirṇayaḥ
34.2
evaṃ svasiddhāntānusāreṇa ācārāntaraṃ darśayitvā tadvat svasiddhāntamāha -
34.3
|| 263 || anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ || 19 ||
34.4
brahmacaryādyāśramāt ūrdhvaretasāṃ saṃnyāsāśramo'nuṣṭheya iti bhagavān
bādarāyaṇo manyate | kutaḥ || sāmyaśruteḥ || trayo dharmaskandhāḥ etameva pravrājino
lokamicchantaḥ pravrajanti iti śruteḥ ūrdhvaretasāṃ brahmacaryāśramavat
yatyāśramasyāpi sarvādhikaparabrahmaprāpakatve hi mukhyahetutvaśravaṇāt |
34.5
kiñca - prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ ityārabhya brāhmaṃ sanyāsināṃ smṛtam
ityantena varṇānāṃ āśramāṇāñca kevalānāṃ brahmalokaprāptyaṃtaṃ
phalamabhidhāya
34.6
ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye |
teṣāṃ tatparamaṃ sthānaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ ||
34.7
iti teṣveva brahmaniṣṭhānāṃ brahmaprāptinabhidadhatā bhagavatā pārāśaryeṇa
spaṣṭamuktam |
34.8
tatraiva - ekaikamupavītaṃ tu yatneśca brahmacāriṇaḥ | iti yatīnāṃ
brahmacārivadeka-yajñopavītakathanāt manvādismṛtiṣu bhārata-bhāgavata##-
34.9
nanu rāvaṇa-dharmarājā'rjunādisaṃnyāsastu kṛtrimatvena
śikhāsūtradhāraṇamucitam | akṛtrimasaṃnyāsināṃ tannāṅgīkartavyamiti cenna | loke
rāma-kṛṣṇādipratimāsu tadveṣāvalambanapuruṣeṣu ca
tanniṣṭhamukhyalāñchanādikasyaiva dṛṣṭatvāt śikhopavītatyāgaviśiṣṭatvasya
saṃnyāsalakṣaṇatve tādṛśadharmaparityāgaḥ kathamupadiśyate
daśamukhādarśanapūrvakayatīśvaraveṣāvacchinnaikamukharāvaṇe
dharmadevatāvaraprāptayudhiṣṭhirādiṣu śikhāsūtrādarśanamahimā kiṃ na syāt
34.10
kiñca - pūrvodāhṛtamanu-pārāśara-yājñavalkyādismṛtīnāṃ
dattāñjali syāt | tathā vṛddhaśātātape - rudraśśikhā pṛthivī yoniḥ iti
taittirīyadarśanāt |
34.11
śikhotpāṭanayā loke śivadrohī bhaveddhruvam |
śikhāyajñopavītābhyāṃ vipratvaṃ paricakṣyate ||
34.12
tayorabhāve śūdratvaṃ ata eva na saṃśayaḥ |
tasmācchikhā-brahmasūtraṃ caturāśramiṇastathā ||
dhāryaṃ tacca prayatnena vedamārgāvalambinām ||
34.13
iti śaṅkarasaṃhitāyāṃ -
34.14
liṅgadhārisaṃnyāsi svarūpakathatam
atyāśramī prāṇaliṅgasambandhī bhasmaghuṇṭikām |
kanthāṃ kamaṇḍaluṃ bhikṣāpātraṃ daṇḍañca dhārayet |
etāḥ pañcamahāmudrā yasmin yasmin vasanti hi ||
34.15
taṃ taṃ śaraṇamabhyetya sarvabhāvena pūjayet |
pañcamudrānvito dharmaḥ yasmat vatsa pravartate ||
34.16
sampadya sarvadā pūjyaḥ prāṇaliṅgasamanvitaiḥ |
34.17
iti tatraiva liṅgadhārisaṃnyāsināñca pañcamudrādhārakatvopadeśāt mukuṭāgame ##-
34.18
daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ kanthāṃ brahmasūtraṃ śikhāṃ tathā |
prāṇaliṅgañca kāṣāyaṃ bhikṣāpātramupānahī ||
34.19
