Aphorisms on Brahman 42

Śrīkarabhāṣya 42

Language: Sanskrit

42.1

etaduktaṃ bhavati anārabdhakāryāṇāṃ adhogati hetubhūtānāṃ karmaṇāṃ
vidyāsambandho naiva vināśaḥ taduttareṣāṃ cāśleṣāt prārabdhakāryasya ca
caramadehāvadhitvāt bandhahetvabhāvat viduṣo niśāmṛtasyāpi brahmaprāptissiddhaiva |
tasya tāvadeva ciraṃ yāvannavimokṣye'tha sampatsya iti śrutidarśanāt divā ca
śuklapakṣaśca ityādiśrutīnāṃ avidvadviṣayakatvamiti niścīyate |

42.2

dakṣiṇāyanādhikaraṇam || 11 ||

42.3

niśi mṛtasyeva dakṣiṇāyanamṛtasyāpi paraśivabrahmalokāvāptivicāraḥ

42.4

nanu - agnijyotirahaśśuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchinti brahma brahmavido janāḥ ||

42.5

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||

42.6

iti bhagavadgītādismṛtiṣu uttarāyaṇadakṣiṇāyanayoḥ mṛtānāmeva upāsakānāṃ
karmiṇāñca paraśivabrahmalokaprāptiḥ svargalokaprāptiścāvagamyate | tasmāt kathaṃ
kṛṣṇapakṣa-dakṣiṇāyanarātryādikāleṣu mṛtānāmupāsakānāṃ
brahmalokaprāptirityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa tannirākaroti -

42.7

|| 334 || ataścāyane'pi hi dakṣiṇe || 19 ||

42.8

brahmavidāpnoti param ityādau brahmavidāṃ brahmaprāpteḥ brahmaṇā saha
sarvakāmāvāpteśca śravaṇādatra dakṣiṇāyanamṛtānāmupāsakānāṃ
paraśivabrahmaloke tena saha sarvakāmāvāptiḥ samānarūpatvañca sambhavati vā naveti
sandihyate |

42.9

atha yo dakṣiṇe pramīyate pitṝṇāmeva mahimānaṃ gatvā candramasassāyujyaṃ gacchati
iti | dakṣiṇāyane mṛtasya candraprāptiśravaṇāt candraprāptānāñca teṣāṃ
yāvatsampātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartatā iti punarāvṛttitryapadeśāt
brahmavidyāniṣṭhānāṃ bhīṣmādīnāmuttarāyaṇapratīkṣādarśanācca
dakṣiṇāyanamṛtānāṃ viduṣāṃ sarvathā brahmaprāptirnasambhavatīti prāpte tatrocyate
-

42.10

sūtre hikāro niścayārthaḥ | niśi mṛtasya viduṣo yataḥ
paraśivabrahmalokaprāptiheturuktaḥ tata eva hotoḥ dīkṣiṇāyane mṛtasya
paraśivabrahmalokaprāptissiddhā | brahmavidāpnoti paraṃ ityādiśrutiṣu brahmavidāṃ
kālaniyamādarśanāt |

42.11

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||

42.12

ityādau viduṣāṃ yadā laukikasarvavāsanātyāgaḥ tadā taraiva brahmaprāpteḥ
prapañcitatvācca aviduṣāmeva pitṛyānena pathā candraprāptidvārā punarāvṛttiḥ
viduṣāṃ tu candraprāptānāmapi tasmādbrahmaṇo mahimānamāpnoti iti vākyaśeṣāt
teṣāṃ dakṣiṇāyanamṛtānāṃ candraprāptiḥ brahmalokagamanecchāvatāṃ
puruṣāṇāṃ viśramahetumātramiti gamyate |

42.13

vākyaśeṣābhāve'pi - pūrvoktādeva bandhahetvabhāvāt viduṣāṃ
candraprāptiprasaktāvapi paraśivabrahmalokaprāptirannivāryā |

42.14

vedāntavijñānasuniścitārthāssaṃnyāsayogādyatayaśśuddhasatvāḥ |
te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve ||

42.15

iti vedāntināṃ sarveṣāṃ brahmalokaprāptidvārā kramamuktyupadeśāt
brahmabhavanakāmo brahmavedanaṃ kuryāt na sa punarāvartate ityādiṣu brahmavidāmeva
punarāvṛttirahitaśivasāyujyopadeśāt dakṣiṇāyanamṛtānāmapi śivajñānināṃ
śivalokaprāptireveti ghaṇṭāghoṣaḥ | bhīṣmādīnāṃ yogaprabhāvāt
svacchandamaraṇānāṃ dharmapravartanāya uttarāyaṇaprāśastyapradarśanārthaḥ
tathāvidhācāraḥ iti niścīyate |

42.16

nanu ca viduṣo mumūrṣūn prati punarāvṛtyapunarāvṛttihetutvena kālaviśeṣavidhiḥ
dṛśyate |

42.17

yatra kāletvanāvṛttiṃ āvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
prāyātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||

42.18

agnirjyotirahaśśuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||

42.19

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||

42.20

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataśśāśvate mate |
ekayā yātyanāvṛttimanyayā''vartate punaḥ ||

42.21

iti darśanāt ayanadvayamṛtānāṃ sarveṣāṃ kathaṃ bahmaprāptirityāśaṅkāyā
natrāha -

42.22

|| 335 || yoginaḥ prati (ca) smaryete smārte caite || 20 ||

42.23

nātra mumurṣūn prati maraṇakālavi'seṣopādānaṃ smaryate api tu yoginaḥ yoganiṣṭhān
prati smārte smṛtiviṣayabhūte smartavye devayāna-pitṛyāṇākhye gatī sāryete
yogāṅgatayā anudinaṃ smartum | tathāhyupasaṃhāraḥ |

42.24

naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaścana |
tasmāt sarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||

42.25

iti agnirjyoti dhūmo rātriḥ iti ca devayāna-pitṛyāṇe pratyabhijñāyete | upakrame ca
yatra kāle tu iti kālaśabdaḥ kālābhimānidevatātivāhikaparaḥ agnyādeḥ
kālatvāsambhavāt | ataḥ te'rciṣamabhisambhavanti iti vihita devayānānusmṛtiratra
vidyāniṣṭhān prati vidhīyate na mumūrṣūn prati maraṇakālaviśeṣaḥ | tasya tāvadeva
ciraṃ yāvannavimokṣye atha saṃpatsye iti śrutyavagamāt |

42.26

atassarvadā viduṣāṃ paraśivabrahmaprāptau niśā-dakṣiṇāyana##-
veditavyam | bhagavadgītādismṛtiṣu vidyamānaśśabda rātriśabda-śukla##-
ātivāhikadevatāparatvena kālaparatvāyogāt | asyāḥ śruteḥ
mūrtaparaśivabrahmopāsakamātraparatve'pi na ko'pi virodhaḥ |

42.27

iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-
viśeṣādvaitasiddhāntavyavasthāpakavaiyāsikabrahmamīmāṃsāsūtrārthaprakāśake

