Aphorisms on Brahman 41
Śrīkarabhāṣya 41
- Language
- Sanskrit
41.1
tejaśśabdasya bhūtāgnāveva rūḍhatvāt mukhyārthatyāge mānābhāvāt agniragre
prathamo devatānāṃ ya evaṃ vidvānagnihotraṃ juhuyāt yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti
41.2
ityādau sarvadevatāprādhānyena
yāvajjīvamagnihotropāsanavidhervidvadavidvatsādhāraṇyena kathanādupāsya vastuni
sarveṣāmupāsakānāṃ ekatvasya tattvamasi ityādivedānteṣu vyavasthāpanāt
vahnyaparaparyāyatejasi jīvānāmāpyāyanamaviruddhamiti prāpte pracakṣmahe -
41.3
prajñānaṃ brahma ahaṃ brahmāsmi tattvamasi ityādinā sarvavedānteṣu mumukṣūṇāṃ
brahmopāsakānāṃ paraśivabrahmātmakatvopadeśāt |
41.4
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva
bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti ||
41.5
ityādau niratiśayaśiraskatejastvasya brahmaṇyavagamāt jaḍarūpavahnau cetanajīvasya
layāsambhavāt śrutyuktatejaśśabdasya paraśivabrahmaṇyeva sāmañjasyam |
41.6
nanu tejaḥḥprabhṛtiṣvekasmin krameṇa sampattāvapi pṛthivīmaya ityādikā śrutiḥ
kathamupapadyate ata āha -
41.7
|| 321 || naikasmin darśayato hi || 6 ||
41.8
naikasmin ekaikasya kāryākṣamatvāt darśayatato hyakṣamatvaṃ śrutismṛtī - anena
jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi | tāsāṃ tivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ
karavāṇi iti nāmarūpavyākaraṇayogyatvāya trivṛtkaraṇamupadiśyate |
41.9
nānāvīryāḥ pṛthakbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā |
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ ||
41.10
sametyānyonyasaṃyogaṃ paramparasamāśrayāḥ |
mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te ||
41.11
iti | ataḥ prāṇastejasi iti tejaḥśśabdena sarvabhūtāntarasaṃsṛṣṭaṃ paraśivātmakateja
evābhidhīyate |
41.12
āsṛtyupakramādhikaraṇam || 5 ||
41.13
mūrtabrahmopāsakaliṅgaśarīrotkrāntamuktajīvalabhyaniratiśayasālokyādi##-
41.14
nanu tejaśśabsya paraśivabrahmaparatvamastu tathāpyutkrāntisamaye
mūrtāmūrtaśivatatvopāsakānāṃ puṇyā'puṇyakarmiṇāñca ko bhedaḥ
ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -
41.15
|| 322 || samānā cāśṛtyupakramādamṛtatvaṃ cānupoṣya || 7 ||
41.16
iyaṃ maraṇāvasthā āsṛtyupakramāt - sṛtyupakramaṃ varjayitvā samānā
niravayavaṣaṭsthala pariśivabrahmasākṣātkāravatāṃ sāvayavaśivatattvopāsakānāṃ
karmiṇāñca tulyā | sṛtyupakramo nāma - hṛtpuṇḍarīkasthasya
pañcamahābhūtaprāṇendriyamanaḥ prabhṛticaturaṅgabalaparivṛtasya jīvākhyasya
rājñaḥ svarga-naraka-śivalokādirāṣṭradarśanārthaṃ nāḍīdvārā
dehākhyāntaḥpurāt bahirnirgamanarūpā utkrāntiḥ |
41.17
evamutkrāntiṃ vinā jīvasyendriyādisakalaparivāramelanarūpamaraṇāvasthā
liṅgaśarīramiva śivajñānināmapi tulyetyucyate | hṛtpuṇḍarīke militaṃ
śivajñānināṃ liṅgaśarīramanupoṣya lokāntaramatgavā hṛtpuṇḍarīkāvacchinne
paraśivabrahmaṇyeva amṛtatvaṃ mokṣaḥ kāraṇaparaśivatattve layaḥ na mithyātvaṃ
prāpnoti |
41.18
līnaṃ gamayatīti liṅgam iti vyutpatyā paramātmani śive līnaṃ tadantarlīnatvaṃ gamayati
prāpayatīti liṅgam | śīryata iti śarīram | liṅgañca tat śarīrañca liṅgaśarīram |
etalliṅgaśarīrasya brahmaṇi vilaye sati tadavacchinnāṇusvarūpo jīvastu śivatattvamayo
bhavatīti bhāvaḥ | tathā ca tejaḥ paramyāṃ devatāyāṃ iti śrutiḥ śivajñānimātraviṣayā
| tataḥ pūrvoktaliṅgaśarīravilayapūrvakajīvotkrāntividhāyaka śrutissarvasādhāraṇeti
sūkṣmārthaḥ |
41.19
iyamutkrāntiḥ kiṃ vidvadaviduṣossamānā uta aviduṣa eveti saṃśayaḥ |
41.20
aviduṣa eveta prāptam | kutaḥ viduṣo'traivāmṛtatvavacanādutkrāntyabhāvāt viduṣo
hyatraivā'mṛtatvaṃ śrāvyate |
41.21
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛtobhavatyatra brahmasamaśnute ||
41.22
ityevaṃ prāpte'bhidhīyate -
41.23
|| samānācāsṛtyupakramāt iti || viduṣo'viduṣaśca upasṛtyupakramāt utkrāntiḥ samānā
| āsṛtyupakramāt āgatyupakramāt - nāḍīpraveśāt prāgityarthaḥ | viduṣo'pi hi
nāḍīviśeṣeṇotkramya gatiḥ śrūyate |
41.24
śatañcekā ca hṛdayasya nāḍyaḥ tāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣavaṅnyā utkramaṇe bhavanti ||
41.25
iti | evaṃ nāḍīviśeṣeṇa gatiśravaṇāt viduṣo'pyutkrāntiravarjanīyā | sā ca nāḍīpraveśāt
prāk viseṣāśravaṇāt samānā | tatpraveśadaśāyāṃ ca viśeṣaḥ śrūyate | tena
pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣovā mūrdhno vā anyebhyoḥ vā śarīra deśebhyaḥ
iti | śatañcaikā ca hṛdayasya nāḍyaḥ ityanayā śrutyā aikārthyāt mūrdhno
niṣkramaṇaṃ vidvadviṣayam |
41.26
yaduktaṃ viduṣo'traivāmṛtatvaṃ śrāvyate iti tatrocyate amṛtattvañcānupoṣyeti | ca
śabdo'vadhāraṇe | anupoṣya - śarīrendriyādisambandhamadagdhvaiva yadamṛtatvaṃ
- uttarapūrvāghayoraśleṣa-vināśarūpaṃ prāpyate taducyate | yadā sarve
pramucyante ityādikayā śrutyetyarthaḥ | atra brahmasamaśnute iti ca
niravayavaparaśivabrahmopāsakavidvadutkrāntiviṣayam tadupāanavelāyāṃ ye
brahmānubhavastadviṣayamapyupadiśati | puṇyā'puṇyakarmiṇāṃ
sukhaduḥkhabhogāśrayasvarganarakalokaprāptiḥ mūrtabrahmopāsakānāṃ laukināmiva
liṅgaśarīreṇa sahotkrāntisatve'pi niratiśayanityamaṅgalālayasālokyāditripādvibhūtiḥ
labhyate |
41.27
nanu tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ iti śrutirapi pūrvaśrutivatsarvasādhāraṇī
viśeṣabodhakābhāvādityāśaṅkāyāmāha -
41.28
|| 323 || tadāpīteḥ saṃsāravyapadeśāt || 8 ||
41.29
tat - liṅgaśarīraṃ āpīteḥ - mokṣāt
svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatattvaprāptiparyantaṃ tiṣṭhati | kutaḥ
saṃsāravyapadeśāt | mūrtabrahmopāsakānāṃ karmiṇāṃ ca śivaloka-svarga##-
niravayavaparaśivajñāniparatvamiti niścīyate |
41.30
kiñca - tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye iti |
41.31
atha iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhāt pramucya |
dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisambhavāmi ||
41.32
iti ca niravayava-sāvayavaparaśivatatvopāsakānāṃ sāyujya##-
41.33
yadi liṅgaśarīraṃ maraṇakāle śarīrādbahirnirgacchati tarhi
mṛtaśarīrasamīpavartināṃ kathaṃ na dṛśyata ityāśaṅkyāha -
41.34
|| 324 || sūkṣmaṃ pramāṇataśca tathopalabdheḥ || 9 ||
41.35
liṅgaśarīraṃ sūkṣmaṃ - indriyā'grāhyaṃ pramāṇataḥ - parimāṇato'pi
sūkṣmam | kutaḥ tathopalabdheḥ - śrituṣu liṅgaśarīranyātīndriyatvapratipādanāt |
taccharīrasya sthūlaśarīrāt bahirnirganane'pi sarveṣāmagocaratvamaviruddham |
41.36
kiñca - kṣetrajñaḥ sthūlaśarīrādutkrānto'pi sūkṣmaśarīramanuvartate anyathā
gatyanupapatyā candrasaṃvādādyanupapattiprasaṅgaḥ | śrūyate hi paryaṅkavidyāyāṃ
devayāne pathi viduṣaścandramasā savādaḥ ye vai cāsmāllokātprayanti candramasameva
te sarve gacchanti | ityupakraśya etadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaccandramāḥ taṃ yaḥ
pratyāhatamatisṛjate atha ya enaṃ na pratyāhatamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati | sa iha kīṭo
vā pataṅgo vā śakunirvā śardūlo vā siṃho vā matsyovā parasvānvā puruṣo vā anyo vai
teṣu pretya jāyate yathā karma yathāvidhaṃ tamāgataṃ pṛcchasi ko'ti iti taṃ pratibrūyāt
ityādinā śarīrādutkrāntasya viduṣo'rcirādigatiḥ śrūyate |
41.37
niravayavaśivopāsakātiriktānāṃ viduṣāṃ sthūlaśarīrāt liṅgaśarīrāt bahirnirgamane
ko heturityāśaṅkāyāmāha -
41.38
|| 325 || nopamardenātaḥ || 10 ||
41.39
ato liṅgaśarīrasya maraṇānannaraṃ sthūlaśarīrādbahirnirgamanādeva upamardena
pīḍāsādhanena dahanādinā sthūlaśarīrasya duḥkhavedanā nāsti | tadutkramaṇe
svakṛtakarmaiva hetuḥ | sarva kāmanirmuktānāṃ talliṅgaśarīraṃ paramātmanyevā'tra
śarīre vilīnaṃ bhavati | tathā śrūyate - atra brahma samaśnute iti |
41.40
asminnarthe punarhetvantaramāha -
41.41
|| 326 || asyaiva copapatterūṣma || 11 ||
41.42
asya - sūkṣmaśarīrasya kvacidvidyamānatvopapatterviduṣaḥ prakāntamaraṇasya
maraṇāt prāk ūṣmā sthūlaśarīre kvācitka upalabhyate | na ca sthūlasyaiva
śarīrasyāyamūṣmā anyatrānupalabdheḥ | tataścoṣmaṇaḥ kvacidupalabdhirviduṣaḥ
sūkṣmaśarīrasyotkrāntinibandhaneti gamyate | tasmādviṣuṣo'pyāsṛtyupakramāt samānā
utkrāntiriti suṣṭūktam |
41.43
yadā sthūlaśarīre sūkṣmadehasambandho yujyate tāvatparyantaṃ sthūlasya ūṣma
uṣṇasparśādikaṃ sarvatra dṛśyate | sūkṣmaśarīraviyogānantaraṃ sthūlasya śaityādi
dharmāntaropapatyavagamāt sūkṣmaśarīragamanamanumīyate |
41.44
punarapi viduṣāṃ utkrāntirna sambhavatītyāśaṅkya parihriyate -
41.45
|| 327 || pratiṣedhāditi cenna śarīrāt spaṣṭo hyekeṣām || 12 ||
41.46
yaduktaṃ viduṣopyutkrāntiḥ samāneti tannopapadyate viduṣa utkrāntipratiṣedhāt | tathā hi
- sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevāanvavakrāmati ityupakramya tena
pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati | tamutkrāmantaṃ prāṇo'nū(pa)tkrāmati
ityaviduṣa utkrāntiprakāramabhidhāya anyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute iti
dehāntaraparigrahaṃ cābhidhāya-
41.47
prāpyāntaṃ karmaṇastasya yatkiñceha karotyayam |
tasmāllokāt punaretyasmai lokāya karmaṇe ||
41.48
iti tu kāmayamānaḥ ityavidvadviṣayaṃ parisamāpya atha kāmayamānaḥ yo'kāmo
niṣkāma āptakāma ātmakāmaḥ na tasya prāṇā utkrāmanti | brahmaiva san brahmāpyeti iti
viduṣa utkrāntiḥ pratiṣidhyate tathā pūrvatra ārtabhāgapraśne'pi viduṣa utkrāntipratiṣedho
dṛśyate apa punarmṛtyuṃ vidvāṃsaṃ prastutya yājñavavkyeti hovāca yatrāyaṃ
puruṣo mriyate udasmāt prāṇā krāmantyāho iti pṛṣṭaḥ neti hovāca yājñavalkyaḥ
atraiva samavalīyante sa ucchvayatyādhmāyati ādhmāto mṛtaḥ śete iti | ato
vidvānihaivāmṛtatvaṃ prāpnotīti cet -
41.49
tanna - śārīrātpratyagātmanaḥ prāṇānāmutkrāntirhyatra pratiṣidhyate na śarīrāt | na
tasya prāṇā utkramanti ityatra tacchabdena athākāmayamānaḥ iti prakṛtaḥ śarīra eva
parāmṛśyate nāśrutaṃ śarīram | tasyeti ṣaṣṭhyā prāṇānāṃ sambandhitvena śarīro
nirdiṣṭaḥ na tūtkrāntyapādānatvena | utkrantyapādānaṃ tu śarīrameveti cenna
apādānāpekṣāyāmaśrutāccharīrāt sambandhitayā śrutasyā''tmana eva
sannihitatvenāpādānatayā'pi grāhyatvāt |
41.50
kiñca - prāṇānāṃ jīvasambandhitayaiva prajñātānāṃ tatsambandhakathane
prayojanābhāvāt sambandhamātravācinyā ṣaṣṭhyā apādānameva viśeṣa iti niścīyate
yathā naṭasya śṛṇotīti | nātra vivaditavyam | spaṣṭo hyekeṣām -
mādhyandinānāmāmnāye śārīro jīva evāpādānamiti - yo'kāmo niṣkāma āptakāma
ātmakāmaḥ na tasmāt prāṇā utkrāmantīti śarīrātprāṇānāmutkrāntiprasaṅgābhāvāt
tatpratiṣedho nopapadyate iti cenna tasya tāvadeva ciram iti viduṣaḥ śarīraviyogakāle
brahmasampattivacanena prāṇānāmapi tasmin kāle śārīrādaviduṣo viyogaḥ prasajyate |
tataśca devayānena pathā brahmasampattirnopapadyata iti na tasya prāṇā utkrāmanti -
devayānena pathā brahmaprāpteḥ prāk jīvādviduṣo'pi prāṇā na viśliṣyantītyucyate |
41.51
ārtabhāgapraśno'pi yadā vidvadiṣayaḥ tadāyameva parihāraḥ sa vavidvadviṣayaḥ | tatra
praśnapartivacanayoḥ brahmavidyāprasaṅgādarśanāt | tatra hi
grahātigraharūpeṇendriyārthasvabhāvaḥ
41.52
apāmagnyannatvam mriyamāṇasya jīvasya prāṇaparityāgaḥ mṛtasya
nāmavācakīrtyanuvṛttiḥ tasya ca puṇyapāpānuguṇagatiprāptirityete'rthāḥ
praśnapūrvakaṃ pratyuktāḥ | tatra ca apa punamṛtyuṃ
jayatītyapāmagnyannatvajñānādagnijaya eva mṛtyujaya ucyate | ato nātra viduṣaḥ
prasaṅgaḥ | aviṣastu prāṇānutkrāntivacanaṃ sthūladehavat prāṇā na muñcanti api tu
bhūtasūkṣmavajjīvaṃ pariṇvajya gacchantīti pratipādayatīti niravadyam |
41.53
mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ śuddhajīvānāṃ śivalokaṃ prāpya tatra
niratiśayānandamanubhūya tadanantaraṃ śivasāyujyātmakakaivalyavibhūtirlabhyata ityatra
kiṃ mānaṃ ityāśaṅkāyāmāha -
41.54
|| 328 || smaryate ca || 13 ||
41.55
te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve ityādiśrutiṣu -
41.56
ūrdhvamekastitasteṣāṃ yo bhitvā sūryamaṇḍalam |
brahmalokamatikramya tena yāti parāṃ gatim ||
41.57
ityādismṛtiṣu ca smaryate | tasmāt sarvakāmanirmuktaniravayavopāsakānāṃ viduṣāṃ
mūrtabrahmopāsakānāñca sadyomuktiḥ kramamukti'sca na virudhyate |
41.58
sarvasampattyadhikaraṇam || 6 ||
41.59
jīva brahmaṇoḥ svarūpaikyasyānavadyatā
41.60
kecit śarīravatghaṭa-paṭavajjīvabrahmaṇoḥ saṃyuktā'saṃyuktabhedavādinaḥ
svaśarīre daharākāśe paramaśive liṅgaśarīreṇa saha jīvasya tatsvarūpaikyaṃ na
sambhavatīti sādhayanti | kecit jaganmithyātvasādhakā'haṃbrahmavādinaḥ
viduṣāmutkrāntau liṅgaśarīrotkrāntiṃ dūṣayanti | tasmāt bauddhādivat
śrutyaikadeśaprāmāṇyapakṣaikadeśamatanirākaraṇārthaṃ kramamuktiṃ sadyomuktiṃ
copadiśya tathā kecit jalaśarkaranyāyavat jīvabrahmaikyaṃ na sambhavatīti vadanti |
tanmatanirākaraṇārthamadhikaraṇāntaramāha -
41.61
|| 329 || tāni pare tathāhyāha || 14 ||
41.62
tāni jñānināṃ bhūtendriyaprāṇāntaḥkaraṇāni pare jīvātirikte paramaśive līyante |
kutaḥ tathā hyāha | imāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti |
41.63
gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ devāśca sarve pratidevatāsu |
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarva ekībhavanti ||
41.64
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||
41.65
bhidyate hṛdayagranthiḥ ityādiśrutayaḥ śivajñānisambandhināṃ daśendriyāṇāṃ
pañcaprāṇānāṃ manasaśca paramātmani vilayaṃ pratipādayantītyarthaḥ |
41.66
yadyapi samānācāsṛtyupakramāt iti sūtre jñānināṃ liṅgaśarīrasya brahmaṇi laya
uktaḥ | tathāpi tānipare iti sūtre vakṣyamāṇa evārthaḥ sukhabhodhārthaṃ
śrutyaikadeśamatanirākaraṇārthaṃ cākṛṣya punarukta iti na paunaruktya iti sūtrārthaḥ |
41.67
yathā nadyaḥ syandāanaḥ ityādiśrutiṣu jīvabrahmaṇoḥ prāpyaprāpakatvena
mokṣadaśāyāṃ ekatvopadeśāt muktajīvamanahprāṇādīnāṃ brahmaṇi svarūpaikyaṃ uta
suṣuptipralayādivat tūṣṇīṃ sthirveti sandihyate |
41.68
jīvabrahmaṇoḥ sarvathā na svarūpaikyaṃ jīvavyatiriktaparamātmābhāvāt jaḍātmakasya
liṅgaśarīrasya cidrūpe brahaṇyekatvāyogāt |
41.69
karyopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvaraḥ |
kāryakāraṇatāṃ tyaktvā pūrṇabodho'vaśiṣyate ||
41.70
ityādipūrvācāryasiddhāntānusāreṇa ahaṃ brahmāsmi tattvamasi
ityādijīvabrahmaikyavidhāyakavedāntānāṃ jahadajahallakṣaṇavyapadeśakena so'yaṃ
devatā iti nyāyena bimbapratibimbavadghaṭākāśa-mahākāśavat
upādhiparityāgapūrvakacaitanyaikatvaṃ vaktuṃ yuktam | jīveśvaropādhibhūtāvidyā##-
nivṛtyasambhavācca uta satyasya anyathā yogāt liṅgaśarīrasya
parameśvaravannityatvam | tadayoge muktānāṃ pṛthak sthityasambhavena śeṣatva
pāratantrya-kaiṅkaryādividhāyakasarvaśāstravirodhāt saṃsāradaśāyāṃ
jīvabrahmaṇoḥ svābhavikabhedaḥ muktadaśāyāṃ tadvadabhedaśca asamañjasa iti
prāpte'bhidhīyate -
41.71
tāni para iti tāni parasminnātmani jīvāḥ liṅgaśarīreṇa saha sampadyante | kutaḥ tathā
hyāha - gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā devāśca sarve pratidevatāsu
ityādiśrutiśateṣu jīvānāṃ tadvadāha | cijjaḍānāṃ ekatvāyogena lakṣaṇā svīkāryā iti
yaduktaṃ tadayuyktam mukhyārthabādhābhāvāt | yathā nadyaḥ ityādibahuśrutiṣu
asandigdha tathā jīva-brahmaṇoḥ svarūpaikyavyapadeśāt loke
maṇimantrādyaupadhasiddhānāṃ manuṣyādīnāṃ vyāghradinānāvidhasvarūpakalpanaṃ
dṛṣṭam |
41.72
aghaṭitaghaṭanāsamarthasya matyasaṅkalpādidharmāśrayasya sarvavidyānidhānasya
śivasya parabrahmaṇaḥ svopāsakabhaktānāṃ
jīvabhāvanivṛttipūrvakasvatādātmyasiddhipradāyakatve kiṃ cinnam |
bhramarakīṭaloharasādibahudṛṣṭāntānusāreṇa
41.73
svābhāvikasthitinivṛttiḥ pūrvamevoktā | jīvānāṃ baddhāvasthāvat muktāvasthāyāmapi
sūkṣmaśarīrasvīkāre saṃsāritvaprasaṅgāt muktāvasthāyāṃ
dāsyadāsakatvaprādhānyarāja-bhṛtyanyāyavat dāsasya bhayahetutvena
pūrṇānandānubhavāyogāt ānandaṃ brahmaṇo vidvān na vibheti kutaścana abhayaṃ vai
janaka prāpto'si iti muktānāṃ abhayatvavyavasthāpakaśrutiśatavirodhāt yathā nadyaḥ
ityādiśrutīnāṃ saṅkoce mānābhāvācca sarvaśrutisiddhajīvabrahmaṇoḥ
svarūpaikyamanavadyam |
41.74
avibhāgādhikaraṇam || 7 ||
41.75
amūrtaśivajñānaniṣṭhajīva-paraśivayoḥ jlejalavaddapṛthaktatānirṇayaḥ
41.76
nanu liṅgaśarīravilayapūrvakatvena jīvānāṃ śivatattvaprāptiḥ
suṣuptyutkrāntipralayādikāleṣviva
sthūlāvasthāpratiṣedhamātratvamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa nirākaroti -
41.77
|| 330 || avibhāgo vacanāt || 15 ||
41.78
avibhāgaḥ śivajñānināṃ sūkṣmaśarīrasya ātyantikanāśo vidhīyate | kutaḥ vacanāt |
avidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasi na sa punarāvartate ityādiśrutiṣu śivatattvaniṣṭhānāṃ
avidyātmakapāśanivṛtteḥ punarāvṛttirahitatvasya ca spaṣṭamupadiṣṭatvāt
pāśarūpāvidyājanyasya liṅgaśarīrasya ātyantikanāśa evāṅgīkartavyaḥ iti
sūkṣmārthaḥ |
41.79
kṣarātyanāvīśate deva ekaḥ tasyābhidhyānāt yojanāttattvabhāvādbhūyaścānte
tattvamāyānivṛttiḥ bhidyate hṛdayagranthiḥ tasmin dṛṣṭe parāvare ityādiśrutiṣu
śivajñānināṃ avidyāpāśarūpahṛdayagranthivicchedalakṣaṇopadeśāt
liṅgaśarīropādānabhūtapāśarūpāvidyānivṛttipūrvakatvena svarūpaikyaṃ
suṣuptipralayādivat pāśavikṛtirūpaliṅgaśarīreṇa saha jale jalavat vilayapūrvakatvena
vā sambhavatīti sandihyate |
41.80
jīvānāṃ muktadaśāyāmapi madhupiṣṭe svarṇareṇuvat kusūladhānyavat liṅgaśarīreṇa
saha brahmaprāptiḥ yuktā | ajo hyeko juṣāaṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ
jñājñau ityādau jīvānāṃ ajanyatvavyavasthāpanāt cidātmakasya jīvasya layāyogāt
liṅgaśarīrābhāve paramātmānandānubhavasidhyabhāvācca sarvathā muktānāmapi jale
jalavat svarūpaikyaṃ ayuktamiti prāpte vadāmaḥ -
41.81
madhupiṣṭe svarṇarekhāvat jīva-brahmaṇoḥ pṛthak svarūpaikyaṃ na sambhavati |
kintu vahnau vahnivajjale jalavadapṛthagbhāvo yuktaḥ | kutaḥ || vacanāt || yathā nadyaḥ
syandamānā puruṣamupaiti divyam ityādiśrutivacanāt svarūpaikyaṃ avibhāgo nirdiśyate |
vaddhāvasthāvat muktāvasthāyāṃ liṅgaśarīrasadbhāve kāraṇābhāve kāryābhāvaḥ iti
nyāyena talliṅgaśarīropādānakāraṇapāśarūpāvidyāsthitirarthātsūcitā | tadaṅgīkāre
brahmo pāsanajñānasya vaiphalyaṃ prasajyeta | muktānāṃ aprākṛtaliṅgamastīti
cettadasaṅgataṃ sarvavedāntaviruddhaprasaṅgāt aprākṛtasya
liṅgaśarīropādānakāraṇatvāyogāt liṅgaśarīrasya
bhūtapañcakarajassatvajanyasaptadaśatattvātmakasya sarvaśāstreṣu prasiddhatvācca |
pūrvoktameva viduṣāṃ vidheyam |
41.82
tadoko'grajvalanādhikaraṇam || 8 ||
41.83
śivasya sarvajīvahṛdayapuṇḍarīke sthititva-mumukṣujanadhyeyatvaniścayaḥ
41.84
evaṃ amūrtaśivajñānaniṣṭhānāṃ ihaiva śarīre śivajñānasāmarthyena
pāśarūpāvidyāpaṭalaṃ bhittvā nadīsamudravadavibhāgena śivasāyujyamuktirlabhyata iti
vyavasthāpane mūrtabrahmopāsakānāṃ viduṣāṃ caramakāle kena mārgeṇa gatvā
sālokyāditrividhakalyāṇātmakavibhūtyanubhavaḥ sampadyata ityāśaṅkāyāṃ
adhikaraṇāntareṇa tanmāhātmyaṃ prapañcayati -
41.85
|| 331 || tadokograjvalanaṃ tatprāśitadvāro
vidyāsāmarthyāttaccheṣagatyanusmṛtiyogācca hārdānugṛhītaḥ śatādhikayā ||
16 ||
41.86
tadokograjvalanaṃ - tasya jīvasya prāṇendriyādi parivṛtasya okaḥ sthānaṃ
hṛtpuṇḍarīkaṃ tasya agrajvalanaṃ tadoko'grajvalanam - agrasya ūrdhvabhāgasya
vikāso bhavati | tatprakāśitadvāraḥ tena vikāsinā pradarśitadevayānamārgaḥ san
mūrtabrahmopāsako bhaktaḥ suṣumnānāḍīdvārā dehādbahirgacchati | hṛtpuṇḍarīkasya
ūrdhvapraveśavikāse hetudvayamāha - vidyāsāmarthyāt -
mūrtabrahmobhasanāsāmarthyāt tacchevagatyanusmṛtiyogācca - tasyāḥ -
mūrtabrahmopāsanāyāḥ śeṣabhūtayā - gatyanusmṛtyā -
devayānamārgacintayā yogāt - śivayoga sambandhācca tadoko'grajvalanaṃ bhavati
tatprakāśitadvārassan upāsakaḥ hārdānugṛhītaḥ hṛtpuṇḍarīkasthena
umāsahitamūrtaparaśivabrahmaṇā anugṛhītaḥ preritassan śatādhikayā
śatasaṃkhyākābhyaḥ pradhānanāḍībhyaḥ adhikatayā atiriktayā ekaśatatamyā
suṣumnānāḍyā dehādbahirgacchatīti bhāvaḥ |
41.87
śataṃ caikaḥ ca hṛdayasya nāḍyaḥ tāsāṃ mūrdhānamabhinissṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti vivvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||
41.88
iti śrutibalāditi sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |
41.89
pūrvaṃ nirvāsanajñānaniṣṭhānāṃ niravayavaparaśivopāsakānāṃ
utkrāntilakṣaṇamabhihitam | atra mūrtabrahmopāsakānāṃ mahātmanāṃ karmiṇāṃ ca
utkrantau viśeṣo'sti vā na vā iti sandihyātredamāmnāyate |
41.90
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyaḥ tasāṃ mūrdhānamabhinissṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkrameṇe bhavanti ||
41.91
iti | asyāḥ śruterayamarthaḥ - hṛtpuṇḍarīkasambandhinyo nāḍyaḥ ekottaraśataṃ
bhavanti | tāsāṃ madhye ekā suṣumnākhyā nāḍī mūrdhānamabhinissṛtā
brahmarandhraparyantaṃ vyāptā | tayā dvārādūrdhvamāyan - dehādbahinirgacchan
upāsakaḥ amṛtatvaṃ paraśivalokaṃ prāpnoti | hṛtpuṇḍarīkasya catasṛṣu dikṣu
vidyamānā anyāḥ nāḍyaḥ karmiṇāmutkramaṇe dvārāṇi bhavantītyarthaḥ | sukṛtināṃ
duṣkṛtināñca dhūmādimārgeṇa tṛtīyamārgeṇa ca svarga-narakādiprāptiḥ
raṃhatipāda evokteti nātrocyate | anayā nāḍīnāṃ śatādhikayā mūrdhanyanāḍyaiva
viduṣo gamanaṃ anyābhireva cāviduṣo gamanaṃ ityayaṃ niyama upapadyate vā naveti
saṃśayaḥ |
41.92
kiṃ yuktaṃ - niyamo nopapadyata iti | kutaḥ nāḍīnāṃ bhūyastvāditi sūkṣmatvācca
durvivecanatayā puruṣeṇopādātumaśakyatvāt | tayordhvamāyannamṛtatvameti iti śrutiḥ
yādṛcchikīmutkrāntimanuvadati |
41.93
kiñca - tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ iti śrutau bhūtaiḥ saha paramakāraṇe
paramākāśarūpe parabrahmaṇi svaprakāśe vidvānavidvāṃśca vilīya avibhāgena
kṣaṇaṃ viśrāmyatīti śrutiśravaṇāt sarveṣāmutkrāntissamānaiva | tasya haitasya
hṛdayasvāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno
vā'nyebhyo vā śarīrebhyo gacchati iti darśanāt viduṣāmatiśayatvaṃ sarvathā na ghaṭata
iti prāpte brūmaḥ -
41.94
śatādhikayā iti | vidvān śatādhikayā mūrdhanyayaiva nāḍyā utkramati | na cāsyāḥ
viduṣo durvacatvam | vidvān hi
paramapuruṣaśivārādhanabhūtātyarthapriyavidyāsāmarthyāt vidyā
śeṣabhūtatayā''tmanotyarthapriyagatyanusmaraṇayogācca prasannena hārdeṇa
parabrahmaṇānugṛhīto bhavati |
41.95
tataśca tadokaḥ - tasya jīvasya sthānaṃ hṛdayaṃ agrajvalanaṃ bhavati | agrejvalanaṃ
prakāśanaṃ yasya tadidamagrajvalanam | paramapuruṣaśivaprasādāt prakāśitadvāro
vidvān tāṃ nāḍīṃ vijānātīti tayā viduṣo gatirupapadyate |
41.96
tasmādaviduṣāṃ hṛdaye suṣumnanāḍyā liṅgaśarīreṇa saha jīvotkramaṇaṃ na
sambhavati | idameva vaiśeṣyaṃ śrutyantare'pi etaduktam - rudro jānānāṃ hṛdaye
sanniviṣṭaḥ |
41.97
hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintya madhye viśadaṃ viśokam |
acintyamavyaktamanantabodhaṃ śivaṃ praśāṃtamamṛtaṃ brahmayonim ||
41.98
ityādi śrutiśateṣu
41.99
īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata ||
41.100
śucau deśe samāsīno yathāvatkalpitāsanaḥ |
jitendriyo jitakrodhaḥ cintayecchivamavyayam ||
41.101
hṛtpuṇḍarīkāntarasanniviṣṭaṃ svatejasā vyātpanabho'vakāśam |
atīndriyaṃ sūkṣmamanantamādyaṃ dhyāyetparānandamayaṃ maheśam ||
41.102
dhyānāvadhūtākhilakarmabandhaḥ ciraṃ cidānandanimagnacetāḥ |
41.103
ityādismṛtiṣu ca sarvajīvahṛdayapuṇḍarīkasthititvaṃ mumukṣujanadhyeyatvaṃ ca
śivasyaiva niścīyate | liṅge suṣuptiḥ satā saumya tadā sampanno bhavati ityādiśrutiṣu
sarvendriyavṛttibhissa śarīrassuṣuptau svāvṛtapāpena saha sadāśivamavagamayati |
41.104
viśvādhiko rudro maharṣiḥ sarvo vai rudraḥ rudra ekatvamāhuḥ rudro vai śāśvataṃ vai
purāṇaṃ ajāta ityeva kaścidbhīruḥ prapadyate rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ
pāhi nityam śiva eko dhyeyaḥ śivaṅkarassarvamanyaptarityayajya īśaṃ jñātvā amṛtā
bhavanti ityādiśrutiṣu sarvopādānatvaṃ sarvamuktiphalapradāyakatvaṃ ca
śivasyaivāvagamyate |
41.105
tasmānmumukṣūṇāṃ śivetarajñeyavastu nāstīti veditavyam | asya hi jantoḥ
prāṇotkramaṇeṣu rudrastārakaṃ brahma praṇavamācaṣṭa iti viduṣāmutkrāntau
svatattvaprakāśaka praṇavātmakatārakabrahmopadeśakathanena mokṣapradāyakatvaṃ
netarasya siddham |
41.106
adhyavoca dadhivaktā prathamo daivyo bhiṣak |
mā tvā rudra cakrudhārmā mānamobhirmāduṣṭutī vṛṣabhamāsahūtī |
unno vīrāṃ arpaya bheṣajebhirbhiṣaktamaṃ tvā bhiṣajāṃ śrūṇomi |
41.107
ityadinā saṃsāravyādhinirmuktabhiṣaktvaṃ śivasyaiva dṛśyate | māyāṃ tu prakṛtiṃ
vindyāt māyinaṃ tu maheśvaram ityādau nikhila
brahmāṇḍanirmāṇalakṣaṇamāyāśaktyavacchinnatvena jagadekakāraṇatvaṃ śrūyate |
tasmāt sakalahṛdayapuṇḍarīkāvāsaḥ paramapuruṣaśśivaevomāpati
svājñārūpaśruticoditeṣu śrautasmārtādiṣu svārādhanarūpeṣu karmasu
svāhaṅkāraparityāgapūrvakasvārpitasvajātyāśramakarmānuṣaṅgiṇaṃ svabhaktaṃ
svānugrahaviśeṣeṇa pāśarūpāvidyāmaladhvaṃsaṃ kṛtvā prakāśitātmajyotiḥ taṃ
mūrdhanyanāḍyoddhṛtya arcirādimārgeṇa svakīyaṃ paramapadamaprākṛtaṃ nirati
śayānandasvabhāvaṃ prāpayitvā svīyākāreṇa nityaniratiśayanirmalanijānandaṃ
gamayati | tasmādaviduṣo viduṣaśca gativaiṣamyamevaṃ nirṇīyate |
41.108
raśmyanusārādhikaraṇam || 9 ||
41.109
akhaṇḍajyotirmayaraśmyanusāriṇaḥ śivopāsakasya śivaprakāśadvārā
śivalokāvāptivivaraṇam
41.110
śivopāsako vidvān prārabdhāvasāne mūrdhanyayā suṣumnanāḍyā nirgatya kenādhāreṇa
aprākṛtaniratiśayānandasvabhāvaṃ paraśivalokaṃ gacchatītyāśaṅkāyāṃ
adhikaraṇāntareṇāha |
41.111
|| 332 || raśmyanusārī || 17 ||
41.112
yadā paraśivānugraheṇa mūrdhanyayā suṣumnanāḍyā dehādbahirnirgataḥ tatkāle
svanetrādimahākailāsaparyantaṃ svaprakāśo dṛśyate tadā śivopāsakaḥ
akhaṇḍajyotirmayaraśmyanusārī raśmyadhiṣṭhitassan tacchivaprakāśadvāreṇa
nityamaṅgalānilayaniratiśayavibhavaṃ śivalokaṃ gacchati |
41.113
pūrvatra sādhakasya śivayoginaḥ svahṛdayaprakāśakaparaśivānugṛhītasya
śatādhikayā mūrdhanyanāḍyā mahātejomayaśivaprakāśamahimnā
sūryamaṇḍaladvārā mahākailāsaprāptirupadiṣṭā |
41.114
atha yatraitasmāt śarīrādutkrāmati athaitaireva raśmibhirūrdhvamākrāmate iti śrutau
raśmibhirviduṣāṃ paralokagamanamāmnāyate |
41.115
atra raśmyanusāreṇaiva gatiḥ uta anyathā sambhavatīti cintyate | brahmavit brahmaiva
bhavati dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt yadā paśyaḥ
paśyate rukmavarṇaṃ ityādiṣu tadupāsakānāṃ anyathā dyotanāt
raśmyanusāreṇaivetyayaṃ gatiniyamo na sambhavati |
41.116
kiñca - niśi mṛtasya viduṣo raśmyanusaraṇāsambhavāt aniyamaḥ pravartata iti
prāpte pracakṣmahe -
41.117
raśmyanusāryeva vidvānūrdhva gaccahti kutaḥ athaitaireva raśmibhiḥ ityavadhāraṇāt |
pākṣikatve hyevakāro'narthakaḥ syāt | yaduktaṃ - niśi mṛtasya raśmyasambhavāt
raśmīnanusṛtya gamanaṃ nopapadyata iti cenna | niśāyāmapi sūryaraśmyanusaraṇaṃ
sambhavati | lakṣyate hi niśāyāmapi nidāghasamaye ūṣmopalabdhyā raśmisadbhāvaḥ
hemantādau tu himābhibhavāt durdina ivoṣmānupalambhaḥ | śrūyate ca nāḍīraśmīnāṃ
sarvadā'nyonyānvayaḥ
41.118
tadyathā mahāpatha ātataḥ ubhau grāmau gacchati imañjāmuñca evamevaite ādityasya
raśmayaḥ ubhau lokau gacchanti imañcāmuñca | amuṣmādādityātpratāyante | tā āsu
nāḍīṣu suptāḥ | ābhyo naḍībhyaḥ pratāyante | te'muṣminnāditye suptāḥ iti |
41.119
tasmāt niśyadhi rāśmisadbhāvāt niśi mṛtānāmapi viduṣāṃ raśmyanusāreṇaiva
paraśivabrahmaprāptirastīti niścīya brahmavit brahmaiva bhavati ityādiśrutīnāṃ
utkramaṇavidhāyakatvādarśanāt phalamātradyotakatvaṃ ācakṣyate |
41.120
niśādhikaraṇam || 10 ||
41.121
ahorātra-raśmināḍyorapṛthagbhāvatāpratipādanam
41.122
nanu -
41.123
divā ca śuklapakṣaśca uttarāyaṇameva ca |
mumūrṣatāṃ praśastāni viparītantu garhitam ||
41.124
iti niśāmaraṇanindā śrūyate | tasmānniśi mṛtānāṃ upāsakānāṃ
paraśivalokaprāptiḥ kathamupapadyata ityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntaraṃ darśayati ##-
41.125
|| 333 || niśi neti cennsa sambandhasya yāvaddehabhāvitvāt darśayati ca || 18 ||
41.126
iyamidānīṃ cintyate | viduṣo niśi mṛtasya paraśivabrahmalokasya prāptirasti vā na vā iti
| yadyapi niśāyāṃ sūryaraśmisambhavāt raśmyanusāreṇa gatirniśāyāmapi sambhavati |
tathāpi niśāmaraṇasya śāstraniṣiddhatvāt
paramapuruṣārthalakṣaṇaparaśivabrahmaprāptiḥ niśāmṛtasya na sambhavati | śāstreṣu
divāmaraṇaṃ praśastam | viparītantu niśāmaraṇam | divā ca śuklapakṣaśca ityādinā
divāmaraṇa-niśāmaraṇayoḥ praśastatva-viparītatve ca utamādhamagatihetutvena
syātām | ato niśāmaraṇasya adhogatihetutvamiti prāpte vadāmaḥ -
41.127
|| niśineticenna || niśi maraṇasya adholokahetutvāvagamāt tiduṣāṃ niśi maraṇe
paraśivabrahmalokaprāptirneti canne | sambadhasya
rudradevatākasuṣumnanāḍīsambadhasya jyotiṣaḥ yāvaddehabhāvitvāt divārātrauca
raśmināḍīsambandhasya vidyamānatvāt darśayati ca - āsu nāḍīṣu raśmayaḥ
sṛptāḥ iti śrutiḥ sarvakāleṣvapi raśmināḍīsambadhaṃ pratipādayati | kiñca -
viduṣaḥ karmasambandhasya yāvaddehabhāvitvāt |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit