Pramāṇa · Search · About · API

Virodhanirodha 1.p15

Virodhanirodha 1.p15

Language
Sanskrit

1.p15.1

ranmaya śuklādestadavayavatvānapāyāt | nahi pṛthagupalambhamātrādanavayavatvam | keśadantanakhāderapyanavayavatvāpātāt iti yātkiñcidetat || 'karttāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim iti kartṛyonipadābhyāṃ nimittatvamupā dānatvañcocyate | īśapadena tadupayuktaṃ cidaciccharīrakatvaṃ pradarśyate | utenadāha mākṣāccobhayāmnānāt iti' yoniścahi gīyate itica | yoniśabdaśca kāraṇe prasiddha na sthāne, kacitkastavyapadeśastu gauṇaḥ syāt | naceha tathā, mukhye bādhakābhāvāt | 'etadyonīni bhūtāni sarvāṇi' iti gītāvirodhācca | 'yadbhūtayoniṃ pārapaśyanti dhīrāḥ' iticātraivānukūlam | ekavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ mṛdghaṭādidṛṣṭāntaścātraiva kharasau | sādṛśyaprādhānyābhyāṃ tadupapādanasya goṇatvāt mṛdghaṭādidṛṣṭāntamya tadanupapādakatvācca | tadetatpratijñādṛṣṭāntayoranuparodhaṃ vadatā anyatroparodhaṃ darśayatā sūcitam | vistṛtaṃ ca sarvametatsiddhāntacintāmaṇau || tadevaṃ viśiṣṭopādānatvarūpe kāraṇatve viśeṣaṇaviśeṣyobhayagatatattadvasthāntaratāpattiyukte siddhānte siddhe 'yatkenaciddhvāntena pralapitaṃ—śāstrayonitvāt ityatra kāraṇatvasya vedāntaikagamyatāṃ prasādhya 'nātmā śruteḥ' ityatra brahmaṇo nirvikāratvopapādakaśrutyudāharaṇena tatkāraṇatvaṃ nirākṛtamiti, tattuccham | tatra svarūpānyathātvajñānasaṅkocavikāsa rūpavikāradvayābhāvapratipādanamukhenaniya ntṛśe tadubhayaviśiṣṭatārūpavikāro bhavatītyevābhidhānāt | kāraṇāvasthāyā avasthāntarāpattirūpo vikāraḥ prakāradvaye prakāriṇica samāna iti tasyaiva kaṇṭhato'bhidhānācca |

1.p15.2

evamasandigdhe'pyavasthāntarāpattyā kāraṇatvopapādane atra brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ pratiṣiddhamityabhivādam | svarūpadharmānyathātvalakṣaṇavikāradva yaśanyasya kāraṇatvāyogādityuktirunmādavilasiteti spaṣṭameva sarveṣām | tena praṇatāvesvaranyāya pradarśitaḥ | tadevamaviruddhe bhāṣyadvaye virodhoktirmandamanīṣasyānupāḍeyā || atha syāt-māstu bhāṣyadvayavirodha yuktivirodhastu bhavatīticet, keyaṃ yuktiḥ ? nirvikāratvaṃ cet uktottaratvāt | nityasya kāryatvāsambhava iticet nityamya jīvasya devamanuṣyādiśarīradvāreva svaśarīrabhūtacidaciddvārā kāryatvasya paramātmano'pyavirodhāt | sthūlāvasthā cidaciddvārikāhi paramātmanastadantaryāmitvāvasthā | sāca prāgamatī jāyata iti kāryatārūpatāmāpannā | nacaiṣā nityatva virodhinī || kiñca ' tadetadakṣayaṃ nityaṃ jaganmunivarākhilam| āvirbhāvatirobhāvajanma nāśavikalpavat || iti saharṣayo'ssādhuṃ | madhyasthāścāhu | 'dravya hi nityamākṛtiranityā' iti ' mahī ghaṭatvaṃ ghaṭata kapālikā kāpālikā cūrṇarajastato 'ṇu.'| iticātraivānukūlama | tadevaṃ dravyamātrasya svarūpeṇa nityatve avasthāntarāpa ttyātvanityatve sarvasammate nityatva kāryatvavirodhīti rikta vaca. |

