[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Qualified non-dualist Vedānta](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita) › [Nayamayukhamalika](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika) › 1.6.28.p4 # Nayamayukhamalika 1.6.28.p4 Nayamayūkhamālikā 1.6.28.p4 - **Language:** Sanskrit ### [1.6.28.p4.1](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4.1) brahmopāsanaṃ manuṣyāṇāmupari ye devādayaḥ teṣvapi saṃbhavatyeva| na ca vigrahābhāvena teṣāṃ sāmarthyābhāvaḥ, sarvāsvapyupaniṣatsu sṛṣṭiprakaraṇeṣu ’nārāyaṇadbrahmā jāyate, nārāyaṇādrudrojāyate, indro varuṇassome rudra’ ityādivākyaiḥ devādīnāṃ sṛṣṭipratipādanāt, sarvāsu śrutiṣu indrādipadānāṃ karmaviśeṣaphalatvapratipādanācca| tathā hi sāmagānāṃ sāmavidhibrāhmaṇe ’mayivarca’ ityanena kalpena catvāri varṣāṇi prayuñjānaḥ trayāṇāṃ lokānāmādhipatyaṃ gacchatī’ti śrūyate| trailokyādhipatyamiṃdratvameva| tathā chandogānāmupaniṣadi- ’vasūnāmevaiko bhūtvā'gninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ ddaṣṭvā tṛpyatī’tyādivākyaiḥ vasurudrādityamarutsādhdyākhyagaṇadevatāpadaprāptiḥ madhuvidyāphalatvena pratipādyate| tathā devatāvaśīkaraṇasya karmaviśeṣaphalatvaśravaṇādapi tāsāṃ vigrahasiddhiḥ| tathā hi sāmavidhibrāhmaṇe śrūyate- ’yaḥ kāmayetāvartayeyāmityekarātraṃ kṣurasaṃyuktastiṣṭhet sutāsāṃmadhumattamā’ iti vargaḥ| ’eteṣāmekamanekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjānaḥ ekarātreṇa kuṭuṃbinamāvartayati, dvirātreṇa rājopajīvinaṃ, trirātreṇa rājānaṃ, catūrātreṇa grāmaṃ, pañcarātreṇa nagaraṃ, ṣaḍrātreṇa janapadaṃ, saptarātreṇāsurarakṣāṃsi, aṣṭarātreṇa pitṛpiśācān, navarātreṇa yakṣān, daśarātreṇa gandharvāpsarasaḥ, ardhamāsena vaiśravaṇaṃ, māseneṃdraṃ, caturbhiḥ prajāpatiṃ, saṃvatsareṇa yatkiñcijjagat sarvaṃ hāstha guṇībhavatī’ti| ### [1.6.28.p4.2](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4.2) evaṃ devatānāṃ vigrahasāmānyasiddhau ’sahasrākṣo gotrabhidvajravāhurasmāsudevo draviṇaṃ dadhātu, catvāri śṛṅāgā trayo asya pādā dveśīrṣe saptahastāso asye’tyādimantraiḥ indrāgnyādīnāṃ sahasrākṣasaptahastatvādiviśiṣṭa- vigrahaviśeṣasiddhiḥ| na ca teṣu vigrahaviśeṣapratipādanānapekṣā śaṅkanīyā| ’yāṃ devatāṃ vaṣaṭkariṣyan syāttāṃmanasādhyānāsambhavāt, tathā arthavādairapi vajrahastatvādiviśiṣṭavigrahasiddhiḥ| ata eva śābarabhāṣye prajāpaticapotkhananādivākyānāmapi lākṣaṇikārthaparigraheṇa dvārabhūtasyāpyarthasya sadrūpatā darśitā| kiṃca ’indro vṛtrāye’tyādivādānāṃ indravṛtrādiśabdebhyopi vibhaktyutpattyarthamarthavattvantāvadapekṣitam| tadabhāve prātipadikatvābhāvena vibhaktyanutpatteḥ| apekṣitorthastadarthavādaissamarpito vajrahastatvādirūpa eva paryavasyati| apekṣitārthaviśeṣasamarpaṇe vidyamāne taṃ parityajya apekṣāpūraṇārthaṃ arthāṃtaragrahaṇāyogāt| nanu ’nakirindra tvaduttaraḥ na jyāyo asti vṛtrahan nakyevaṃ yathātvaṃ, ātvā viśaṃtvindavaḥsamudramiva sindhavaḥ, natvāmindrātiricyate, indraṃ viśvā avīvṛdhan samudravyacasaṅgiraḥ’ ityādayo mantrāḥ na kevalamindraṃ prakāśayanti| kintu sarvottaratvasarvasomagrahapātratvasarvāgjāla- pratipādyatvādibhirasadarthaisstuvantyapi| ato na stutidvārā arthasattāniyama iti cet, yatra virodhaḥ tatra ’śṛṇotagrāvāṇa’ ityādiṣviva asadarthāvalambanatvasyāpi darśanāt| yatra na virodhaḥ tatra autsargikasvataḥ prāmāṇyavaśādapi arthasattā'bhyupagantavyā| kimuta tadapekṣāyāṃ| ### [1.6.28.p4.3](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4.3) tasmādvidhimantrārthavādairdevādīnāṃ vigrahasiddheḥ sāmarthyasadbhāvāt mokṣaphalāyāṃ brahmavidyāyāmastyadhikāraḥ| nanu mantrārthavādādivaśāt devānāṃ vigrahavattvābhyupagame ’agnimagna āvaha, indrāgaccha hariva āgaccha, adhvaryo drāvayatvaṃ somamindra pipāsati, uponūnaṃ yuyuje bṛṣaṇā harī, ā ca jagāma vṛtrahā, kasyavā'hadevā yajñamāgacchati kasya vā na bahūnāṃ yajamānānā’mityādibahutaramaṃtrārthavādadarśanāt devānāṃ yajñadeśāgamanamapi aṅgīkartavyam| kathamekasyendrasya yugapadanekayajñadeśāgamanaṃ ghaṭate| bhūtavaśinānteṣāṃ yogināmiva yugapat bahuśarīraparigrahasambhavāditi brūmaḥ| ’agnestrayo jyāyāṃso bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyanta, avāḍhḍhavyāni surabhīṇi kṛtve’tyādi śrutiṣu lokāntarasthadevasamīpaprāpaṇārthaṃ havyavadṛnaśravaṇaṃ tu yeṣu darvīhomādiṣu devatāhvānaṃ tadāgamanaṃ vā na śrutaṃ tadviṣayaṃ| yadvā yajñadeśamāgatā devāḥ havirgṛhītvā ’yadvai devā havijuṣante alpamapyekamāhutimapi tadgirimātraṃ vardhata’ iti yajñadeśāgamanahavyavahanaśrutyorna virodhaḥ| mābhūdindrādīnāṃ vigrahavatve karmaṇi virodhaḥ| śabde tu syāt, vigrahāṇāmanitvāvaśyaṃbhāvena tadviśiṣṭavācināmindrādiśabdānāṃ tadutpatteḥ pūrvaṃ paścācca arthaśūnyatvasya anivāryatvāt| yadyucyeta ḍitthādisāṅketikaśabdānāmiva kādācitkenāpyarthena arthavattvamupapadyata iti tadā'pi indrādipūrvāparakālayoḥ- ’indrāgacche’tyādīnāmarthaśūnyatvamanivāryamiti cenna| indrādīnāmiṃdrādiśabdaprabhavatayendrādi- śabdānāṃ ghaṭādiśabdavat pravāhanādivyaktiparamparāgajātivācitvāt| ### [1.6.28.p4.4](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4.4) yathā hi śilpī śilpaśāsrāvagatamiṃdrādyākāraṃ smṛtvā tadākārāṃ pratimāṃ nirmāti, tathā prajāpatirvedāvagataṃ pūrvapūrvendrādyākāraṃ smṛtvā tattadākāraviśiṣṭāniṃdrādīn sṛjatīti hi ’vedena rūpe vyākarot satāsatī prajāpatissabhūriti vyāharat sa bhūmimasṛjata sa bhuva iti vyāharat so'ntarikṣamasṛjate’tyādiśrutiṣu śrūyate| tathā smaryate ca ’nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyādīnāṃ prapañcanam| vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra sa’ iti| nanu mābhūdarthadvārako vaidikaśabde virodhaḥ| śabdadvārakastu syāt| maṃtrārthavādādīnāṃ hi pratīyamānārthe prāmāṇyamupapāditam| tathā ca ’maṃtrakṛto vṛṇīte’ viśvāmitrasya sūktaṃ bhavati, saṃhitākārapadakārasūtrakārabrāhmaṇakārāṇā’ mityādiprāmāṇyādvedasya pauruṣeyatvanivāryamiticet nāyamapi doṣaḥ| ’viśvāmitrasya sūktaṃ bhavatī’tyādivedaśabdebhyo viśvāmitrādīnāṃ tattatsūktaviśeṣadarśanādirūpakṛtyaviśeṣān nāmarūpāṇicānusandhāya pūrvakalpānuṣṭhitapuṇyavaśāt viśvāmitrādīn sūktādīnanadhītyaiva draṣṭuṃ samarthān prajāpatiḥ ## Linked texts (1) - [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.4.15) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.6.28.p4) · Pramāṇa