bhasmaghuṭṭīṃ tathā chatraṃ atyāśramaparassadā |
dhṛtvā jitendriyo bhūtvā śivayogaṃ samamyaset ||
34.20
śivayogisamīpe vā śivaliṅgasya sannidhau |
śivāgamasamīpe vā nirābhāraṃ samāśrayet ||
34.21
ityādibahusmṛti-purāṇāgameṣu śikhā-brahmasūtravaiśiṣṭyasya saṃnyāsa
eva bahudhā darśanāt tathaiva vaiyāsikamukhyābhipretatvācca viduṣāṃ sa evāvaśyakaḥ |
34.22
mumukṣūṇāṃ iṣṭaliṅgadhāraṇavat brahmadaṇḍadhāryatānirdeśaḥ
34.23
nanu keṣucit smṛtipurāṇādiṣu bahūdakah paro haṃsaḥ tridaṇḍānitu dhārayet ityādinā
bahūdakaparamahaṃsānāṃ adaṇḍavidheḥ keṣāñcidekadaṇḍatvasya ca avadhāraṇāt
brāhmaṇānāṃ ko vidhirāśrīyate ityāśaṅkāyāmāha -
34.24
|| 264 || vidhirvā dhāraṇavat || 20 ||
34.25
vā śabdo'trāvadhāraṇārthaḥ | dhāraṇavat amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ
me vicarṣaṇam namo brahmaṇe dhāraṇaṃ me astvanirākaraṇaṃ dhārayitā bhūyāsam |
ityādiṣu mumukṣūṇāṃ paraśivaliṅgadhāraṇaṃ yathāvidhi tadvat tadvidhāne sasvā mā
gopāya iti mantreṇa brahmadaṇḍaṃ dhārayet iti śravaṇāt ūrdhvaretasāṃ brāhmaṇānāṃ
kuṭīcakādicaturvidhayatyāśramiṇāṃ eka daṇḍa eva vidhiriti niścīyate |
34.26
vāgdaṇḍo hi manodaṇḍaḥ karmadaṇḍastu te trayaḥ |
ityete nihitā daṇḍā yasyāsti sa yatismṛtaḥ ||
34.27
iti bodhāyanasmṛtau daṇḍatrayaviśiṣṭatvasya yatīnāṃ mukhyatvena dyotanāt
bhāratarāmāyaṇādigrantheṣvapi arjuna-raghumahārājādīnāṃ
daṇḍatrayaparigrahaṇavacanācāradarśanāt tadeva yuktamiti cettadayuktam | tatraiva -
34.28
daṇḍamekantu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tridaṇḍakam |
vaiśyānāṃ ca tathā proktaṃ sasānagranthisaṃyutam ||
34.29
satyamadhyātmavijñānaṃ vāgdaṇḍastu pracakṣyate |
svakīyāśramakarmāṇi karmadaṇḍa itīryate ||
34.30
śamādikaṃ śivadhyānaṃ manodaṇḍaḥ prakartitaḥ |
vaṇavaṃ brahmadaṇḍākhyaṃ ekaṃ dhṛtvā caredyatiḥ ||
34.31
iti śātātape -
34.32
śikhī jaṭī vā muṇḍī vā brāhmaṇo vedavittamaḥ |
dhārayedbrahmadaṇḍaikaṃ yatayo naikacetasaḥ ||
34.33
kuṭīcakādiyatayo vasiṣṭhādyāśca saṃsmṛtāḥ |
bahūdakādiyatayo vyāsa-śvetopamanyavaḥ ||
34.34
teṣāmapyekadaṇḍatvaṃ śikhā-yajñopavītakam |
darśanādbrāhmaṇo loke daṇḍamekantu dhārayet || iti
34.35
bahūdakastu saṃnyāsī daṇḍamekaṃ kamaṇḍalum ||
śikhāṃ sūtraṃ ca kāṣāyaṃ dhārayedajinādikam ||
34.36
iti vṛddhaśātātape darśanācca | vāgdaṇḍo vāṅniyamaḥ manodaṇḍo manonigrahaḥ
karmadaṇḍaḥ svāśramavihitakarmaniṣṭhetyupadeśāt vāgdaṇḍādikaṃ veṇurūpeṇa
parityajya brahmadaṇḍasyaiva vidhivihitatvāt brāhmaṇānāṃ ūrdhvaretasāṃ
śarīrapātaparyantaṃ dhāryamiti niścīyate |
34.37
kiñca saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt ityādividhidarśanāt yatīnāmeva
vedāntaśravaṇādhikāra iti ceducyate |
34.38
gurorapi gṛhasthāśamāvaśyāśrayaṇīyatānirṇayaḥ
34.39
parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyāt nāstyakṛtaḥ kṛtena |
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham || ityatra
śiṣyasya samitpāṇitvapradarśanena gurorapi gṛhasthāśramatvamupadiṣṭam |
śrotriyatvopadeśena gurorniṣiddhakarmanirākaraṇaṃ brahmaniṣṭamityanena
vāgadvaitadurvādanirākaraṇapūrvakaśivaikaniṣṭhāgariṣṭhatvaṃ coktam | ata eva
brahmacaryādyāśramiṇāmapi vedāntaśravaṇamananādikamavirodham |
tasmādavidyātmakakarmaṇaḥ brahmavidyāṅgatvaṃ yuktam |
34.40
stutimātrādhikaraṇam || 3 ||
34.41
karmāṅgabrahmacaryādivat sanyāsāśramasya vidheyatā
34.42
nanu brahmasaṃstho'mṛtatvameti ityādivedāntavākyānāṃ tāvakatvena
pramāṇatvābhāvāt viraktānāmapi
dharmaprakaraṇapaṭhitadharmāṇāmevāvaśyakatvamityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntaraṃ
tannirākaraṇārthaṃ darśayati -
34.43
|| 265 || stutimātramupādānāditi cenna pūrvavat || 21 ||
34.44
na karmaṇā iti taittirīye śrūyate | atra karmaniṣedhavākyāni brahmavidyāstutimātraparāṇi
āhosvit vidhiparāṇi iti sandihyate | yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti ityādividherbalīyastvāt
saṃnyāsavidhāyakavākyānāṃ tattadvidhyadarśanāt
janakādividuṣāmapyagnihotrādikarmāvaśyakatvadyotanāt ūrdhvaretaskānāṃ
saṃnyāsavidhiḥ stutimātrameveti prāpte pracakṣmahe -
34.45
ūrdhvaretaskānāṃ saṃnyāsavidhāyakaśrutismṛtyāgamādīnāṃ
stutimātramupādānāditi cenna pūrvatvāt pūrvatra jābālādiśrutismṛtiṣu asandigdhatayā
vidhirūpeṇa prapañcitatvāt brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet | gṛhādvanī bhūtvā
pravrajet | yadi vetaraḥ brahmacaryādeva pravrajet iti jābāle
34.46
āsanne saṅkaṭe ghore coravyāghrādigocare |
bhayaṃ prāptasya saṃnyāsaḥ kartavyo manurabravīt ||
34.47
āturāṇāṃ ca saṃnyāse na vidhirnaiva ca kriyā |
praiṣamātraṃ samuccārya saṃnyāsaṃ tatra pūrayet ||
34.48
ahanyekādaśe prāpte pārvaṇantu vidhīyate |
na kuryātpārvaṇādanyadbrahmībhūtāya bhikṣave ||
34.49
rogavān jñānaniṣṭho vā yogī vā durbalo'pi vā |
putramitrakalatrebhyaḥ sa bhaikṣyaṃ bhoktumarhati ||
34.50
iti śaunaka-bṛddhaśātātapādismṛtiṣvapi tadvidhānasya asandigdhatayā
prapañcitatvāt karmāṅgabrahmacaryādivat saṃnyāsāśramaḥ vidhibalādvidheya iti
siddham |
34.51
atra hetvantaramāha -
34.52
|| 266 || bhāvaśabdācca || 22 ||
34.53
vedān imaṃ lokamamuñca lokaṃ parityajyātmānamanvicchet ityādiśrutiṣu
hāritasmṛtau -
34.54
kaśyapo'tribharadvājavasiṣṭhabhṛgugautamāḥ |
kapilo'maṇḍapālaśca kuṭīcakapathāśrayāḥ ||
34.55
śvetopamanyudurvāsā vyāsanāradaśaunakāḥ |
mārkaṇḍeyo dadhīciśca bahūdakapathāḥ smṛtāḥ ||
34.56
śāṇḍilyaḥ puliho'nato gārgeyo muṇḍakastathā |
haṃsasaṃnyāsinaḥ proktāḥ vogadhyānaparāyaṇāḥ ||
34.57
yājñyavalkyaśca jābālakaṇvamaitreyasaṃjñikāḥ |
parahaṃsā iti proktāḥ jaṭāvalkaladhāriṇaḥ ||
34.58
ityādinā kuṭīcakādicaturvidhasaṃnyāsabhāvaśabdācāradarśanācca
kalāvapyūrdhvaretaskānāṃ saṃnyāso vidheyaḥ | tathāpi -
34.59
upavītaṃ vaṭorekaṃ dve tathetarayormate |
ekameva yatīnāṃ syāditi śāstraviniścayaḥ ||
34.60
brahmasūtraṃ vinā bhuṅkte viṇmūtraṃ kurute'thavā |
sa pāṣaṇḍa iti jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||
34.61
brahmakṣatriyavaiśyānāṃ śrautasanyāsa iṣyate |
śūdra-strī-saṅkarāṇāñca nyāsamaśrautasaṃjñikam ||
34.62
śikhāsūtraikasaṃyuktaṃ daṇḍakāṣāyalāñchanam |
śrautasanyāsa ityuktaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā ||
34.63
śrautāśrautavibhedena sanyāso dvividhaḥ smṛtaḥ |
kanthākāṣāyadaṇḍakaśikhāsūtrādisaṃyutaḥ ||
34.64
śrautasanyāsa ityuktaḥ sākṣānmokṣaikasādhakaḥ |
viprāṇāṃ śrautasanyāsaḥ kalau vyāsena gīyate ||
34.65
tasmādvairāgyavānvipraḥ śrautasanyāsamāśrayet |
teṣāṃ tadvedavedāntapaṭhanaṃ parigīyate ||
34.66
brahmasūtraikasaṃsiddhāt gāyatrīsamupāsanāt |
34.67
ityādinā hārīta-śātātapa-śaunaka-gautama-pārāśara##-
niścīyate | atra saṃnyāsastutimātraparatvābhāvāt yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt iti
vacanānāmatiriktaviṣayatvamiti veditavyam |
34.68
pāriplavarthādhikaraṇam || 4 ||
34.69
brahmavidyāprakaraṇapaṭhitānāṃ upākyānānāmapi
brahmavidyānukūlatvapratipādanam
34.70
iyatā sūtrasandarbheṇa sanyāsasya brahmavidyānukūlatvaṃ prasādhya idānīṃ
upaniṣanmadhyasthānāṃ yājñavalkya-maitreyīsaṃvāda##-
pūrvapakṣamāśaṅkya adhikaraṇāntareṇa nirākaroti |
34.71
|| 267 || pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt || 23 ||
34.72
pāriplavo nāma aśvamedhāṅgabhūtaḥ karmaviśeṣaḥ | tasmin karmaṇi
jyotiṣṭomādisakalakarmāṅgabhūtamantrāḥ paṭhanīyāḥ | evaṃ sthite sati
yājñavalkya-maitreyī saṃvādādirūpāḥ kathāprabandhā api pāriplavārthāḥ
karmakāṇḍasthapāriplavākhyakarmāṅgabhūtā iti cenna viśeṣitatvāt
karmakāṇḍasthasakalakarmāṅgabhūtā mantrāḥ pāriplave paṭhitavyā iti viśiṣyoktatvāt |
tathā ca jñānakāṇḍasthānāmupākhyānānāṃ
karmakāṇḍasthapāriplavakarmāṅgatvaprasaktirnāstīti sūtrārthaḥ |
34.73
pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma śvetaketurvāruṇeya āsa
ityevamādīnyākhyānāni vedānteṣu kiṃ pāriplavaprayogārthāni uta
vidyāviśeṣapratipādanārthāni iti saṃśayaḥ |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit