Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 34

Śrīkarabhāṣya 34

Language
Sanskrit

34.1

ūrdhvaretaskānāṃ brahmacāriṇāmeva sanyāsāśramānuṣṭheyatānirṇayaḥ

34.2

evaṃ svasiddhāntānusāreṇa ācārāntaraṃ darśayitvā tadvat svasiddhāntamāha -

34.3

|| 263 || anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ || 19 ||

34.4

brahmacaryādyāśramāt ūrdhvaretasāṃ saṃnyāsāśramo'nuṣṭheya iti bhagavān
bādarāyaṇo manyate | kutaḥ || sāmyaśruteḥ || trayo dharmaskandhāḥ etameva pravrājino
lokamicchantaḥ pravrajanti iti śruteḥ ūrdhvaretasāṃ brahmacaryāśramavat
yatyāśramasyāpi sarvādhikaparabrahmaprāpakatve hi mukhyahetutvaśravaṇāt |

34.5

kiñca - prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ ityārabhya brāhmaṃ sanyāsināṃ smṛtam
ityantena varṇānāṃ āśramāṇāñca kevalānāṃ brahmalokaprāptyaṃtaṃ
phalamabhidhāya

34.6

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye |
teṣāṃ tatparamaṃ sthānaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ ||

34.7

iti teṣveva brahmaniṣṭhānāṃ brahmaprāptinabhidadhatā bhagavatā pārāśaryeṇa
spaṣṭamuktam |

34.8

tatraiva - ekaikamupavītaṃ tu yatneśca brahmacāriṇaḥ | iti yatīnāṃ
brahmacārivadeka-yajñopavītakathanāt manvādismṛtiṣu bhārata-bhāgavata##-

34.9

nanu rāvaṇa-dharmarājā'rjunādisaṃnyāsastu kṛtrimatvena
śikhāsūtradhāraṇamucitam | akṛtrimasaṃnyāsināṃ tannāṅgīkartavyamiti cenna | loke
rāma-kṛṣṇādipratimāsu tadveṣāvalambanapuruṣeṣu ca
tanniṣṭhamukhyalāñchanādikasyaiva dṛṣṭatvāt śikhopavītatyāgaviśiṣṭatvasya
saṃnyāsalakṣaṇatve tādṛśadharmaparityāgaḥ kathamupadiśyate
daśamukhādarśanapūrvakayatīśvaraveṣāvacchinnaikamukharāvaṇe
dharmadevatāvaraprāptayudhiṣṭhirādiṣu śikhāsūtrādarśanamahimā kiṃ na syāt

34.10

kiñca - pūrvodāhṛtamanu-pārāśara-yājñavalkyādismṛtīnāṃ
dattāñjali syāt | tathā vṛddhaśātātape - rudraśśikhā pṛthivī yoniḥ iti
taittirīyadarśanāt |

34.11

śikhotpāṭanayā loke śivadrohī bhaveddhruvam |
śikhāyajñopavītābhyāṃ vipratvaṃ paricakṣyate ||

34.12

tayorabhāve śūdratvaṃ ata eva na saṃśayaḥ |
tasmācchikhā-brahmasūtraṃ caturāśramiṇastathā ||
dhāryaṃ tacca prayatnena vedamārgāvalambinām ||

34.13

iti śaṅkarasaṃhitāyāṃ -

34.14

liṅgadhārisaṃnyāsi svarūpakathatam
atyāśramī prāṇaliṅgasambandhī bhasmaghuṇṭikām |
kanthāṃ kamaṇḍaluṃ bhikṣāpātraṃ daṇḍañca dhārayet |
etāḥ pañcamahāmudrā yasmin yasmin vasanti hi ||

34.15

taṃ taṃ śaraṇamabhyetya sarvabhāvena pūjayet |
pañcamudrānvito dharmaḥ yasmat vatsa pravartate ||

34.16

sampadya sarvadā pūjyaḥ prāṇaliṅgasamanvitaiḥ |

34.17

iti tatraiva liṅgadhārisaṃnyāsināñca pañcamudrādhārakatvopadeśāt mukuṭāgame ##-

34.18

daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ kanthāṃ brahmasūtraṃ śikhāṃ tathā |
prāṇaliṅgañca kāṣāyaṃ bhikṣāpātramupānahī ||

34.19

bhasmaghuṭṭīṃ tathā chatraṃ atyāśramaparassadā |
dhṛtvā jitendriyo bhūtvā śivayogaṃ samamyaset ||

34.20

śivayogisamīpe vā śivaliṅgasya sannidhau |
śivāgamasamīpe vā nirābhāraṃ samāśrayet ||

34.21

ityādibahusmṛti-purāṇāgameṣu śikhā-brahmasūtravaiśiṣṭyasya saṃnyāsa
eva bahudhā darśanāt tathaiva vaiyāsikamukhyābhipretatvācca viduṣāṃ sa evāvaśyakaḥ |

34.22

mumukṣūṇāṃ iṣṭaliṅgadhāraṇavat brahmadaṇḍadhāryatānirdeśaḥ

34.23

nanu keṣucit smṛtipurāṇādiṣu bahūdakah paro haṃsaḥ tridaṇḍānitu dhārayet ityādinā
bahūdakaparamahaṃsānāṃ adaṇḍavidheḥ keṣāñcidekadaṇḍatvasya ca avadhāraṇāt
brāhmaṇānāṃ ko vidhirāśrīyate ityāśaṅkāyāmāha -

34.24

|| 264 || vidhirvā dhāraṇavat || 20 ||

34.25

vā śabdo'trāvadhāraṇārthaḥ | dhāraṇavat amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ
me vicarṣaṇam namo brahmaṇe dhāraṇaṃ me astvanirākaraṇaṃ dhārayitā bhūyāsam |
ityādiṣu mumukṣūṇāṃ paraśivaliṅgadhāraṇaṃ yathāvidhi tadvat tadvidhāne sasvā mā
gopāya iti mantreṇa brahmadaṇḍaṃ dhārayet iti śravaṇāt ūrdhvaretasāṃ brāhmaṇānāṃ
kuṭīcakādicaturvidhayatyāśramiṇāṃ eka daṇḍa eva vidhiriti niścīyate |

34.26

vāgdaṇḍo hi manodaṇḍaḥ karmadaṇḍastu te trayaḥ |
ityete nihitā daṇḍā yasyāsti sa yatismṛtaḥ ||

34.27

iti bodhāyanasmṛtau daṇḍatrayaviśiṣṭatvasya yatīnāṃ mukhyatvena dyotanāt
bhāratarāmāyaṇādigrantheṣvapi arjuna-raghumahārājādīnāṃ
daṇḍatrayaparigrahaṇavacanācāradarśanāt tadeva yuktamiti cettadayuktam | tatraiva -

34.28

daṇḍamekantu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tridaṇḍakam |
vaiśyānāṃ ca tathā proktaṃ sasānagranthisaṃyutam ||

34.29

satyamadhyātmavijñānaṃ vāgdaṇḍastu pracakṣyate |
svakīyāśramakarmāṇi karmadaṇḍa itīryate ||

34.30

śamādikaṃ śivadhyānaṃ manodaṇḍaḥ prakartitaḥ |
vaṇavaṃ brahmadaṇḍākhyaṃ ekaṃ dhṛtvā caredyatiḥ ||

34.31

iti śātātape -

34.32

śikhī jaṭī vā muṇḍī vā brāhmaṇo vedavittamaḥ |
dhārayedbrahmadaṇḍaikaṃ yatayo naikacetasaḥ ||

34.33

kuṭīcakādiyatayo vasiṣṭhādyāśca saṃsmṛtāḥ |
bahūdakādiyatayo vyāsa-śvetopamanyavaḥ ||

34.34

teṣāmapyekadaṇḍatvaṃ śikhā-yajñopavītakam |
darśanādbrāhmaṇo loke daṇḍamekantu dhārayet || iti

34.35

bahūdakastu saṃnyāsī daṇḍamekaṃ kamaṇḍalum ||
śikhāṃ sūtraṃ ca kāṣāyaṃ dhārayedajinādikam ||

34.36

iti vṛddhaśātātape darśanācca | vāgdaṇḍo vāṅniyamaḥ manodaṇḍo manonigrahaḥ
karmadaṇḍaḥ svāśramavihitakarmaniṣṭhetyupadeśāt vāgdaṇḍādikaṃ veṇurūpeṇa
parityajya brahmadaṇḍasyaiva vidhivihitatvāt brāhmaṇānāṃ ūrdhvaretasāṃ
śarīrapātaparyantaṃ dhāryamiti niścīyate |

34.37

kiñca saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt ityādividhidarśanāt yatīnāmeva
vedāntaśravaṇādhikāra iti ceducyate |

34.38

gurorapi gṛhasthāśamāvaśyāśrayaṇīyatānirṇayaḥ

34.39

parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyāt nāstyakṛtaḥ kṛtena |
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham || ityatra
śiṣyasya samitpāṇitvapradarśanena gurorapi gṛhasthāśramatvamupadiṣṭam |
śrotriyatvopadeśena gurorniṣiddhakarmanirākaraṇaṃ brahmaniṣṭamityanena
vāgadvaitadurvādanirākaraṇapūrvakaśivaikaniṣṭhāgariṣṭhatvaṃ coktam | ata eva
brahmacaryādyāśramiṇāmapi vedāntaśravaṇamananādikamavirodham |
tasmādavidyātmakakarmaṇaḥ brahmavidyāṅgatvaṃ yuktam |

34.40

stutimātrādhikaraṇam || 3 ||

34.41

karmāṅgabrahmacaryādivat sanyāsāśramasya vidheyatā

34.42

nanu brahmasaṃstho'mṛtatvameti ityādivedāntavākyānāṃ tāvakatvena
pramāṇatvābhāvāt viraktānāmapi
dharmaprakaraṇapaṭhitadharmāṇāmevāvaśyakatvamityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntaraṃ
tannirākaraṇārthaṃ darśayati -

34.43

|| 265 || stutimātramupādānāditi cenna pūrvavat || 21 ||

34.44

na karmaṇā iti taittirīye śrūyate | atra karmaniṣedhavākyāni brahmavidyāstutimātraparāṇi
āhosvit vidhiparāṇi iti sandihyate | yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti ityādividherbalīyastvāt
saṃnyāsavidhāyakavākyānāṃ tattadvidhyadarśanāt
janakādividuṣāmapyagnihotrādikarmāvaśyakatvadyotanāt ūrdhvaretaskānāṃ
saṃnyāsavidhiḥ stutimātrameveti prāpte pracakṣmahe -

34.45

ūrdhvaretaskānāṃ saṃnyāsavidhāyakaśrutismṛtyāgamādīnāṃ
stutimātramupādānāditi cenna pūrvatvāt pūrvatra jābālādiśrutismṛtiṣu asandigdhatayā
vidhirūpeṇa prapañcitatvāt brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet | gṛhādvanī bhūtvā
pravrajet | yadi vetaraḥ brahmacaryādeva pravrajet iti jābāle

34.46

āsanne saṅkaṭe ghore coravyāghrādigocare |
bhayaṃ prāptasya saṃnyāsaḥ kartavyo manurabravīt ||

34.47

āturāṇāṃ ca saṃnyāse na vidhirnaiva ca kriyā |
praiṣamātraṃ samuccārya saṃnyāsaṃ tatra pūrayet ||

34.48

ahanyekādaśe prāpte pārvaṇantu vidhīyate |
na kuryātpārvaṇādanyadbrahmībhūtāya bhikṣave ||

34.49

rogavān jñānaniṣṭho vā yogī vā durbalo'pi vā |
putramitrakalatrebhyaḥ sa bhaikṣyaṃ bhoktumarhati ||

34.50

iti śaunaka-bṛddhaśātātapādismṛtiṣvapi tadvidhānasya asandigdhatayā
prapañcitatvāt karmāṅgabrahmacaryādivat saṃnyāsāśramaḥ vidhibalādvidheya iti
siddham |

34.51

atra hetvantaramāha -

34.52

|| 266 || bhāvaśabdācca || 22 ||

34.53

vedān imaṃ lokamamuñca lokaṃ parityajyātmānamanvicchet ityādiśrutiṣu
hāritasmṛtau -

34.54

kaśyapo'tribharadvājavasiṣṭhabhṛgugautamāḥ |
kapilo'maṇḍapālaśca kuṭīcakapathāśrayāḥ ||

34.55

śvetopamanyudurvāsā vyāsanāradaśaunakāḥ |
mārkaṇḍeyo dadhīciśca bahūdakapathāḥ smṛtāḥ ||

34.56

śāṇḍilyaḥ puliho'nato gārgeyo muṇḍakastathā |
haṃsasaṃnyāsinaḥ proktāḥ vogadhyānaparāyaṇāḥ ||

34.57

yājñyavalkyaśca jābālakaṇvamaitreyasaṃjñikāḥ |
parahaṃsā iti proktāḥ jaṭāvalkaladhāriṇaḥ ||

34.58

ityādinā kuṭīcakādicaturvidhasaṃnyāsabhāvaśabdācāradarśanācca
kalāvapyūrdhvaretaskānāṃ saṃnyāso vidheyaḥ | tathāpi -

34.59

upavītaṃ vaṭorekaṃ dve tathetarayormate |
ekameva yatīnāṃ syāditi śāstraviniścayaḥ ||

34.60

brahmasūtraṃ vinā bhuṅkte viṇmūtraṃ kurute'thavā |
sa pāṣaṇḍa iti jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||

34.61

brahmakṣatriyavaiśyānāṃ śrautasanyāsa iṣyate |
śūdra-strī-saṅkarāṇāñca nyāsamaśrautasaṃjñikam ||

34.62

śikhāsūtraikasaṃyuktaṃ daṇḍakāṣāyalāñchanam |
śrautasanyāsa ityuktaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā ||

34.63

śrautāśrautavibhedena sanyāso dvividhaḥ smṛtaḥ |
kanthākāṣāyadaṇḍakaśikhāsūtrādisaṃyutaḥ ||

34.64

śrautasanyāsa ityuktaḥ sākṣānmokṣaikasādhakaḥ |
viprāṇāṃ śrautasanyāsaḥ kalau vyāsena gīyate ||

34.65

tasmādvairāgyavānvipraḥ śrautasanyāsamāśrayet |
teṣāṃ tadvedavedāntapaṭhanaṃ parigīyate ||

34.66

brahmasūtraikasaṃsiddhāt gāyatrīsamupāsanāt |

34.67

ityādinā hārīta-śātātapa-śaunaka-gautama-pārāśara##-
niścīyate | atra saṃnyāsastutimātraparatvābhāvāt yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt iti
vacanānāmatiriktaviṣayatvamiti veditavyam |

34.68

pāriplavarthādhikaraṇam || 4 ||

34.69

brahmavidyāprakaraṇapaṭhitānāṃ upākyānānāmapi
brahmavidyānukūlatvapratipādanam

34.70

iyatā sūtrasandarbheṇa sanyāsasya brahmavidyānukūlatvaṃ prasādhya idānīṃ
upaniṣanmadhyasthānāṃ yājñavalkya-maitreyīsaṃvāda##-
pūrvapakṣamāśaṅkya adhikaraṇāntareṇa nirākaroti |

34.71

|| 267 || pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt || 23 ||

34.72

pāriplavo nāma aśvamedhāṅgabhūtaḥ karmaviśeṣaḥ | tasmin karmaṇi
jyotiṣṭomādisakalakarmāṅgabhūtamantrāḥ paṭhanīyāḥ | evaṃ sthite sati
yājñavalkya-maitreyī saṃvādādirūpāḥ kathāprabandhā api pāriplavārthāḥ
karmakāṇḍasthapāriplavākhyakarmāṅgabhūtā iti cenna viśeṣitatvāt
karmakāṇḍasthasakalakarmāṅgabhūtā mantrāḥ pāriplave paṭhitavyā iti viśiṣyoktatvāt |
tathā ca jñānakāṇḍasthānāmupākhyānānāṃ
karmakāṇḍasthapāriplavakarmāṅgatvaprasaktirnāstīti sūtrārthaḥ |

34.73

pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma śvetaketurvāruṇeya āsa
ityevamādīnyākhyānāni vedānteṣu kiṃ pāriplavaprayogārthāni uta
vidyāviśeṣapratipādanārthāni iti saṃśayaḥ |

Linked texts (1)