1.p15.3

tadevaṃ vastu mātrasya nityatve satkāryavādi vedāntisammate avasthāntarāpattirūpakāryatve cāva dhṛte svarūpānyathātva jñānānyathātvayo cidacidvatayoravasthāntarayo 'satya jñānamananta brahma' iti brahmalakṣaṇāntargatasatyajñānapadābhyāṃ nāmāntarabhajanāharahava sthāntararūpāsatyatvajñānasaṅkocavārakābhyāṃ nirvikāratvasarvajñatvaśrutisahitābhyāṃ brahmaṇi nivāraṇā cidacidantaryāmitāyāssārvadikyā api sthūlasūkṣmāvasthatadubhayanirūpitavyaviśiṣṭaveṣeṇāsārvadikyā yuktaivotpattivināśarūpateti na kāryatva kāraṇatvadvaurbhikṣayam | ataeva na svabhāvānyathātvamātraniṣedhaśaṅkā'pi yuktā | ekatvabahuttvāṇutvamahatvāntaryāmitvaprabhṛtibahvavasthāpratipādakasakalāgamāntasantativirodhāt | atassarvānugatamavasthāntarāpattirūpa kāryatvaṃ brahmaṇyapi durvāram | etadeva vikāra ityucyate | tatra svarūpavikāro nirvikāratvavādiśrutismṛtiviṣayaiti sa evānartha., asattāhetutvāt | ataeva tadrāhityameva satyatvamityucyate | ' apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmardhijanmabhi. | varjitaśśakyate vaktu yassadā'stīti kevalama ||' iti bhāvavikārāitihyete prasiddhā ādidravyatā | 'vikārajananomajñām' itiśrute avasthāntarāpattimātra tu nārtha.| ano'nyathātvasya vikāratvoktyā kāraṇatvasya śrutividheyatva nirasta bhavati | nahi vikāra śrutyā vidheyo bhavati | tasyānarthatvāt anarthavidhāne śāstrasyāprāmāṇyāpātāditi dūṣaṇa dvitīyamunmādavilasitam | vikāramātrasyānartharūpatvābhāvāt | svarūpadharmānyathābhāvaśādvitasya pariṇāmasya janmarūpatvābhāvāt | asya ca na jāyate mriyate ityādinā niṣiddhatvāt |

1.p15.4

kāraṇatvapratipādakavākyānāṃ bādha āvaśyaka iti pralapana tṛtīyamunmādavilasitam | pariṇāmavṛddhayorjanma nyantarbhāve'pi tasya vikārarūpatayā niṣiddhatve'pi niruktasvabhāvānyathābhāvarūpajanmana. śrutipramitasyoktarītyā niṣedhāsaṃsparśitayā bādhāyogāt | 'na jāyate mriyate' ityādinā kāraṇatvaniṣedhaitica caturthamunmādavilasitama | tvanmate tasya brahmaviṣayatve'pi asmanmate jīvaviṣayatvāt || vikāramadbhāvavailakṣaṇyayorupapādanāt | tatra virodhakathanaṃ daśamamunmādavilasi tam | ataeva atra śrutibalānnirvikārasyaiva kāraṇatva siddhāntitamityāśaṅkya itthaṃghaṭanā nirvikārasyaiva svarūpadharmānyathātve svīkṛte syātāṃ atathāvidhasya kāraṇatvāyogāt | eva ca ' nātmā śrute ' ityatra svarūpadharmānyathātvasya pratiṣedhyatvoktyā virodha | nacānyathātvamantareṇa śrutibalātkāraṇatva vaktu śakyam tathātve tatraiva cidacito pareṇopapādanamasaṅgata syāditi dūṣaṇa tadapyekādaśamunmādavilasitam | savikārasya savikāreṇaiva kāraṇena bhavitavyam ityanuvādasya śrutibalānnirvikārameva kāraṇamiti siddhāntitamityasya ' nātmā śrute ' ityatra mṛtsvarūpadharmānyathātvayo śrutipratiṣedhyatvoktirityasya ca pratyekamunmādavilasitatvāt | anyathātvāśrayasyaiva kāraṇatvaniyamādityaparamunmādavilasitam | kālādṛṣṭāde daṇḍādeśca vinā'pyanyathātva kāraṇatvadarśanāt | nahi prāgabhāvāde kāryasāmānyakāraṇasyānyathātva svarūpagataṃ svabhāvagataṃvā kenāpyanunmattenopalabhyate | evamunmādacatuṣṭayagarbho'ya svarūpadharmānyathātva pratiṣedhoktirūpo mahānunmāda

Linked texts (1)