<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Philosophy](https://indike.org/pramana/in.darsana) › [Qualified non-dualist Vedānta](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita) › [Nayamayukhamalika](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika) › 1.8.13

# Nayamayukhamalika 1.8.13

Nayamayūkhamālikā 1.8.13

- **Language:** Sanskrit

### [1.8.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13)

jyotiṣaikeṣāmasatyanne ||

### [1.8.13.p1](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p1)

ajā śabdasya svatantraprakṛtipatve viśeṣakasyābhāvāt vākyāntarānurodhena brahmātmakatvaṃ sādhitam| tadatranaprasarati| brahmasatve saṃkhyādhikyāt, tena vinaiva saṃkhyāpūraṇaena abrahmātmikā prakṛtiriti niścayasaṃbhavāditi śaṅkayā saṅgatiḥ| vājasaneyinassamāmanaṃti| ’yasminpañca pañajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ| tameva manyaātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛta’miti| ayammantraḥ sāṃkhyatantrasiddhatatvaparaḥ uta vākyaśeṣāmnātaprāṇādipara iti paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratītibhyāṃsaṃśaye pūrvapakṣaḥ| sāṃkhyatatvaparaḥ| paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratīteḥ| tatpratiśca paṃcaśabdaviśeṣitātpañcaśabdāt| paṃcajanāiti hi na manuṣyādivācīśabdaḥ| prathamapaṃcaśabdasamabhivyāhāreṇa dvitīyapaṃcaśabdasyāpi saṃkhyāparatvāvasāyāt| tataśca pañcānāṃ janānāṃ samūhāiti samāhāraviṣayoyaṃ samāsaḥ| tathā niścaye ca paṃcapūlyaitivadīkārābhāvo liṅgavyatyayaśca chāndasassamarthanīyaḥ| taddhitārthottarapadayorabhāvena samāsasya samāhāviṣayatvāvaśyaṃbhāvāt| te samūhāḥ katītyākāṃkṣāyāṃ punaḥ pañcasaṃkhyayā viśeṣyante ’pañca pañca pūlya’ itivat| nanu samāsamabhaayupagamya chāndasatvena rūmasamarthanaṃ kimarthaṃ, asamāse'pi pañcaśabdadvayena pañcaviṃśatisaṃkhyālābhopapatteḥ| evaṃ saṃvardhanena saṃkhyāviśeṣalābho'pyanyatra saṃpratipanna eva| yathā ’pañcapañcāśatasrivṛtassaṃvatsarā’ ityatra pañcaguṇitapaṃcāśatsaṃkhyayā paṃcāśaduttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’vayaso vayasassapta daśasaptadaśāni dadātī’tyatra saptadaśaguṇitasaptadaśasaṃkhyayā ekonanavatyuttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’paṃcabhirdhātā vidadhāvidaṃ yattāsāṃ svasṝrajanayat paṃca paṃca tāsāmuyaṃti prayaveṇa paṃca nānārūpāṇi kratavo vasānāḥ triṃśatsvasāra upayaṃti niṣkṛta’ mityatra paṃcaguṇitapaṃcasaṃkhyayā paṃcaviṃśatisaṃkhyālābhā iti cet maivaṃ| paṃcajanaśabdasya samāsapadatvena tannāyāyanavatārāt| samāsapadatvaṃca śatapathabrāhmaṇapaṭhitasyāsya mantrasya antānudāttasvareṇa niścīyate| asyāntānudāttasvarasya śatapathabrāhmaṇasvaravidhāyakabhāṣikākhyagranthavihitabrāhmaṇapaṭhitamantratvanimittodāttādeśarūpatvāt| atastasya ’sthāninā samāsasye’ ti vyākaraṇavihitena antodāttasvareṇa ’paṃcānāṃtvā paṃcajanānā’miti mantrāntare samāsadarśanena ca atrāpi samāsena bhāvyamiti| tasmātsamāhārasamāso'yaṃ, chāndasatvena rūpasiddhirityeva yuktam| na ca tatvādhikyaprasaṅgaḥ| caturviṃśatestatvānāṃ ātmani pratiṣṭhitatvavacanaṃ tadadṛṣṭāyattatvāt bhāktaṃ, ātmanastadvacanaṃ svamahimapratiṣṭhitatvavacanavat bhāktamityupapatteḥ|

### [1.8.13.p2](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p2)

sāṃkhyatatvāparigrahe śrutapaṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānirvāhāditi| evaṃ prāpte siddhāntaḥ||

### [1.8.13.p3](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p3)

paṃcaviṃśatisaṃkhyopasaṃgrahādapi na sāṃkhyatatvapratītiḥ| tebhyaḥ pṛthagbhāvāt| tadvailakṣaṇyāt| ’yasmin paṃca paṃcajanā’ iti teṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmātmakatāpratīteḥ, ātmākāśābhyāṃ saṃkhyātirekācca| naca paṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānurodhena pūrvapakṣāvasānoktā kliṣṭagatiḥ kalpanīyā| kaṭhavallīṣu ’indriyebhyaḥ parāhyarthā’ ityādinā puruṣāvaratvena varṇitānāṃ jñānendriyakarmendriyabhūtatanmātrā manobuddhibhoktṛsthūlasūkṣmaśarīrāṇāṃ ’taccākāśaṃ sanātana’mityādiṣvākāśaśabdena prasiddhasya aprākṛtabhagavallokasya ca grahaṇasambhavāt kaṭhavallīṣu avyaktaśabdasya sthūlasūkṣmaśarīradvayaparatvopapatteḥ. evamakleśena antaraṅgaśākhāntaradṛṣṭasaṃkhyopasaṃgrahasaṃbhave kliṣṭagatyā bahiraṅgāprāmāṇikasāṃkhyatatvopasaṃgrahāyogtā| vastuto'tra paṃcaviṃśatisaṃkhyāpratītireva nāsti| samāhārasamāse srīpratyayābhāvapulliṃgayoḥ chāndasatvena samarthanīyatvāt, paṃcajanaśabdasya saṃjñāśabdatvamabhyupagamya ’diksaṃkhye saṃjñāyā’ miti sūtravihitasaṃjñaāsamāsavarṇanopapatteḥ| nanu tarhi paṃcajanasaṃjñakāḥ kecidiha varṇanīyā iti cet satyam| santyeva vākyaśeṣaśrutāḥ prāṇādayaḥ ’prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuśśrotrasyaśrotramannasyānnaṃ manaso ye manovidu’riti vākyaśeṣe hi ṣaṣṭhyantaiḥ prāṇādiśabdaiḥ prasiddhāḥ prāṇādayaḥ śrūyante| nanu śatapathabrāhmaṇe mādhyandinānāmevānnapāṭhaḥ| na kāṇvānām| atasteṣāṃ prāṇādayaḥ paṃcapaṃcajanā nasyuriti cet ucyate- ’yasminpaṃcapaṃcajanā’ ityasmāt pūrvasminmaṃtre ’taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛta’ miti jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇāṃ keṣāṃcijjotiṣāṃ pratipādakena ṣaṣṭhyantajyotiśśabdena prakāśakāni jñānendriyāṇai gṛhyanta iti indriyaviśeṣāṇāṃ samarpakeṇa ’prāṇasya prāṇa’ mityādivākyaśeṣeṇāvadhāryate| tatra ’prāṇasye’ti śabdena vāyusambandhinassparśendriyasya grahaṇam| mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena ṣaṣṭhyantena pradarśanāyogāt| ’cakṣuṣa’ iti ’śrotrasye’ ti cakṣuśśrotrendriyayorgrahaṇam| ’annasye’tyannaśabdoditapṛthivīsambhandhighrāṇendriyagrahaṇam| tenaiva adyate'nenānnamiti vyutpattyā taṃtreṇa rasanendriyasyāpi grahaṇam| ’manasa’ iti mana indriyasya| evaṃ gṛhītānāṃ sarveṣāmindriyāṇaāṃ grahaṇasidhyarthaṃ kaṇvaśākhāyāmapyupasaṃhartavyam| ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoditendriyopakramasya vākyaśeṣagateṃdriyaviśeṣopanyāsasya ca tatrāpi tulyatvāt tadevaṃ ’yasmin paṃca paṃcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ iti paṃcajanaśabdanirdiṣṭāni indriyāṇi ākāśaśabdopalakṣitāni bhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanāt natantrasiddhabrahmānadhīnapaṃcaviṃśatitatvānuvādaśaṅkāvakāśaiti sthitam||

### [1.8.13.p4](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p4)

saṃgrahakārikāḥ||

### [1.8.13.p5](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p5)

yasminpañceti manau pacoktāḥ paṃcajanasamāhārāḥ|

### [1.8.13.p6](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p6)

tatvāni paṃcaviṃśatirete kapilena kathitāni||

### [1.8.13.p7](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13.p7)

maivaṃ brahmāśrayatābhedānnahidhīstaduktatvānāṃ|

## Linked texts (1)

- [Śrībhāṣya (complete text)](https://indike.org/pramana/in.darsana.vedanta.brahmasutra!ramanuja*complete.4.4-45) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.nayamayukhamalika.1.8.13) · Pramāṇa