42.28

śrīkarabhāṣye

42.29

phalādhyāyasaṃjñikacaturthādhyāyasya
vāgādhikaraṇādyekādaśādhikaraṇāvacchinnavāṅmanasi
darśanācchabdāccetyādiviṃśatisūtrātmaka

42.30

dvitīyaḥ pādaḥ samāptaḥ

42.31

atha śrīkarabhāṣye caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ arcirādyadhikaraṇam || 1 ||

42.32

ārcirādigatiphalam

42.33

pūrvatra puṇyakarmavān svakālavidhiparipākena sthūlaśarīraṃ vihāya
mukhanetrādyuttamadvāreṇotkramya pitṛyānamārgeṇa candramasaṃ prāpya
tadanantaraṃ tallokāt svargādilokamanubhūya tatpuṇyaśeṣeṇa
śrotriyabrāhmaṇādyuttamayonijananaṃn prāpnoti |

42.34

duritakarmavān sthūladehāvasāne tattatkarmānusāreṇa gudādikaniṣṭhāṅgamārgeṇa
nirgatya dhūmagasyā śamanaloke kumbhīpākādi ghoranarakamanubhūya tatpāpanāśena
martyaloke gardabhasūkarādiduṣṭayonisambhavaṃ labhate |

42.35

tathaivātra niravayavaparamākāśaśivatattvopāsanāviśeṣeṇa vidvānihaiva
ṣoḍaśakalātmakaliṅgaśarīreṇa saha śivatattvaṃ gacchati |

42.36

umāmaheśvarātmakamūrtabrahmopāsako bhaktaḥ sthūladehatyāge tadupāsanāmahimnā
suṣumnanāḍyagrajvalanatejomārgeṇetkramya arcirādipathā'nuguṇyena uttarāyaṇe
prabhākaramaṇḍalānusaraṇena dakṣiṇāyane candramaṇḍaladvārā
nirupamanityakalyāṇaniratiśayaśivalokādikalyāṇavibhūtyanubhavavān
bhavatītyupadeśena ya evametadvidurye ceme'raṇme śraddhāṃ satyamupāsate
te'rciṣamabhisambhavanti ityupakramya ṣaṇmāsebhyo devalokaṃ
devalokādādityamādityādvaidyutam ityādinā puṇyakarmiṇāṃ vāyuloka
varuṇalokendralokādiprāpteḥ bṛhadāraṇyake vyavasthāpanāt te'rciṣamabhisambhavanti
iti chāndogyaśrutyā mūrtabrahmopāsakānāṃ acirādimārgeṇa
tallokādiprāptividhāyakaśāstraṃ kathamupapadyata ityāśaṅkya tṛtīyapādamārabhate
-

42.37

viduṣāmarcirādimārgeṇaiva paraśivabrahmalokāvāptinirṇayaḥ

42.38

|| 336 || arcirādinā tatprathiteḥ || 1 ||

42.39

pūrvatra hṛdayapuṇḍarīkagataparaśivānugraheṇa prakāśitadvārasya tadupāsakasya
utkrāntasya mūrdhanyanāḍīviśeṣeṇa hārdānugrahāt gatyupakrama uktaḥ | tasya gacchato
mārge idānīṃ nirṇīyate |

42.40

tatra śrutiṣu mārgāntarāṇi bahudhā āmnāyante | chāndogye tāvat yathā puṣkarapalāśe
āpo na śliṣyante || ityupakramya brahmavidyāmupadiśyāmnāyate | atha yadu
caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadu ca na arciṣamevābhisambhavanti arciṣo'harahna
āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣāt yān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān māsebhyaḥ
saṃvtsaraṃ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutam |
tatpuruṣo'mānavaḥ | sa enān brahma gamayati | eṣa devapatho brahmapathaḥ | etena
pratipadyamānā imaṃmānavamāvartaṃ nāvartante iti | tathātraivāṣṭame athaitaireva
aśmibhirūrdhvamākramate iti |

42.41

koṣītakinaśca devayānamārgamanyathā'dhīyate sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadya
agnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalekaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa
prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ iti |

42.42

tathā bṛhadāraṇyake - ya evametadviduḥ ye ceme araṇye śraddhāṃ satyamupāsate
te'rciṣamabhisambhavanti iti | tatraiva punaranyathā yathā vai puruṣo'smāllokātpraiti sa
vāyumabhigracchati tasmai sa tatra vijihīte yathā athacakrasya kham | tena sa
ūrdhvamākramate | sa ādityamāgacchati | tasmai sa tatra vijihīte yathā āḍambarasya kham |
tena sa ūrdhvamākramate | sa candramasamāgacchati | tasmai sa tatra vijihīte yathā
dundubheḥ kham | ityādi

42.43

tatra saṃśayaḥ - kimarcirādireka eva mārga ābhiḥ śrutibhiḥ pratipādyata iti tenaiva
brahma gaccahti vidvān uta tasmāt anye anyatra mārgā iti smaryate |

42.44

42.45

42.46

viduṣāmarcirādimārgeṇaiva paraśivalokaprāptiḥ kutaḥ tatprathiteḥ pañcāgnividyādiṣu
te'rciṣamabhisambhavanti ityādinā arcirādeḥ brahmaprāpakatvena prasiddhatvāt |
bhūrityagnau pratitiṣṭhati ityādinā vidyādiṣu na paraśivabrahmalokaprāptimārga ucyate |
kintu tadvibhūtiprāptireva | tasmāttallokaprāptirnānyathā gamyate | patyabhijñānātsa eva
mārgaḥ sarvatra nyūnadhikabhāvena pratipādyata iti vidyāguṇopasaṃhāravat anyatra
proktānāṃ anyatropasaṃhāraḥ kriyate |

42.47

chāndogye tāvat upakosalavidyāyāṃ pañcāgnividyāyāṃ caikarūpatvamevāmnāyate |
vājasaneyake ca pañcāgnividyayāṃ tathaivārcirādiralpānatara āmnāyate | atastathāpi sa
eveti pratīyate | anyatrāpi sarvatra agnyādityādayaḥ pratyabhijñāyante |

42.48

vāyvadhikaraṇam || 2 ||

42.49

saṃvatsarādūrdhvaṃ ātmanaḥ vāyulokapraveśavicāraḥ

42.50

nanu bṛhadāraṇyakaśrutau sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa
prajāpatilokaṃ iti vāyuloka-varuṇalokādayaścatvāra uktāḥ | teṣāṃ kutraḥ praveśaḥ
ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -

42.51

|| 337 || vāyumabdādaviśeṣaviśeṣābhyām || 2 ||

42.52

abdāt saṃvatsarādupari vāyulokaṃ praviśati | kutaḥ aviśeṣaviśeṣābhyām || sa
vāyulokaṃ ityaviśeṣavacanāt | sāmānyavacanāt vāyulokasya kutracitpraveśaḥ kartavyaḥ |
tatra vāyyādityayoḥ paraspararūpasambandhaviśeṣāt saṃvatsarādityayormadhye
vāyorniveśa iti niścīyate | sa vāyu lokaṃ iti śruteḥ lokamātrapratipādakatvena
kramapratipādakatvābhāvāt aviśeṣavacanatvaṃ draṣṭavya iti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

42.53

arcirādinaiva gacchanti vidvāṃsaḥ ityuktam | tatra arcirādike mārge chāndogaḥ
māsādityayorantarāle saṃvatsaramadhīyate māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarādādityaṃ
iti arcirādikramaḥ |

42.54

bṛhadāraṇyake yadā vai puruṣo'smāllokātprati sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte
yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati iti śrūyate |

42.55

vājasaneyinastu - tayorevāntarāle devalokam māsebhyo devalokaṃ devalokādādityam
iti darśanāt saṃvatsarādityayormadhye vāyuḥ śrutaḥ | sa tatra niveśyo na veti saṃśaye
na niveśyaḥ | śravaṇādbuṇopasaṃhāranyāyena saṃvatsarādūrdhvaṃ ādityātpūrvaṃ
vāyurniveśyaḥ |

42.56

chāndogya-vājasaneyayorubhayatrāpi mārgaikatvāt ubhāvubhayatra upasaṃhāryau
tatra māsādūrdhvamabhihitayoḥ saṃvatsara-devalekayoḥ pañcamyā abhihitasya
śrautakramasya tulyatve'pi arciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣātyān
ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān ityadhikakālāna nyūnakālebhyaḥ uttarottaratvena
niveśadarśanāt saṃvatsarasyaiva māsānantaraṃ buddhau viparivṛtteḥ saṃvatsara eva
māsādūrdhvaṃ niveśayitavya iti tata ūrdhvaṃ devaloka iti niścīyate |

42.57

anyatra vājasaneyinaḥ - yadā vai puruṣo'smāllokāt praiti vāyumāgaccahti tasmai sa
tatra vijihīte | yathā rathacakrasya kham tena sa | ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati |
ityādityāt pūrvaṃ vāyumadhīyate |

42.58

kaupītakinastu - sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadya agnilokamāgacchati sa
vāyulokaṃ ityagnilokaśabdanirdiṣṭādarciṣaḥ paraṃ vāyumabhidhīyate | tatra
kauṣītakināṃ pāṭhakrameṇārciṣaḥ paratvena prāptasya vāyoḥ vājasaneyināṃ tena sa
ūrdhvamākrāmate sa ādityamāgacchati ityūrdhvaśabdanirdiṣṭaśrautakrameṇa
pāṭhakramādbalīyasā ādityāt pūrvaṃ praveśo niścīyate | ata ādityātpūrvaṃ devalokasya
vāyulokasya ca vyapadeśādbhinna iti gamyate | bhinnārthatve ca ūrdhvaśabdena
pañcamyā cobhayoḥ saṃvatsarādityāntarāle śrutikrameṇa prāptatvāt viśeṣābhāvācca
yatheṣṭamiti prāpte tatrocyate - vāyumabdāditi |

42.59

vāyuṃ saṃvatsarādūrdhvamadhigacchet | kutaḥ aviśeṣaviśeṣābhyāṃ vāyureva
nirdiṣṭavān | devalokaśabdo hyaviśeṣeṇa - sāmānyena devānāṃ loka ityanena
rūpeṇa vāyumabhidhatte | sa vāyumabhigacchati tasmai sa tatra iti vāyuśabdo viśeṣeṇa
vāyumabhidhatte | ato devaloka-vāyuśabdabhyāṃ aviśeṣaviśeṣābhyāṃ
vāyurevābhidhīyata iti saṃvatsarādūrdhvaṃ vāyumevābhigacchet | kauṣītakināṃ
vāyulokaśabdaścāgnilokaśabdavat vāyuścasau lokaśca iti vyutpatyā vāyumevābhidhatte
| vāyuśca devānāmāvāsabhṛta ityanyatra śrūyate | yo'yaṃ pavate eṣa devānāṃ
gṛhāḥ iti darśanādavirodhaḥ |

42.60

varuṇādhikaraṇam || 3 ||

42.61

vāyulokājjīvasya taṭillokapraveśavicāraḥ

42.62

nanvarcirādigatyanusaraṇānāṃ viduṣāṃ vāyulokādūrdhvaṃ kasmāllokāt śivalokaḥ
sambhavatītyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa darśayati -

42.63

|| 338 || taṭito'dhi varuṇaḥ sabandhāt || 3 ||

42.64

vāyulokānantaraṃ jīvastaṭillokaṃ praviśati | taṭillokādupari adhivaruṇo varuṇalīkaṃ
gaccahti | kutaḥ sambandhāt | vidyudvaruṇayoḥ parasparasambandhāt
indraprajāpatilokayo'stu avaśiṣṭānāmante niveśaḥ iti nyāyena
varuṇalokādanantaramindralokaḥ tadantaraṃ prajāpatilokadvārā paraśivalokaṃ prāpnotīti
sūkṣmārthaḥ |

42.65

kaupītakīnāṃ sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa
varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ ityatragnilokaśabdasyārciṣparyāyatvena prāthamyamavigītam
| vāyośca saṃvatsarādūrdhvaṃ praveśaḥ uktaḥ | ādityasyāpyatra
prāptapāṭhakramabādhena devalokādādityamādityādvaidyutam iti |
vājasanekoktaśrutikramāt devalokaśabdābhihitāt vāyorupari niveśaḥ siddhaḥ | idānīṃ
varuṇendrādiṣu cintā | kimete varuṇādayo yathāpāṭhaṃ vāyorūrdhvaṃ niveśayitavyāḥ
āhosvit vidyuto'dhīti viśaye -

42.66

arciḥprabhṛtiṣu sarveṣu arciṣo'haḥ ityādiśrutikramoparodhāt vidyutaḥ parastācca
tatpuruṣo'mānavaḥ sa enān brahma gamayati iti vidyutpuruṣasya
brahmagamayitṛtvaśravaṇācca sarvatrāvakāśābhāvena aprāptau
copadeśāvaiyyarthyāyāvaśyaṃ kasyacit bādhyatve pāṭhakramānurodhena
vāyoranantaraṃ varuṇo niveśayitavyaḥ vāyvādityayoḥ kramasya bādhitatvena indra##-

42.67

varuṇastāvat vidyuta upariṣṭānniveśayitavyaḥ | kutaḥ sambandhāt
medhodavartitvādvidyuto varuṇena sambandho lokavedayoḥ prasiddhaḥ |

42.68

etaduktaṃ bhavati - varuṇādīnāmupadeśāvaiyarthyāya kvacinniveśayitavyatve sati
pāṭhakramādarthakramasya balīyastvāt vidyuto'dhi varuṇo niveśayitavyaḥ |
tataścāmānavasya gamayitṛtvaṃ vyavadhānasahamityavagamyate | tasya ca
vyavadhānasahatvādindrādeścopadiṣṭasyāvaśya-niveśayitavyasya
varuṇāduparyupadiṣṭatvāt āgantūnāmante niveśayitavyatvācca varuṇādupari
indrādirniveśayitavyaḥ iti veditavyam |

42.69

ātivāhikādhikaraṇam || 4 ||

42.70

paraśivapreritātivāhikadevaiḥ daharādisarvavidyopāsakapuruṣasya
mahākailāsānayanakramavicāraḥ

42.71

nanvarcirādigatyā vāyutaṭidvaruṇādilokagamane muktajīvaḥ kena sahāyena
śivalokaparyantaṃ gacchatītyāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇa samādhānamupadiśati
-

42.72

|| 339 || ātivāhikāstalliṅgāt || 4 ||

42.73

teṣvarcirādilokeṣu pūrvapūrvalokasthāḥ devāḥ
hyuttarottaralokaprāptiparyantamupāsakānāṃ ātivāhikaḥ sahāyabhūtāḥ netarāḥ | kutaḥ
talliṅgāt sa enān brahma gamayati iti śrutau vidyullokaprāptyanantaramamānuṣapuruṣasya
netṛtvapratipādanarūpālliṅgāt dṛṣṭāntena pūrvalīkeṣvapi netarā aṅgīkartavyā iti
sūkṣmārthaḥ |

42.74

idamidānīṃ cintyate - kimarcirādayo mārgāḥ cihnabhūtāḥ uta bhogabhūmayaḥ
athavā viduṣāṃ brahmaprepsatāmativoḍhāraḥ iti | kiṃ tāvat yuktam mārgacihnabhūtā iti
| kutaḥ upadeśasya tathāvidhatvāt | dṛśyate hi loke grāmādīn prati gantṝṇāṃ evaṃ
vidho deśikairupadeśaḥ | ito niṣkramyāmukaṃ vṛkṣaṃ amukāṃ nadīṃ amukañca
parvatapārśva gatvāmukaṃ grāmaṃ gaccha iti |

42.75

athavā bhogabhūmayaḥ etāḥ syuḥ | kālaviśeṣatayā prasiddhānāṃ aharādīnāṃ
mārgacihnatvānupapatteranyasya ca mārgacihnabhūtasyaiteṣāmanabhidhāyakatvāt
bhogabhūmitvam | eta eva lokā yadahorātrāṇyabdamāsā kratavassaṃvatsarāḥ
ityaharādīnāṃ lokaparatvavacanamupapadyante | ata eva ca kauṣītakinaḥ -
agnilokamāgacchati ityādinā lokaśabdānuvidhānena arcirādīn paṭhantītyevaṃ prāpte
vakṣyāmaḥ - ātivāhikā iti |

42.76

vidudhāmativāhe śivena paramapuruṣeṇa niyuktā ātivāhikāḥ devatāviśeṣāḥ
ete'rcirādayaḥ | kutaḥ talliṅgāt - ativahanakaliṅgāt | ativahanaṃ hi tantṝṇāṃ
gamayitṛtvam | tacca - tatpuruṣo'mānavaḥ sa etān brahma gamayati | ityupasaṃhāre
śrūyamāṇaṃ pūrveṣāmapyaviśeṣaśrutānāṃ sa eva sambandha iti gamayati | vadanti ##-
pṛthivyabravīt iti vat |

42.77

kiñcāsmin sūtre agastyamunisārvabhaumena kṛtalaghusūtravṛttau liṅge suṣuptiḥ
ityādi bahuśrutiṣu ghaṭa-kumbhaśabdādivat brahma-liṅgaśabdayoḥ
paryāyatvāvagamāt talliṅgāt pūrvoktadaharādisarvavidyopāsyaparaśivāt preritāḥ santaḥ
ātivāhikāḥ martyaloka-śivalokāntarālanivāsidevāḥ
daharādisarvabrahmavidyopāsakaṃ puruṣaṃ saudhasopāna-ārohaṇa nyāyena
kramakrameṇa nirupamānandanityavaibhavaṃ mahākailāsamānayantīti vyakhyātaṃ
tadapyaviruddham |

42.78

yadevaṃ tatpuruṣo'mānavassa etān brahma gamayati iti vaidyutasyaiva puruṣasya
brahmagamayitṛtvaśruteḥ vidyutaḥ pareṣāṃ varuṇādīnāṃ kathamātivāhikatvenānvaya
ityata āha -

42.79

|| 340 || vaidyutenaiva tatastacchruteḥ || 5 ||

42.80

tataḥ vidyuta upari vaidyutena - amānavenaivātivāhikena viduṣāṃ
ābrahmaprāptergamanam | kutaḥ tacchruteḥ | sa enān brahma gamayati iti tasyaiva
gamayitṛtvaśrutervaruṇādayastadanugrāhakāḥ iti teṣāmapyātivāhikatvenānvayo
vidyata eva |

42.81

keṣāñcidihaiva keṣāñcillokāntare muktirityupadeśe brahmavidyopāsakānāṃ sarveṣāṃ
phalaikyavidhāyakaśrutibādhaprasaṅgādubhayorekapakṣa evāṅgīkaraṇīya
ityāśaṅkāyāmāha -

42.82

|| 341 || ubhayavyāmohāttatsiddheḥ || 6 ||

42.83

lokāntaraprāptimātrasādhakadvaitamārgiṇāṃ svakaṇṭhābharaṇa##-
muktividhāyakādvaitavādināṃ cobhayeṣāṃ vyāmohāt
sarvaśrutisiddhamukhyārthaparijñānābhāvāt
śrutyaikadeśaprāmāṇyapakṣaikadeśamatadvayaṃ mumukṣubhirnāṅgīkartavyam | kutaḥ
tatsiddheḥ | na tatra prāṇā utkrāmante atraiva samavalīyante te brahmaloke tu parāntakāle
parāmṛtātparimucyanti sarve iti ca | ihaloka-paraloka##-
samañjasam |

42.84

kāryādhikaraṇam || 5 ||

42.85

parabrahmopāsanālabdhamuktimārgagāmino jīvasya pādarerapyanumataḥ
śivalokagamanakāryavicāraḥ

42.86

nanu prajñānaṃ brahma ityādiśrutiṣu jīvasyaiva sākṣāt brahmatvavyavasthāpanāt
jīvabrahmaṇoḥ prāpya-prāpakatva vidhāyakaśāstraṃ aupacārikam uta
ākāśavatsarvagataśca nityaḥ

42.87

pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate |
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ||

42.88

ityādiṣu brahmaṇaḥ sarvavyāpakatvāvagamācca parabrahmaprāptyarthamarcirādimārgeṇa
gamanaṃ vyarthaṃ syāt |

42.89

kiñca - jīvasya brahmātmakatvena brahmajanyatvāyogāt brahmaprāptirayuktā | tasmāt
brahmaprāptividhāyakānāṃ śrutīnāṃ
hiraṇyagarbhaparatvamevetyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -

42.90

|| 342 || kāryaṃ vādarirasya gatyupapatteḥ || 7 ||

42.91

kāryaṃ - yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādi śrutiṣu jīvānāmajanyatve'pi
parabrahmāvirbhūtatvena vyapadeśāt vādarirasya jīvasya brahmakāryatvaṃ nirdiśati |
kutaḥ || gatyupapatteḥ || yatprayantyabhisaṃviśanti ityatra jīvānāṃ brahmalayatvāvagamāt
| ataḥ arcirādimārgeṇa paraśivabrahmalokagamanaṃ yuktamiti sūkṣmārthaḥ |
arcirādinaiva vidvān gaccahti | arcirādiramānavāntaśca gaṇa ātivāhiko vidvāṃsa brahma
gamayatītyuktam | idānīmatra cintyate -

42.92

kimayamarcirādiko gaṇaḥ kāryaṃ hiraṇyagarbhopāsakānnayati uta parabrahmaṇa
upāsakāneṣa

42.93

atha parabrahmopāsakeṣu pratyagātmānaṃ brahmātmakatayopāsamānāśca iti viśaye
kāryabrahmopāsakāneva gamayatīti niścīyate | kutaḥ hiraṇyagarbhassapavartatāgre
bhūtasya jātaḥ patireka āsīt brahma vā idamagra āsīt ityādiṣu caturmukhasya
hiraṇyagarbhasya sarvādhikyakathanāt tadupāsakāneva ātivāhikāstallokaṃ gamayanti | na
hi paripūrṇaṃ sarvajñaṃ sarvagataṃ-sarvātmabhūtaṃ-paraśivabrahma
upāsakasya tatprāptaye deśāntaragatirupapadyate | prāptatvādeva |
nityaprāptaparabrahmaviṣayā'vidyānivṛttimātrameva hi paravidyākāryam | kāryantu
hiraṇyagarbharūpaṃ brahma upāsīnasya paricchinnadeśavartiprāpya-praptyarthaṃ
gamanamupapadyate tasmādarcirādirātivāhikagaṇaḥ tameva nayatīti prāpte pracakṣmahe
-

42.94

asya parabrahmopāsakasya kāryaṃ - paraśivalokagamanakāryaṃ vādarirmanyate |
kutaḥ brahmavidāpnoti paraṃ so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā brahmavit
brahmaiva bhavati ityatra parabrahmopāsakānāmeva tena saha sarvakāmāvāptidarśanāt
loke śiva-keśavapūjā-namaskārālayasmaraṇa-mantra-tantra##-
|

42.95

kinnarā indrabhaktāśca brahmabhaktāstu rākṣasāḥ |
viṣṇubhaktāstu gandharvāḥ siddhāśśāṅkarabhāktikāḥ ||

42.96

tathāpi bali-prahlāda-vibhīṣaṇa-surāntakāḥ |
viṣṇubhaktā iti proktā vāṇāsura-daśānanau ||

42.97

śivabhaktāviti proktāvanye druhiṇabhāktikāḥ |

42.98

iti hiraṇyagarbhasya rākṣasadevatātvānmumukṣūṇāṃ tadupāsanenārcirādigatirna
sambhavati |

42.99

42.100

tatra caivāṣi yanti || ityādibhiḥ parabrahmaṇo jīvānāmāvirbhūtatvasya tasminneva
muktidaśāyāṃ teṣāmekatvasya ca vyavasthāpanāt nānyārtho yuktaḥ | dvāveva brahmaṇo
rūpe mūrtañcā'mūrtameva ca namo hiraṇyabāhave hiraṇyavarṇāya hiraṇyarūpāya
hiraṇyapataye'mbikāpataya umāpataye paśupataye namo namaḥ ityādinā śivasyaiva
mūrtā'mūrtatvanirūpaṇāvagamāt sarvagatasya tasya
pavanādivanmūrtā'mūrtatvamavirodham |

42.101

asminnarthe hetvantaramāha -

42.102

|| 343 || viśeṣitatvācca || 8 ||

42.103

yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai |
taṃ hi devabhātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye ||

42.104

iti śrutau śivātparabrahmaṇaścaturmukhotpattestasya
vedaśāstrapurāṇādipradāyakatvasya ca darśanāt hiraṇyagarbhasya
sarvātiśayitvamamṛtapradāyakatvañca sarvathā na sambhavati |

42.105

nanu puruṣo'mānava etān brahma gamayati ityādau mumukṣūṇāṃ
hiraṇyagarbhalokaprāpterhiraṇyagarbhaprāpteścāvagamāt sarvādhikatvaṃ
tasyaivetyāśaṅkāyāmāha -

42.106

|| 344 || sāmīpyāttu tadvyapadeśaḥ || 9 ||

42.107

tu śabdo'tra śaṅkānirāsārthaḥ | yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca ! viśvādhiko
rudro maharṣiḥ hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ sa no budhyā śubhayā saṃyutaktu
ityādiṣu parabrahmaṇaśśivāt hiraṇyagarbhotpatteḥ upāsakabuddhiprerakatvasya ca
nirdeśāt | uta tatraiva tamīśānaṃ yo devānāṃ iti svasamīpahiraṇyagarbhekṣitṛtvasya
śubhasmṛtihetutvasya ca vyavasthāpanācca mumukṣorupāsyatvaṃ
śivānnetarasyopapannam | yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvān
kāmān saha brahmaṇā vipaścitā || ityatrāpi paraśivabrahmopāsakasya tena saha
sarvakāmāvāpteḥ avagamāt tadeva siddham | tatpuruṣo'mānavaḥ

42.108

sa evān brahma gamayati ityādiśrutibhiḥ śiya evāvagamyate | śiva eko
dhyeyaśśivaṅkaraḥ sarvamanyatparityajya ityādiṣu mumukṣūṇāṃ
śivetaradhyeyaniṣedhadarśanāt |

42.109

asminnarthe hetvantaramāha -

42.110

|| 345 || kāryātyaye tadadhyakṣeṇa sahātaḥ paramabhidhānāt || 10 ||

42.111

gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ devāśca sarve pratidevatāsu |
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarva ekībhavanti ||

42.112

iti śravaṇāt kāryātyaye caramaśarīriṇāṃ mumukṣūṇāṃ videha - muktyavasare
kāryātmakaprāṇendriyādikasya sarvasya nāśe sati ataḥ -
tadadhiṣṭhānabrahmādidevatābhissaha paramabhidhānāt
paramātmanyekībhāvatvavyapadeśāt hiraṇyagarbhopāsanaṃ
mumukṣūṇāmavicāritamaṇīyam |

42.113

tasmāt eṣa devapatho brahmapathaśca etena pratipādyamānā imaṃ mānavamāvartante
tayordhvamāyannamṛtatvameti ityamṛtatvaprāptyupade"akādiśrutīnāṃ
hiraṇyagarbhaparatvaṃ nopapadyate | apunarāvṛttivyapadeśena citkailāsa evābhihitam |
ābrahmabhavanāllokāḥ punarāvṛttino'rjuna | ityādismṛtiṣu brahmādilokānāṃ
anityatvaśravaṇāt

42.114

yadā tamastannadivā na rātrirna sanna cāsacchiva eva kevalaḥ |
tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ prajñā ca tasmātprasṛtā purāṇī ||

42.115

iti jagataḥ prāgavasthāyāṃ pralayānantaramapi śive sthitimātrasyaivopadeśāt ṛtaṃ
satyaṃ paraṃ brahma ityādau tasyaiva traikālikābādhyatvena ṛtatva##-
sambhavati |

42.116

punarhetvantaramāha -

42.117

|| 346 || smṛteśca || 11 ||

42.118

śivāṃśabhūtajīvānāṃ śivopāsanamucyate |
śivasyānugrahādeva krimikīṭakavatsadā ||
śivātmakatvaṃ saṃprāpya punarjanma na vidyate ||

42.119

iti smṛtiṣvapi śivopāsakānāmeva punarāvṛttirahitaśivatatvātmakatvavyapadeśāt
mumukṣūṇāṃ nānyopāsakatvaṃ vidhīyate |

42.120

asminnarthe hyācāryāntaramapyāha -

42.121

|| 347 || paraṃ jaiminirmukhyatvāt || 12 ||

42.122

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhiṣatirbrahmā śivo me astu sadāśivom ityādiśrutiṣu śivasya
parabrahmaṇaḥ praṇavātmakatvasya sarvādhikatvasya ca nirdeśāt
śivākhyaparabrahmopāsakān arcirādimārgeṇa ātivāhikāḥ svarlokaṃ gamayantīti
jaiminyācāryo manyate | kutaḥ || mukyatvāt || brahmavidāpnoti paraṃ ityādiṣu
brahmaśabdasya parasminneva brahmaṇi mukhyatvāt - caturmukhahiraṇyagarbhapakṣe
ūpakramopasaṃhārādiṣadvidhatātparyaliṅgavirodhācca tasmāt tatpuruṣo'mānavaḥ sa
enān brahma gamayati ityādiṣu brahmaśabdasya śivaparatvameveti niścīyate |

42.123

punarhetvantaramāha -

42.124

|| 348 || darśanācca || 13 ||

42.125

eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya parañjyotirupasampadya syena
rūpeṇābhiniṣpadyate

42.126

yathā nadyaḥ syāndamānāssamudre astraṃ gacchanti nāmarūpe vihāya |
tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam ||

42.127

ityādiśrutiṣu jīva-brahmaṇoḥ prāpya-prāpakatvena asandigdhatayā
bhedābhedadarśanācca jīvasyaiva brahmatvaṃ sadā jīvabhinnatvañca nāṅgīkartavyam |

42.128

punarhetvantaramāha -

42.129

349 na ca kārye pratyabhisandhiḥ || 14 ||

42.130

viśvādhiko rudro maharṣiḥ hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ ityādiśrutidarśanāt
kārye hiraṇyagarbhe jīvānāṃ pratyabhisandhiḥ
jīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpamokṣo na vidhīyate | nānyaḥ panthā
vidyate'yanāya ityādiśrutiṣu śivaikajñānādeva tādātmyarūpasāyujyamuktivyapadeśāt
caturmukhopāsakānāṃ śruti-smṛti purāṇāgameṣu punarāvṛttirahita
mokṣopalabdhyadarśanācca aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva
rāhormukhātpramucya dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisambhavāmi
ityādiśrutinirdiṣṭabrahmalokasya śivalokaparatvaṃ veditavyam |

42.131

evaṃ bahavopyekayatnataḥ iti nyāyena svasiddhāntāvuguṇyenācāryāntaramataṃ
darśayitvā tathā svamataṃ prakāśayati -

42.132

|| 350 || apratīkālambanānnayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāt tatkratuśca || 15 ||

42.133

apratīkālambanān pratīkālambanavyatiriktān nayatyarcirādirātivāhiko gaṇa iti bhagavān
vādarāyaṇo manyate |

42.134

etaduktaṃ bhavati - kāryaprapañcopāsakān nayatīti nāyaṃ pakṣaḥ sambhavati iti
cenna | sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta tattvameva tvameva tat
ityādiśrutiṣu brahmakāryarūpacetanā'cetanapañcasya brahmātmaktvadhyānena
brahmatattvaprāptyavagamāt || ubhayathā ca doṣāt || dvāsuparṇā
ityādidvaitaśrutyānuguṇyena jīva-brahmaṇorbhedamātratvopādāne
tattvamasyādyadvaitavidhāyakabahuśrutisaṃṅkocadoṣāt tathā advaitaprādhānye
dvaitaśrutiśatasaṅkocadoṣācca bhrabharakīṭādibahudṛṣṭāntānusāreṇa
jīvabrahmaṇorbhedā'bhedo'ṅgīkartavyaḥ eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya
parañjyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate ityādi śrutiṣu
pakṣaikadeśanirākaraṇāvagamāt | tatkratuśceti yathopāsakastathaiva prāpnotītyarthaḥ |
yathā kraturasmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretyabhavati taṃ yathā yathopāsate iti
śrutiśāsanāt upāsakānāṃ upāsyavastuprāptissarvatropalabhyate | tasmāt sarveṣu
vedānteṣu bhedābhedasiddhirdurvāraiva |

42.135

nanu nārāyaṇaṃ paraṃ brahma ityādiśrutiṣu viṣṇvādinānādevatopāsanāvagamāt
mumukṣūṇāṃ punarāvṛttinirākaraṇārthaṃ daharādisarvavidyāsu
māyāpāśavicchedalakṣaṇaṃ vastu kimupāsyamityāśaṅkāyāmāha -

42.136

|| 51 || viśeṣañca darśayati || 16 ||

42.137

cakāro'tra niścayārthaḥ | paśurūpabrahmaviṣṇvādijīvānāṃ madhye paśupateśśivasya
parabrahmaṇaḥ viśeṣañca ṛgādivedeṣu vedānteṣu darśayati - dyotayati |
antaricchanti taṃ jane rudraṃ paro manīṣathā gṛbhṇanti jihvayāsasaṃ

42.138

ayaṃ me hasto bhagavānayaṃ me bhagavattaraḥ |
ayaṃ me viśvabheṣajo'yaṃ śivābhimarśanaḥ ||

42.139

ityādinā ṛgvede

42.140

yā te rudra śivā tanūraghorāpāpakāśinī |
tayā nastanuvā śantamayā giriśantābhicākaśīhi ||

42.141

ityādinā yajurāmnāye tathānyatrāpi draṣṭavyam |

42.142

paraśivasyaivosyatānirṇayaḥ

42.143

kiñca - taittirīye - daharaṃ vipāpaṃ ityādinā mumukṣūṇāṃ daharapuṇḍarīke
paramātmopāsanaṃ vidhāya sa ka ityākāṃkṣāyāṃ yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca
pratiṣṭhitaḥ | tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ iti maheśvarasyaiva
tatropāsyatvaṃ niścitya na karmaṇā iti dāreṣaṇādiparityāgapūrvakaviraktānāṃ
tatprāptiṃ upadiśya sarveṣāṃ devānāṃ madhye tacchivopāsanādhikāraḥ
kasyāstītyākāṅkṣāyāṃ sahasraśīrṣaṃ devaṃ ityādinā nārāyaṇaṃ prastutya
padmakośapratīkāśaṃ ityārabhya tasyāśśikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ
ityantena tasya sarvagatatvena sarvātmakatvaṃ paricchinnatvañca
mūrtā'mūrtaliṅgātmakatvena jagadabhivyaktatvaṃ copadiśya
sadyojātādipañcabrahmamantreḥ mūrtā'mūrtaśivastutimabhidhāya namo hiraṇyavāhave
ityanena tasya jyotirmayavigrahatvaṃ umāśaktiviśiṣṭatvena sarvopāsyatvañca prakīrtya

42.144

ṛtaṁ satyaṃ paraṃ brahma ityādinā tasya kṛṣṇapiṅgalatvaṃ virūpākṣatvaṃ
viśvarūpatvañca pracakṣate | kaivalye - hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ
ityārabhya daharapuṇḍarīke śivopāsanamuktvā sa ka ityākāṃkṣāyā -

42.145

tadādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam |
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ||

42.146

ityādinā mūrtā'mūrtatvaṃ tasya samupadiśya

42.147

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
sampaśya brahma paramaṃ yāti nānvena hetunā ||

42.148

ityādinā śivopāsakasyaiva muktirupadiṣṭā |

42.149

śivasaṅkalpopaniṣadi bodhāyanasūtre ca -

42.150

parātparatato brahma tatparātparato hariḥ |
yatparātparato'dhīśastanme manaśśivasaṅkalpamastu ||

42.151

iti maheśvarasya sarvādhikatvanirdeśāt tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti
sūrayāḥ ityatra viṣṇoḥ paraṃ kailāsākhyaṃ śivapadaṃ sūrayaḥ vidvāṃsaḥ
jñānadṛṣṭyā sadāpaśyantītyupadiśyate | skānde -

42.152

tadviṣṇoḥ paramaṃ divyaṃ padaṃ kailāsasaṃjñikam |
śivakāruṇyaleśena sadā paśyanti sūrayaḥ || iti

42.153

māṇḍūkye - prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa
ātmā sa vijñeyaḥ ityādinā śvetāśvatare - eka eva rudro na dvitīyāya tasthe yo
devānāṃ prathamaścodbhavaśca viśvādhiko rudro maharṣi | hiraṇyagarbhaṃ
janayāmāsa pūryaṃ māyāntu prakṛtiṃ vindyāt māyinantu maheśvaraṃ
tasyāvayavabhūtotthaṃ vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṁ
haraḥ kṣarātmanā viśate deva ekaḥ

42.154

tasyābhidhyānāt yojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ |
tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam ||

42.155

patiṃ patīnāṃ paramaṃ purastāt vidāma devaṃ bhuvaneśamī'ḍam |
na tasya kāryaṃ karaṇañca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate ||

42.156

parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca |
na tasya kaścitpatirasti loke na veśitā naiva ca tasya liṅgam |

42.157

ityādinā atharvaśirasi - devā ha vai svargaṃ lokamagaman te devā rudramapṛcchan
ko bhavāniti so'bavīt - ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca nānyaḥ
kaścinmatto vyatiriktaḥ iti atharvaṇaśikhāyāṃ - dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyam
sarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante ityārabhya śiva eko
dhyeyaśśivaṅkaraḥ sarvamanyatparityajya ityādiśrutiśateṣu
sākṣācchivopāsakānāmeva mokṣopadeśāt vācaṃ brahmetyupāsīta mano
brahmetyupāsīta nārāyaṇaṃ paraṃ brahma ityādiśrutisiddha-vāk-prāṇa##-
muktiriti nirṇīyate |

42.158

tasmāt mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ śarīrāvasāne suṣumnānāḍyā
nirupamānasvaprakāśākhaṇḍatejorūpārcirādimārgeṇātivāhikābhidhāna##-
citkailāsaṃparamānandakandaparamapadaṃ sambhavatīti rāddhāntaḥ |

42.159

iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-

42.160

śrīkarabhāṣye

42.161

phalādhyāyasaṃjñikacaturthādhyāyasya
arcirādyadhikaraṇādipañcādhikaraṇāvacchinnārcirādinātatprathitetyādi##-

42.162

tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ

42.163

atha śrīkarabhāṣye caturthādhyāyasva caturthaḥ pādaḥ
sampadyāvirbhūtādhikaraṇam || 1 ||

42.164

svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrtaka
śivatvaprāptirūpaparamapuruṣārthaphalanirṇayaḥ

42.165

pūrvatra indrādinānāvidhadevatopāsakānāmadhikāratāratamyena niṣkāmānāñca
kālavilambena śivopāsanadvārā
punarāvṛttirahitapāśanivṛttipūrvakaśivatattvaprāptiṃ pradarśya idānīṃ
mumukṣūṇāṃ muktisvarūpaprakāraścintyate |

42.166

śivatattvopāsakānāmihaiva daharapuṇḍarīke brahmadarśanavicāraḥ

42.167

nanu anātmarūpadehendriyādiṣu ātmabhrāntiyuktānāṃ svā'bhinnaśivopāsakānāṃ
arcirādimārgoṃṇendralokasopānadvārā śivalokaprāptirastu daśamīvivekasandhānena
bhūtapañcaka-kośapañcaka-tanutraya##-
tadupāsanamahimnā tādṛśasvarūpaprāptirvā uta udgatadivyasūribhissaha
śeṣatvakaiṅkaryapāratantryādibhāvena tatsāmīpyavartitvaṃ vā muktirityākāṅkṣāyāṃ
bhagavān vādarāyaṇaḥ svābhiprāyaṃ mukhyavaidikasiddhāntaṃ mumukṣūṇāṃ
darśayati -

42.168

|| 352 || sampadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt || 1 ||

42.169

dvevāva brahmaṇo rūpe mūrtañcāmūrtameva ca iti śrutidarśanāt
mūrtaśivopāsakānāñca kramamukti-sadyomuktibhedena caramamokṣadaśāyāṃ
jyotirmayaśivatattvaṃ sampadya-prāpya svena sarvajña-sarvaśakta##-
āvirbhāvaḥ abhivyaktasvarūpavān bhavati | yathā tāmrādikaṃ rasavedhayā hiraṇyaṃ
bhavati tathā daharādi-brahmavidyopāsanamahimnā śārīro jīvassākṣāt
sadāśivarūpo bhavati | kutaḥ śabdāt eṣa samprasādo'smāt śarīrātsamutthāya
ityādiśrutidarśanāt iti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

42.170

evameva eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya parañjjyotirupasampadya svena
rūpeṇābhisampadyate ityāmnāyate | kimasmāt śarīrāt samutthāya
parañjyotirupasaṃpannasya devādirūpavatsādhyena rūpeṇa sambandho'nena vākyena
pratipādyate uta - svābhāvikasya svarūpasyāvirbhāva eva iti saṃśaye
daśamīvivekasandhanādivat svābhāvikasvarūpasyāvirbhāvo mokṣa iti niścīyate |
āgantukaparigrahatve svena rūpeṇeti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt | tasmādaviśeṣe'pi tasya
svakīyasvarūpatvasiddhiḥ | jaloṣṇādivajjīvabahutvasyāgantukatvena
tadvadanityatvaprasaṃṅso durnivāraḥ |

42.171

athavā dvāsuparṇā ityādibahuśrutiṣu jīva-brahmaṇoḥ parasparavilakṣaṇatvena
bheda-vyavasthāpanāt svābhāvikabhedasya nivṛtyayogācca paraloke
tadupāsyaparameśvareṇa saha śeṣatvakaiṅkarya-pāratantryavidhānena sthitiḥ uta
tatsamānarūpeṇa svātantryabhāvena sthitirvā syāt | ato jīvabrahmaṇoḥ saṃsāradaśāyāṃ
pāramārbhikabhinnatvaṃ muktadaśāyāṃ tadvatpāramārthikabhedavatvañca sambhavatīti
vādastu dvaita-viśiṣṭa-sāṃkhya-yoga-nyāya##-
pracakṣmahe -

42.172

|| sampadyavirbhāva iti || ayaṃ pratyagātmā prārabdhasyāvasāne parañjyotirupasampadya
imaṃ daśāviśeṣamāpadyate | bhramarakīṭanyāyavat
jīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatattvaprāptidaśāviśeṣaḥ na pūrvaprakārarūpaḥ | kutaḥ ||
svena śabdāt || svena rūpeṇa iti viśeṣaṇena nadīsamudravat svarūpa##-

42.173

etena rajjusarpavat jīvālīkavādaḥ ghaṭa-paṭavat aṅgāṅgivat sadā jīva##-
brahmavidyāmahimnā jīvasya svābhāvikāvidyānivṛttipūrvakaśivatvaprāptivādo yuktaḥ
| anyathā hyapuruṣārthāvabodhitvaṃ mokṣaśāstrasya syāt svarūpasya svataḥ
puruṣārthatvādarśanāt | na hi suṣuptau dehendriya-vyāpāreṣūparateṣu
kevalasyātmasvarūpasya puruṣārthasambandho dṛśyate | na ca duḥkhanivṛttimātraṃ
paraṃjyotirupasampannasya puruṣārthaḥ yena svarūpāvirbhāva eva mokṣa ityucyeta | sa eko
brahmaṇa ānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya rasaṁ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati
ityādibhyo jīvanmuktasya sukhānanyatvaśravaṇāt | na ca
aparicchinnānandarūpacaitanyamevāsya svarūpam tasya saṃsāradaśāyāṃ
avidyātirohitaṃ parañjyotirupasampannasyāvirbhavatīti vaktuṃ

42.174

śakyaṃ jñānasvarūpasya tirodhānāsambhavāt | prakāśaparyāyasya jñānasya
tirodhānaṃ tadvināśa eveti hi pūrvamevoktam |

42.175

na ca prakāśamātrasyānandatā sambhavati | sukhasvarūpatvaṃ hi ānandasvarūpatā |
sukhasvarūpatvaṃ cātmano'nukūlatvena vedanīyatvam | prakāśamātratvavādinaḥ kasya
prakāśo'nukūlavedanīyo bhavediti durupapādyā | svarūpāpattimātre ca sādhye svarūpasya
nityaniṣpannatvādupapannasya svena rūpeṇā'bhiniṣpadyate iti vacanamanarthakaṃ syāt |
ataḥ pūrveṇopāsanāsādhyena rūpeṇa sambadhyate | evañca abhiniṣpadyate iti vacanaṃ
mukhyārthameva bhavati | svena rūpeṇa ityapyānandaikātmakena svāsādhāraṇena
abhiniṣpadyate ityanena saṅgacchate |

42.176

nanu evamevaiṣa samprasādaḥ iti vākye niravayavaparaśivopāsakānāṃ jñānināmapi
liṅgaśarīrasya śarīrādbahirnirgamāt kathaṃ liṅgaśarīravilayapūrvakatvena
hṛtpuṇḍarīkāvacchinnaparaśivabrahmaprāptirityāśaṅkya tatrāha -

42.177

|| 353 || muktaḥ pratijñānāt || 2 ||

42.178

asmāccharīrātsamutthāya ityatra śarīre vartamāno'pi śarīrābhimānanirmuktaśuddhajīva
ucyate | kutaḥ || pratijñānāt || svena rūpeṇābhiniṣpadyate iti uttaravākye jīvasya
śivatatvaprāptyupadeśena jale jalamiva vahnau vahniriva śivasvarūpeṇa
svarūpaikyakathanāt
niravayavaparamākāśaparañjyotisvarūpaśivatattvopāsakānāmihaiva daharapuṇḍarīke
liṅgaśarīravilayapūrvakatvena tatprāptirupadiśyate |

42.179

kecitprapatteḥ vaikuṇṭhaparamapadākhyaviṣṇulokaprāptihetutvaṃ tatprapatteśca
pañcasaṃskārāṅgavatvaṃ tāpaḥ puṇḍrastathā nāma mantro yāgaśca pañcamaḥ iti
pañcasaṃskāraḥ -

42.180

sudarśanamahājvāla koṭisūryasamaprabha |
ajñānāndhasya me deva viṣṇormārgaṃ pradarśaya ||

42.181

pāñcajanya nijadhyānadhvastapātakasañcaya |
pāhi māṃ pāpinaṃ ghoraṃ saṃsārārṇavapātinam ||

42.182

iti mantraṃ samuccārya dahetsavyaṃ bhujaṃ tathā |
etenaiva vidhānena śaṅkhaṃ cakraṃ ca dhārayet ||

42.183

ityādi ca tāntrikamantraprādhānyena vadanti | tadanādaraṇīyam - vedabāhyatvāt |
pañcasaṃskārāṇāmapi pañcaprayājavat āgneyādipaṅbhāgavadvā svaprakaraṇe
pāṭhābhāvāt vedāṅgeṣu kalpasūtreṣu vā sūtrakārairapratipādanācca |

42.184

kiñca - vaiṣṇavadharmapratipādakeṣu rāmāyaṇa-bhāgavata-bhārata##-
padmapurāṇahārītasmṛtyoḥ sarvajanāṅgīkārābhāvena viśvāsānarhatvāt
pañcasaṃskāravidhiranādaraṇīyaḥ | śrutipathagalitānāṃ tantramārge praveśaḥ iti
vaiyāsikasiddhāntāgamāt |

42.185

uta vaiṣṇvamate'pi pañcasaṃskārāṇāmeva puruṣasaṃskārahetutve saṃskṛtasya
puruṣasya paramapadaprāptirūpamokṣākhye sādhye viniyojakapramāṇābhāvāt rāvaṇena
sabhāmadhye niṣkāsitasya vibhīṣaṇasya sadyo rāmacandraṃ prapadamānasya
pañcasaṃskārāṇāṃ kalpanābhāvāt nāmāntarakaraṇasyānyasyāpi pramāṇavirodhena
kalpayitumaśakyatvācca draupadyāśśatrubhirākrāntāyāḥ sadyaḥ kṛṣṇaṃ
prapadamānāyāḥ pañcasaṃskārāṇāmabhāvācca tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī iti gītāvākyāt kṛṣṇasyāpi
anyaviṣayapravṛttidarśanāt tatra ca teṣāṃ pañcasaṃskārāṇāmahetutvācca pravṛttiṃ
vināpi gopikāprabhṛtīnāṃ dhyānamātrādeva viṣṇuprāpterbhāgavatapratipādanāt

Linked texts (1)

Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit