Aphorisms on Brahman 37
Śrīkarabhāṣya 37
- Language
- Sanskrit
37.1
asminnarthe punarhetvantaramāha -
37.2
|| 275 || śabdāścāto'kāmakāre || 31 ||
37.3
yato brahmavidāmanyeṣāñca sarvānnādanaṃ āpadviṣayameva ata eva sarveṣāṃ
akāmakāre śabdaḥ kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdo vartate | asti hi kaṭhasaṃhitāyāṃ
kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdaḥ | tasmādbrāhmaṇaḥ surāṃ na pibati pāpmanā
notsṛjet iti pāpmanā saṃsṛṣṭo na bhavānīti matvā brāhmaṇaḥ surāṃ na
pibatītyarthaḥ | prāṇatyāge'pi varṇacatuṣṭayeṣu bhikṣāmātraṃ vidheyam | anyathā
niṣiddhācaraṇena parameśvarājñādrohī syāditi niścīyate |
37.4
vihitattvādhikaraṇam || 9 ||
37.5
jñānakarmasamuccayānuṣṭhānaṃ sarveṣāmāśramiṇāṃ vidheyam
37.6
sarveṣāmāśramiṇāṃ paraśivabrahmasākṣātkāraṃ pratyantaraṅgasādhanasya
śamadamapūjādhyānadhāraṇādikasya vihitattve'pi tadvadbāhyāṅgāni kāni
santītyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa nirūpayati -
37.7
|| 276 || vihitattvāccāśramakarmāpi || 32 ||
37.8
yajñādikarmāṅgikā brahmavidyetyuktam | tāni ca yajñādīni karmāṇi mumukṣūṇāṃ
kevalāśramiṇāmapyanuṣṭheyāni uta neti sandihyate |
37.9
parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena iti śrutau
karmaphalānāmanityatvasya karmaṇā mokṣābhāvasya coktatvāt nityānityavastuviveko
dṛṣṭaḥ | tasmāt jyotiṣṭomādikarmaṇāṃ avidvadviṣayatvaṃ yujyate | jyotiṣṭomena
svargakāmo yajeta ityādau jyotiṣṭhomādīnāṃ kāmakāraviṣayatvāgamāt
kevalāśramadharmatvaṃ na sambhavatīti prāpte pracakṣmahe -
37.10
āśramakarmāpi - yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti ityādinā vidhyavagamāt āśramasya
karmāpi bhavati | kevalāśramiṇāṃ āśramamātramanuṣṭheyaṃ brahmavidyāṅgatvena
parameśvarārpaṇabudhyā vihitatvācca janakādibrahmavidāmapi vihitatvācca
śrutismṛtiniṣṭhasya āśramakarmāṇi viduṣāmaviduṣāñca kartavyānīti nirṇīyate | etena
brahmacaryādicaturvidhāśramiṇāṃ svāśramakarmaṇo vihitatvamarthātsiddham |
37.11
tathā ca vidyāṅgatayā tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti | yajñena dānena
ityādinā vihitatvāt vidyāśeṣatayāpi anuṣṭheyāni ityāha -
37.12
|| 277 || sahakāritvena ca || 33 ||
37.13
vidyāñcāvidyāñca yastadvedobhayaṃ saha iti brahmavit puṇyakṛcca satyena
labhyastapasā hyeṣa ātmā samyag jñānena brahmacaryeṇa nityam ityādiṣu
dharmabrahmobhayasahakārittvena ca mokṣāvagamāt jñānakarmasamuccayānuṣṭhānaṃ
sarveṣāmāśramiṇāṃ vidheyam | tasmādagnihotrādīnāmiva jīvanādhikāra##-
37.14
sadācāraniṣṭhānāṃ sarvāśramiṇāṃ bāhyābhyantaraliṅgadhāraṇa -
pūjādikamanavadyam
37.15
nanu viduṣāmaviṣāmapi svāśramavihitadharmānuṣṭhānaṃ mokṣāṅgamastu |
mokṣāṅgatvena bāhyantarliṅgadhāraṇaṃ
viduṣāmanāvaśyakamevetyāśaṅkāyāmāha -
37.16
|| 278 || sarvathā'pi ta evobhayaliṅgāt || 34 ||
37.17
sarvathāpi sarvaśrutiparyālocanayāpi ta eva dharmeṇa pāpamapanudati ityādinā
śrautasmārtoktakarmānuṣṭhānena śuddhacittasya mumukṣoḥ bhaktasya ubhayaliṅgāt
sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitraṃ amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsaṃ
tatprāneṣvantarmanaso liṅgamāhuḥ kesare jāgradavasthā karṇikāyāṃ svapnaḥ liṅge
suṣuptiḥ padmatyāge turīyā ityādiśrutiśateṣu śivasya parabrahmaṇaḥ svecchayā
bhaktatāraṇārthaṃ bāhyābhyantareṣu iṣṭa-prāṇarūpeṇobhayaliṅgatvāvagamāt
bhaktānāṃ svāśramavihitakarmavatsarveṣāmāśramiṇāṃ tadubhayaliṅgadhyāna##-
37.18
vakṣyāmi dhṛtaliṅgasya caraṇaśrutisammatam |
smṛtitantrapurāṇeṣu prasiddhante samānataḥ ||
37.19
śrutismṛtyuditaṃ karma nityanaimittikāśrayam |
kuryālli"ṇgāṅgasambandhī dvijanmā kāmavarjitaḥ ||
37.20
vidhyuktakarmānuṣṭhānāt cittaśuddhirbhavet dhruvam |
cittaśudhyā bhavedbhaktiḥ bhaktiravyabhicāriṇī ||
37.21
tayā saṃjāyate jñānaṃ naśyatyajñānamātmanaḥ |
tasmānmokṣastataḥ karma vidhyuktaṃ samyagācaret ||
37.22
tasmātsadācārayuto bhaktyā māheśvaraṃ janaḥ |
pūjayedguruṇā dattaṃ iṣṭaliṅgamatandritaḥ ||
pāṇipadmāsane nityaṃ trikālaṃ śuddhamānasaḥ ||
37.23
ityādinā tadvadupadeśāt sadācāraniṣṭhānāṃ sarvāśramiṇāṃ
tadubhayaliṅgadhyāna-dhāraṇa-pūjādikamanavadyam |
37.24
asminnarthe hetvantaramāha -
37.25
|| 279 || anabhibhavaṃ ca darśayati || 35 ||
37.26
yā te rudra śivā tanūraghorā apāpakāśinī | tayā nastanu vā śantamayā
giriśantā'bhicākaśīhi amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam
tasyābhidhyānādyojānāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ
ityādiśrutayaḥ pāparahitaśarīreṣuśivaprakāśakatvaṃ śivadhāraṇena
māyāpāśanivṛttiṃ ca darśayati | tasmānmumukṣūṇāṃ
svāśramavihitakarmānuṣṭhānaṃ bāhyābhyantarayoḥ parabrahmaṇaśśivasya dhyāna##-
kartavyameva |
37.27
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho yatistu vā |
yastu liṅgāṅgasaṃyuktaḥ sa evātyāśramī bhavet ||
37.28
tathāpi svāśramaṃ dharmaṃ kṛtvā śāstravidhānataḥ |
śivapūjādikaṃ sarvaṃ yāvajjīvaṃ samācaret ||
37.29
iti smṛtāvapi darśanāt |
37.30
vidhurādhikaraṇam || 10 ||
37.31
āśrama-anāśramasādhāraṇyeṇa sarveṣāṃ mumukṣūṇāṃ
brahmavidyādhikāranirṇayaḥ
37.32
nanu śrutyuktacaturvidhāśramadharmānuṣṭhānena teṣāṃ brahmavidyādhikāro'stu
vidhurāṇāmāśramābhāvāt brahmavidyādhikāraḥ
kutassambhavatītyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
37.33
|| 280 || antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ || 36 ||
37.34
daivāt purākṛtaprārabdhavaśena patnīviyoge sati antarā brahmacarya##-
paraśivasya brahmaṇaḥ dhyāna-dhāraṇa-pūjā namaskāra-śravaṇa##-
loke paraśivabrahmasākṣātkāravatvāvagamāt teṣāṃ tadadhikāro'stīti sūtrārthaḥ |
37.35
sarveṣāmāśramiṇāṃ brahmavidyāyāmadhikāro'sti uta neti sandihyate |
37.36
anāśramiṇāṃ vidhura-snātakādīnāṃ brahmavidyādhikāro nāstyeva
śrutismṛtipurāṇādiṣu nirāśramiṇāṃ brahmavidyādhikāritvādarśanāt | nirāśrame na
tiṣṭheta kṣaṇakālamapi dvijaḥ ityādiṣu smṛtiṣu nirāśramanirākaraṇāvagamāt
sarveṣāmāśramiṇāṃ vidyāṅgatvena codanācca caturṇāmāśramiṇāmeva
brahmavidyāyāmadhikāra iti prāpte pracakṣmahe -
37.37
| antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ iti || atra tu śabdaḥ pakṣavyāvṛtyarthaḥ | ca
śabdo'vadhāraṇe | antarā vartamānānāṃ anāśramiṇāmapi brahmavidyādhikāro yuktaḥ |
kutaḥ || taddṛṣṭeḥ || dṛśyate hi raikva-bhīṣma-saṃvartādināṃ
anāśramiṇāmapi brahmavidyāniṣṭhatvam | na ca āśramadharmaireva vidyānugraha iti
vaktuṃ śakyam | yajñena dānena tapasānāśakena iti dānādīnāṃ āśrameṣu
anaikāntikānāmapyanugrāhakatvaśravaṇāt | yathordhvaretassu
37.38
vidyāniṣṭhatvadarśanādagnihotrādivyatiriktaireva vidyānugrahaḥ kriyate | tathā
anāśramiṇāmapi brahmavidyā-darśanāt āśramāniyatairjapopavāsa##-
37.39
asminnarthe hetvantaramāha -
37.40
|| 281 || api smaryate || 37 ||
37.41
api ca anāśramiṇāmapi japādibhireva vidyānugrahaḥ smaryate |
37.42
japyenāpi ca saṃsidhyet brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ |
kuryādanyaṃ na vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate ||
37.43
vidhurā-vidhavānāñca snātakānāṃ tathaiva ca |
japopavāsapūjādividhānāt jñānamucyate ||
37.44
iti smṛtidarśanāt sarvadā vidhurādibhirapi ananyamanasā sadācārasampatyā ca apa##-
śuddhāntaḥkaraṇaviśiṣṭatayā śravaṇamananādinā paraśivabrahmavicāraḥ kartavyaḥ
iti nirṇīyate |
37.45
anāśramiṇāṃ vidhurādīnāṃ jñānasādhanībhūtakarmānuṣṭhānābhāvāt kathaṃ
jñānotpattirityāśaṅkyāha -
37.46
|| 282 || viśeṣānugrahācca || 38 ||
37.47
tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayā cātmānamanviṣyet iti śrutau
anāśramaniyatairdharmaviśeṣaiḥ vidyānugrahaśravaṇāt vidhurādīnāmapi
brahmāvidyādhikāravatvamanivāryamiti nirṇīyate |
37.48
asminnarthe punarhetvantaramāha -
37.49
|| 283 || atastvitarajjāyo liṅgācca || 39 ||
37.50
yataḥ amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam śarīraṃ me vicarṣaṇaṃ ityādinā itaravat
caturāśramadharmātiriktāśramānāśramasādhāraṇaliṅgadhāraṇavat ataḥ
āśramānāśramasādhāraṇyena sarveṣāṃ mumukṣūṇāṃ brahmavidyādhikāraḥ jyāyaḥ
śreṣṭhaḥ | kasmāt || liṅgāt || nidhanapataye namaḥ ityārabhya liṅgasya
sarvātmakatvamuktvā etatsomasya sūryasya sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram
iti śrutau liṅgarūpasya parabrahmaṇaḥ pavitratvakathanāt āśramiṇāmanāśramiṇāmapi
brahmavidyādhikāro'navadyaḥ |
37.51
anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ |
yadi vā tiṣṭhate mohāt na sa puṇyena lipyate ||
37.52
iti vacanaṃ tvavirāgaviṣayamiti veditavyam | śraddhābhaktijñānayogādavehi
ityādiśrutiṣu śivaprāptermukhyaupāyatvena śraddhābhaktyādikasyopadiṣṭatvāt sarveṣu
śāstreṣu viśeṣavidyāsāmānyaśāstrabādhāvagamācca |
37.53
āśramādāśramaṃ gacchennānyathā mokṣamāpnuyāt ityādivākyānāṃ
sāmānyatvadurbalatvaṃ ca samañjasam |
37.54
tadbhūtādhikaraṇam || 11 ||
37.55
kṛtaprāyaścittānāṃ jaiminyabhimataḥ brahmavidyādhikāraviṣayaḥ
37.56
nanvanāśramiṇāṃ snātakavidhurādīnāṃ jitendriyatva-dāna-tapaḥ##-
svāśramabhraṣṭānāmūrdhvaretasāṃ brahmavidyādhikāro yukto na veti viṣaye
tacchaṅkāśūkamocanārthamadhikaraṇāntaraṃ darśayati -
37.57
|| 284 || tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamāttadrūpābhāvebhyaḥ || 40 ||
37.58
tadbhūtasya sanyāsāśramaṃ prāptasya puruṣasya atadbhāvaḥ
saṃnyāsāśramādbhraṃśaḥ śāstrāvihito na bhavati pratyuta śāstrapratiṣiddha eva |
kutaḥ || niyamāttadrūpābhāvebhyaḥ | niyamebhyaḥ saṃnyāsāśramaprāptyanantaraṃ
maraṇaparyantaṃ saṃnyāsāśrame sthātavyam | punaranirvartitavyamiti
niyamapratipādakebhyaḥ manvādivacanebhyaḥ atadrūṣābhāvebhyaḥ atadrūpāṇāṃ
niyamapratipādakānāṃ vacanānāṃ abhāvebhyo hetubhyaśca āśramabhraṃśaḥ
śāstrapratiṣiddha ityucyate | tasmāt tadadhikāśramāntarābhāvena tatraiva yāvajjīvaṃ
sthātavyaṃ iti sūtrārthaḥ |
37.59
vedāntavijñānsuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ | te brahmaloke tu
parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve || saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt |
ityādiṣu sarveṣāmāśramiṇāṃ madhye mukhyatvena nirantarabrahmavicārādhikāraḥ
yatīnāmeva śrūyate tathāpi vidhurādivadāśramabhraṣṭa tāṃ svāśramaniṣṭhānāṃ vā
brahmavidyādhikāra iti viśayaḥ |
37.60
saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt ityādiṣu saṃnyāsabhraṣṭānāṃ
anadhikāritvāvagamāt brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet gṛhī bhūtvā vanī bhavet
vanī bhūtvā pravrajet
37.61
ityāśramārohe yathā vidhirdarśitaḥ tadvadavarohe vidhyadarśanāt svecchādhīnatvaṃ
ānumānikaṃ sādhyam | tasmādvidhurādivadatyāśramabhraṣṭānāṃ brahmavidyādhikāro
yukta iti prāpte tatrottaraṃ vadāmaḥ | || tadbhūtasya tu nātadbhāva iti || tu śabdaḥ
pakṣavyāvṛtyarthaḥ | tadbhūtasya naiṣṭhikādyāśramaniṣṭhasya nātadbhāvaḥ |
atathābhāvaḥ anāśramitvenāvasthānaṃ na sambhavati | kutaḥ tadrūpābhāvebhyaḥ |
niyamāt tadrūpāṇi teṣāṃ naiṣṭhikādīnāṃ rūpāṇi veṣāḥ dharmāḥ teṣāṃ abhāvāḥ
tadrūpābhāvāḥ tebhyaḥ śāstre niyamāt | naiṣṭhikādyāśramapratiṣṭhān
svāśramadharmanivṛttibhyo niyacchanti hi śāstrāṇi | brahmacāryācāryakulavāsī
tṛtīyo'tyantāmātmānamācārya kule'vasādayan iti araṇyamiyāttato na punarāyāt iti |
saṃnyāsyāgniṃ napunarāvartayet iti ca | ato vidhurādivat naiṣṭhikādīnāmanāśramitvena
avasthānāsambhavāt naitānadhikaroti brahmavidyā | jaiminerapītyavigānaṃ
darśyannūktaṃ svābhimataṃ dṛḍhayati |
37.62
atha syāt naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryātpratyutānāṃ prāyaścittādadhikārassambhavati |
asti ca prāyaścittamādhikārikalakṣaṇe nirūpitaṃ avakīrṇapaśuśca tadvaditi | ataḥ
pracyutabrahmacaryasya prāyaścittasaṃbhavāt kṛtaprāyaścitto
brahmavidyāyāmadhikariṣyatīti tatrāha -
37.63
|| 285 || na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt || 41 ||
37.64
adhikārilakṣaṇoktamapi prāyaścittaṃ naiṣṭhikādīnāṃ na tadbhraṣṭānāṃ na sambhavati |
kutaḥ naiṣṭhikādīnāṃ pracyutānāṃ patanasmṛteḥ tasya prāyaścittasyāsambhavāt |
37.65
ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate dvijaḥ |
prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā || iti
37.66
uttamāṃ vṛttimāśritya navāṃ vṛttiṃ samāśritah |
ārūḍhapatito jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||
37.67
ityādibahusmṛtyavagamāt prāyaścittamitarabrahmacāriviṣayamiti veditavyam |
37.68
yatikṛtānāṃ mānasikasvāpnikapāpānāṃ prāyaścittasya taireva kṛtānāṃ
āhaṅkarikasthūladehajapāpānāṃ prāyaścittavirateśca śāstrīyatānirṇayaḥ
37.69
asminnarthe hetvaṃntaraṃ darśayati -
37.70
|| 286 || upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavat taduktam || 42 ||
37.71
naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryapracyavanaṃupapūrvaṃ-upapātakaṃ
mahāpātakeṣvaparigaṇitatvāt iti tatra prāyaścittasya bhāvaṃ vidyamānatāmaṣikena
ācāryā manyante aśanavat - yathā madhvaśanādiniṣedhaḥ tatprāyaścitaṃ
copakurvāṇasya naiṣṭhikādīnāñca samānam | taduktaṃ - smṛtikāraiḥ -
uttareṣāṃ caitadavirodhi iti | gurukulavāsino yaduktaṃ
tatsvāśramāvirodhyuttareṣāmapyāśramiṇāṃ bhavatītyarthaḥ | tadvadihāpi
brahmacaryapracyavane prāyaścittasambhavāt brahmavidyā yogyatāpyasti | tathāpi
mānasikapāpānāṃ svapnakṛtapāpānāñca prāyaścittaṃ cāndrāyaṇa##-
svāhaṅkāreṇa sthūlaśarīrakṛtapāpānāṃ prāyaścittaṃ na sambhavatīti niścīyate |
taduktaṃ śātātape -
37.72
sadāśivaikaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ brahmavarcasām |
purā kṛtaikapāpena nārīṣu ca dhaneṣu ca ||
37.73
putrādiṣu ca samprītirjātaścetsudṛḍho yatiḥ |
cāndrāyaṇaṃ carennityaṃ taddoṣaikanivṛttaye ||
37.74
svapne kalatrasaṃyogo bhavedyadi tadā yatiḥ |
śatasnānaṃ hi kartavyaṃ mṛdā taddoṣaśāntaye ||
37.75
kāmacāreṇa saṃnyāsī lolaścet strīdhanādiṣu |
bhraṣṭo bhavati sadyo hi prāyaścitaṃ na vidyate ||
37.76
ityādinā bahudhā prapañcitam |
37.77
vratabhraṣṭānāṃ yatīnāṃ brahmavidyādhikāraniṣedhaḥ
37.78
asminnarthe punarhetvantaramāha -
37.79
|| 287 || bahistūbhayathāpi smṛterācārācca || 43 ||
37.80
tu śabdotra niścayārthakaḥ | upapātakatve mahāpātakatve'pyete bahirbhūtā eva
brahmavidyādhikāribhyaḥ brahmavidyāyāmanadhikṛtā ityarthaḥ | kutaḥ || smṛteḥ ||
pūrvoktāt patanasmaraṇādyadyapi kaluṣanirharaṇāya kaiścidvacanaiḥ
prāyaścittādhikāro vidyate tathāpi karmādhikārānuguṇaśuddhihetuprāyaścittaṃ na
sambhavati prāyaścitaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa-ātmahā iti smṛteḥ | ||
ācārācca || śiṣṭā hi naiṣṭhikādīn bhraṣṭān kṛtaprāyaścittānapi varjayanti tebhyo
brahmavidyādikaṃ nopādiśanti | tasmātteṣāṃ nāsti brahmavidyāyāmadhikāraḥ |
37.81
svāmyadhikaraṇam || 12 ||
37.82
śivasyaiva karma-brahmopāsanāphaladātṛtvapratipādanam
37.83
nanu
37.84
rājājñābhaṅgakṛnnṝṇāṃ daṇḍo hi narakastathā || (si. śi.)
37.85
ityādismṛtiṣu śivājñārūpasvāśramabhraṣṭānāṃ sarveṣāmāśramiṇāmapi
yamaśāsanaṃ sūcitam | tathāpi sarvāpekṣā ca iti sūtre svātantryeṇa yajñādīnāṃ
grāmaṃ pratyaśvavat mokṣāṅgatvatryapadeśāt atra svāśramabhraṃśadaṇḍaḥ
śivasya parabrahmaṇaḥ kathamupapannaṃ ityāśaṅkāyāṃ yajñeśvaratvamapi
śivasyaivādhikaraṇāntareṇa darśayati -
37.86
|| 288 || svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ || 44 ||
37.87
yajñau vai viṣṇuḥ āvo rājānamadhvarasya rūdraṁ hotāraṁ satyayajaṁ rodasyoḥ
paśupatiḥ paśūnāṃ catuṣpadāmuta ca dvipadām ityādīni taittirīye śrūyante | atra
yajñādhipatirnārāyaṇo vā parabrahmarūpaśśivo veti viśayaḥ |
37.88
yajño vai viṣṇuḥ ityādinā nārāyaṇasyaiva yajñātmakatvopadeśāt tadviṣṇoreka
uttamaḥ eka eva nārāyaṇa āsīt na brahmā neśānaḥ ityādiṣu nārāyaṇasyaiva
sarvādhikatvakathanāt smārtakarmasu sarvatra saṅgalpādiṣu
viṣṇunāmasmaraṇapūrvakatvena karmārādhyatvamarthāttasyaivopapannam | ata eva
yajñātmakatvaṃ yaj~eśvaratvaṃ yajñaphaladātṛtvañca tasyaiva samañjasamiti prāpte
pracakṣmahe - || phalaśruteḥ ||
37.89
āvorājānaṃ ityatra adhvarasya yajñasya rājānaṃ prabhuṃ rudramiti phalaśravaṇāt
svāminaśśivasya parabrahmaṇaḥ sarvavidyopāsyatvamiti ātreyo manyate |
37.90
kiñca - triyambakaṃ yajāmahe ityādinā yajñeśvaratvaṃ tasyaivopadiṣṭam | yo vai
svāṃ devatāmatiyajate prasvāyai devatāyai cyavate na parāṃ prāpnoti sa pāpīyān bhavati
iti svadevatātiriktadevatāntarayajanenan pratyavāyaśravaṇāt | tadakṣaraṃ
tatsaviturvaṇeṇyaṃ prajñā ca tasmāt prasṛtā purāṇī ityādiśrutau
sarvavaidikakarmadhāragāyatrīmantrārthavācyatvasya śiva eva darśanāt netarasya
yajñādikarmārādhyatvaṃ sambhavati |
37.91
eko devassarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |
karmādhyakṣassarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca ||
37.92
yo devānāṃ prathamaścodbhava"ca viśvādhiko rudro maharṣiḥ sa no devaḥ śubhayā
budhyā saṃyunaktu
37.93
yo devānāmadhipo yasmin lokā adhiśritāḥ |
ya īśe asya dvipadaścatuṣpadastasmai devāya haviṣā vidhema ||
37.94
ityādinā śvetāśvatare karmādhyakṣatvasya viśvādhikatvasya ca tasyaivopadeśāt
sarvakarmādhikatvena srvakarmārādhitatvena sarvakarmaphalapradāyakatvaṃ śivasyaiva
niścīyate |
37.95
asminnarthe hetvantaramāha -
37.96
|| 289 || ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikrīyate || 45 ||
37.97
imaṃ paśuṃ paśuapte te'dya badhnāmyagre sukṛtasya madhye anumanyasva sayajā
yajāma juṣṭaṃ devānāmidamastu havyaṃ ityatra ātvijyaṃ ṛk-sambandhaṃ
paśubadhanātmakopakaraṇakarmaṇi ca paśupuroḍāśaṃ paramaśivasamarpaṇatvena
devatārhatvavyavasthāpanāt sarvavidyopāsyatvaṃ śivasyaiva samucitamiti
auḍulombācāryo manyate | kutaḥ tasmai hi parikriyate yo rudro'gnau ityādiṣu
sarvāntaryāmitvaṃ sarvo vai rudraḥ iti sarvātmakatvaṃ viśvādhiko rudro maharṣiḥ
ityādau viśvādhikatvañca tasyaivopadeśāt indropendra-dinendra##-
netarasyopapannam |
37.98
kiñca - ṛtvijo vṛṇīte ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadātīti ṛtvikkartṛkatvaśāstreṇa
phalasādhanabhūtaṃ sāṅgaṃ karma ṛtvigbhiranuṣṭheyaṃ iti avagamyate |
tadantargatāni kāyikāni mānasāni ca karmāṇi ṛtvikkatṛkāṇyeva tathāpi tatphalaṃ
tatsvāminaḥ sambhavati |
tadvadyāgīyaprakaraṇapaṭhitendrādidevadattasvargādiphalabhogo'pi tadantaryāgitvena
tanniyāmakaśivasyaivopapadyate | tasmāt jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta ityādau
jyotiṣṭomasya svargaphalakatve'pi tatsvargasyendradevatāprādhānye'pi -
37.99
yajñakartā ca devendro vedakartā ca vākpatiḥ |
ahameva jagatkartā mama kartā maheśvaraḥ || iti
37.100
viṣṇunā yajñakartṛtvasyendra eva skānde pratipāditatve'pi pākaśāsanātiriktaśivasya
parabrahmaṇaḥ yajñakartṛtvavidhāyakaśrutismṛtipurāṇānāṃ prāmāṇyaṃ na
virudhyate | yajño vai viṣṇuḥ ityatra śivaśaktyātmakaviṣṇoryajñamayatvam | ā vo
rājānaṃ adhvarasya rudragṁ ityatra rudrasya yajñādipatitvasyāsaṅkucitatvena nirdeśāt
yajñātmakasya yajñapatitvamayuktamiti siddham |
37.101
asminnarthe punarhetvantaramāha -
37.102
|| 2280 || śruteśca || 46 ||
37.103
īśānassarvavidyānāmīśvarassarvabhūtānāṃ brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatibrahmā
śivo me astu sadāśivom ityādau sarvavidyāsarvajīvaniyāmakatvasya śiva evāvagamāt
karmabrahmopāsanāphalapradātṛtvaṃ śivasyaiva siddham |
37.104
sahakāryantaravidhyadhikaraṇam || 13 ||
37.105
āśamadharmavat pāṇḍityamaunādīnāṃ vidyāsahakāritānirṇayaḥ
37.106
nanu parameśvarārpitayajña-dāna-tapaḥ-pūjādinā
śuddhāntaḥkaraṇānāṃ brahmopāsakānāṃ śamadamādivanmaunaniṣṭhāvaśyakatvaṃ
uta pāṇinīya-kāṇādaśāstrādivadvāgāḍambaratvaprādhānyaṃ
ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaraṃ darśayati -
37.107
|| 291 || sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidyādivat || 47 ||
37.108
vidyādivat vidyādau karmakāṇḍe yathā gṛhasyāśramavataḥ sāgnihotrādīni bahūni
karmāṇi svargaphaloddeśena vihitāni evaṃ tadvataḥ brahmavidyāvataḥ puruṣasya
tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ niridya iti jñānakāṇḍaśrutau sahakāryantaravidhiḥ
śama-damādyapekṣayā sahakāryantarāṇāṃ śravaṇa-manana##-
trayāṇāṃ madhye śravaṇa-manane sarveṣāmapi tatsākṣātkārakāmānāṃ
bahukālamanuṣṭhātavye | tṛtīyaṃ nididhyāsanantu pakṣeṇa kālaparipākatvena
anuṣṭheyam | sādhakānāṃ śravaṇa-mananānantaramapi brāhmaṇa##-
kṛśo'haṃ kartā'haṃ bhoktā'ham ityevaṃ vidho dehābhimānaśca dṛḍho vartate |
tasmātteṣāṃ praśamanāya nididhyāsanāṃ kartavyam | yeṣāṃ
tvativiśuddhāntaḥkaraṇānāṃ dehādyabhimānaḥ śravaṇamananābhyāsādeva
śithilībhūtasteṣāṃ svalpakālanididhyāsanenaiva tatsākṣātkārasambhavāt
bahukālanididhyāsanamakartavyamiti sūtrārthaḥ |
37.109
kauhalabrāhmaṇe śrūyate - tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍitvaṃ nirvidya bālyena
tiṣṭhāset bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ ityatra
bālyapāṇḍityavanmaunamapi vidhīyate | uta bahūpaniṣattātparyanirṇayarūpaṃ pāṇḍityaṃ
viśeṣeṇa sampādya bālyena rāgadveṣādirahitatvāt bālyasadṛśenāvasthāntareṇa
avatiṣṭheta | tataḥ pāṇḍityaṃ bālyaṃ ca
37.110
niśśeṣaṃ sampādya atha muniḥ ityatra pāṇḍityabālyavanmaunamapi vidhīyate na vā iti
saṃśayaḥ |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit