Yogasutra 5
Maṇiprabhā 5
- Language
- Sanskrit
5.1
janmunā yakṣādīnāmākāśagamanādisiddhiḥ kapilādīnāṃ ca sāṃsiddhikotyucyate | oṣadhiviśeṣasevayā māṇḍavyādīnām | mantrajapena keṣāñcidaṇimādisiddhiḥ | tapasā viśvāmitrādīnāṃ siddhiḥ| etāścatasraḥ “siddhayaḥ” pūrvajanmābhyastayogajā eva janmādinimittena vyajyante | ata eva yogābhyāse viśvāsena pravṛttiriha siddhyadarśane'pi janmāntare sāphalyāt | “samādhijāstu” pūrvapāde vyākhyātāḥ |
nanu tapaḥprabhāvādihaiva nandīśvarasya śrīgaurīvallabhakaṭākṣavīkṣaṇena devaśarīrapariṇāmaḥ śrūyate | tatra na tāvadayaṃ naradeho devādidehasyopādānaṃ tasmin sthite pariṇāmāntarāyogānnaṣṭasyānuhetutvāt | nāpi tadavayavā evopādānaṃ naradehamātrahetorvilakṣaṇakāryakāritvāyogādityāśaṅkagrāha :-
5.2
pradhānādayaḥ pṛthivyantāḥ prakṛtayastāsāṃ sarvatra sattvānnarādidehāvayaveṣu tāsāmāpūrāddharmādinimittānurodhenāvayavānupraveśāt “jātyantarapariṇāmaḥ” yujyate yathā'gnikaṇasya prakṛtyanugrahāinādau bahuṛṇadimaṇḍalavyāpitvaṃ tadvadityarthaḥ |
nanu prakṛtyāpūro dharmādinimittamapekṣate na vā ? na cetsarvatrāpūrāpattiḥ | nādyaḥ | dharmādeḥ pravarttakatve puruṣārthaḥ pravarttaka iti siddhāntavirodhādityata āha :-
5.3
nirīśvarasāṃkhye hi puruṣārtha evānāgataḥ prakṛtīnāṃ pravarttakaḥ | asmākaṃ tu seśvarāṇāṃ taduddeśeneśvaraḥ pravarttaka ityuddeśyatayā puruṣārthaḥ pravarttaka ityucyate | “nimittaṃ” tu tāsāṃ na pravarttakaṃ tatkāryyatvāt| kintu "tato" nimittādvaraṇasya pratibandhasya bādho bhavati dharmeṇādharmanirāse prakṛtayaḥ svayameva devādivariṇāme pravarttante pāpātiśayena puṇyapratibandhe sati tiryyagādipariṇāmo yathā nahuṣasya sarpapariṇāmaḥ| "kṣetrikavat" iti yathā kṣetrikaḥ kṛṣīvalo jalasyonnatadeśādviraṇabhedanamātraṃ karoti tato jalaṃ svayameva kedārāntare pravarttate tadvadityarthaḥ |
nanu yadā yogī yugapadbho gārthaṃ bahūn kāyān nirmimīte tadā teṣu cittāni kuto bhavantyata āha :-
kvāhaṃ pramādanirataḥ kva vātsalyaṃ guroridam | nūnaṃ mahātmanāṃ dīne svataḥścittaṃ kṛpā'nvitam |
5.4
yogaprabhāvāgnirmoyanta iti nirmāṇāni cittāni yogisaṅkalpādhīnaprakṛtyāpūrātkāyavadahaṅkārālaṅkṛterjāyanta ityarthaḥ |
tarhi cittānāṃ bhinnabhinnābhiprāyatvāda yogino bhogāsiddhirityata āha :-
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryyaśrīgovindānandabhagavat pūjyapādaśiṣyaśrīrāmānandasarasvatīkṛtau sāṃkhyapravacane yogamaṇiprabhāyāṃ kaivalyapādaścaturthaḥ samāptaḥ ||
5.5
nirmitacittānāṃ yogī svabhogānukūlapravṛttiviśeṣaniyāmakaṃ cittaṃ nirmimīte yogabalāttat "cittaṃ" teṣāṃ nāyakaṃ bhavati tena bhogastadanusandhānaṃ yujyata ityarthaḥ |
evaṃ janmādibhiḥ pañcavidhāni 'siddhacittānyuktāni teṣvapavargabhāgoyaṃ cittaṃ nirdhārayati :-
5.6
"tatra" teṣu janmādijeṣu yatsamādhijaṃ tat "anāśayaṃ" kleśavāsanāśūnyaṃ mokṣayogyamityarthaḥ |
yoginaścittavatkarmāpi vilakṣaṇamityāha :-
yadyapi suptotthitasyānantarapūrvadinānubhavajavāsanāḥ prāyeṇābhivyajyante'vyavadhānāt tathā'pyanādisaṃsāre yenakarmaṇā yajjanmani bhogairvāsanāḥ sañcitāḥ tāsāṃ janmakoṭyā deśena kalpaśatena ca vyavahitānāmapi tajjātīyena karmaṇā tajjanmani punaḥ prāpte sati tenaiva karmaṇā janmano vā'bhivyaktānāmānantaryyamavyavahitatvaṃ smṛtidvārā bhogādihetutvamiti yāvat | vijātīyakarmārabdhānantarapūrvajanmavāsanānāṃ vyañjakābhāvāt prasuptireva vyavahitānāmapi karmajanmanorabhivyañjakayoḥ sattvādabhivyaktiyuktā | na ca vijātīyatve'pyavyavadhānādanantarapūrvavāsanā eva tābhyāṃ smṛtyādyarthamabhivyajyantāmiti vācyam | smṛtisaṃskārayorekarūpatvādayamarthaḥ kriyā jñānamanyadvā rāgādikaṃ śaktyātmanā sthitaḥ saṃskāraḥ | sa ca svasamānaviṣayakakriyāsmṛtyādihetuḥ | kriyāsaṃskāraḥ kriyātmanā, jñānasaṃskāraḥ smṛtyātmanā, anyasaṃskāro'nyātmanā, pariṇamata iti yāvat | evaṃ smṛtisaṃskārayorabhedenaikaviṣayatvena caikarūpatvāt śrānantaryyaśabditaḥ kāryakāraṇabhāvo na vijātīyayoḥ | na hi vyavadhānaṃ saṃskārasya virūpakāryyakāritvamāpādayati ghaṭānubhavajasaṃskārādanantaramanubhūtasmṛtyāpatteriti |
9 ||
nanu janmāntaritavāsanā na santīti vadantaṃ cārvākaṃ pratyāha :-
5.7
vāṅmanasasādhyaṃ sukhaikaphalaṃ karma śuklaṃ karma svādhyāyatapaḥśīlānāṃ bhavati | duḥkhaikaphalaṃ karma kṛṣṇaṃ durātmanāṃ bhavati | sukhaduḥkhamiśraphalaṃ bahiḥsādhanasādhyaṃ śuklakṛṣṇaṃ somayāgādiratānāṃ bhavati | tatra vrīhyādibadhena pipīlikā''diparipīḍayā dakṣiṇādānādiparānugraheṇa ca yogādidaṃ “trividhaṃ” karma “itareṣām” ayogināṃ bhavati | “yoginastu” saṃnyāsino bāhyasādhanasādhyakarmatyāgānna śuklakṛṣṇaṃ karma, kṣīṇakleśatvānna kṛṣṇaṃ, yogajadharmasya phalamanabhisaṃdhāyeśvarāpètatvānna śuklaṃ karmāsti, ataścittaśuddhivivekakhyātidvārā mokṣaikaphalaṃ “aśuklākṛṣṇaṃ” “karma” ityarthaḥ |
karmaṇaḥ prasaṅgādvāsanā'bhivyaktiphalamāha :—
5.8
“tataḥ” trividhātkarmaṇo maraṇakālānantaraṃ jātyāyurbhogarūpavipākadānāyābhivyaktau tasya vipākasyāniguṇānāṃ “vāsanānām” abhivyaktirbhavati na viruddhānāmityarthaḥ | devatvaprāptau citte prasuptā eva narakabhogavāsanā bhavanti tāsāmabhivyaktau divyabhogāyogāditibhāvaḥ |
nanu svargadeśe devajanmani jātāstadbhāgebhyo vāsanāḥ kathaṃ naravyāghrādijanmasaṅghavyavadhānāntaraṃ punardevajanmanyabhivyajyante | anantarajanmapūrvavāsanā eva pūrvadinavāsanāvat kuto na vyajyanta ityata āha :—
5.10
na kevalaṃ “tāsāṃ” vāsanānāmānantaryyaṃ kintu anāditvamapīti cārthaḥ | kutaḥ ? sadā'haṃ bhūyāsamityāśiṣo maraṇatrāsasya nityatvāt sarvajaneṣvavyabhicārādityarthaḥ| idamatrākūtam | jātamātrasya kampādyanumito maraṇatrāso heṣṭaduḥkhasmṛtimavyabhicārāt kalpayati, sā vāsanāṃ, sā'pi maraṇajaduḥkhānubhavaṃ, so'smiñjanmancasabhāvyamāno janmāntaraṃ, kalpayatītyanāditvasiddhiriti | nanu dehasyānātmatve kasya janmamaraṇatrāsaḥ ātmano'nādyantasyobhayatvāditi cet, cittasyeti brūmaḥ tasyaiva hyanādivāsanā'nuviddhasya cittasyāhaṅkārikatvena vibhunastattaddehasaṅkocavikāsaśīlavṛttilābho janmavṛttyuparamo maraṇaṃ tatkāle duḥkhamityādisarvasaṃsāraḥ |
nanvanādivāsanānāṃ kathamucchedastatrāha :—
5.11
naitāḥ puruṣavadanādayaḥ kintu kāryā eva pravāhā anādayaḥ ataḥ kāraṇocchedāducchedasambhavaḥ | tathā hi pūrvapūrvabhramasaṃskāralakṣaṇāvidyā'hamityasmitāhetuḥ sā ca naro'haṃ mamedamaniṣṭamiti bhramahetuḥ so'pi rāgadveṣayostau ca paranigrahādidvārā dharmādharmayostau ca bhoge so'pi vāsanāsu tāḥ punarbramādiṣvanādisaṃsāracakramaniśamāvarttate | tatra vāsanānāṃ kleśakarmāṇi hetavaḥ, dehrāyurbhogāḥ phalaṃ, cittamāśrayaḥ, śabdādikamālambanam, etaiḥ“saṃgṛhītatvādeṣāṃ” kriyāyogāṅgayogajāviplavavivekakhyātyā ucchede sati kāraṇānāmabhāvāducchedo bhavatītyarthaḥ |
nanu satāṃ saṃskārāṇāṃ kathamabhāvaḥ ityata āha :—
5.12
nāsatāmutpādo na satāṃ vināśaḥ “nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ” iti parameśvaragītāśruteḥ | “vedāhaṃ samatītāni varttamānāni cārjuna bhaviṣyāṇi ca bhūtāni” iti varttamānavadatītānāgatasya pratyakṣavedyatvokta śva na hyasataḥ pratyakṣavedyatvaṃ sambhavati tasmādatītānāgataṃ dharmajātaṃ dharmiṇi śaktirūpeṇāstyeva yatpariṇāmatrayasaṃyamādinā yoginaḥ sākṣātkurvanti kulālādayaśca buddhāvālikhya kurvanti yadā'nvayī dharmī sthira eka uktaḥ| nanu tarhi vāsanā''divatsattvāttattvajñānavaiyyarthyamiti cenna| dharmmāṇāmanāgatādyadhvanāṃ bhedādvarttamānādhvani hi duḥkhādivāsanācitraṃ sādhikāramasaṃkhyeyapariṇāmaśīlaṃ cittaṃ bhogyatā''pannaṃ bandha ucyate| tattvajñāne sati niradhikāramatītādhvani praveśitaṃ prakṛtyātmanā sadapi punarutthānavījasya karttavyapuruṣārthasya kṣātatvānna punarāvarttata ityarthaḥ |
atītānāgataṃ svarūpato'stītyuktaṃ tatra kiṃ svarūpamityata
5.13
vyaktā varttamānādhvānaḥ, sūkṣmā atītānāgatādhvānaḥ, te mahadādayo ghaṭādiviśeṣāntāḥ guṇātmānaḥ sattvarajastamaḥsvarūpā ityarthaḥ | sarve bhāvāḥ sukhaduḥkhamohātmakaguṇānvitatvena tatprakṛtitvāt tatsvarūpā eva yathā ghaṭādayo mṛdanvitāḥ mṛtsvarūpāḥ prakṛtivikārayorbhedāmedarūpatādātmyāttatra guṇāḥ pariṇāminityāḥ | anye sarve bhāvāḥ pratikṣaṇapariṇāmāḥ kṣaṇavidhvaṃsinaḥ| puruṣastu kūṭasthaḥ | taduktaṃ bhāṣye :— "guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati | yattu dṛṣṭipathaṃ prāptaṃ tanmāyaiva sutucchakam" || iti | aindrajālikavat kṣaṇavidhvaṃsītyarthaḥ |
nanu yadi trayo guṇāḥ pariṇāminaḥ tarhi pariṇāmānāṃ pratyekamikatvaṃ na syāt na hi mṛttantudugdhānāmekaḥ pariṇāmo dṛṣṭa ityata āha :—
5.14
bahūnāmapyekaḥ pariṇāmo dṛṣṭaḥ yathā rūmāsthale kṣiptānāṃ gajāśvādīnāmeko lavaṇapariṇāmaḥ, varttitailāgnīnāmeko dīpapariṇāmaḥ, mṛdādīnāṃ tvaṅgāṅgibhāvāvānna pariṇāmaikatvam | guṇānāṃ tu pariṇāmasyāṅgāṅgibhāvasyaikatvādvastuno mahadādestattvamekatvaṃ yujyate | tatra sattvasyāṅgittve guṇatrayādeko mahān, tasmādekasmādrajaḥpradhānādahaṅkāraḥ, tamaḥpradhānāt pañcatanmātrāṇi pratyekamekatvavanti bhavanti, ahaṅkārāt sāttvikādu drīndriyāṇi, rājasāt karmendriyāṇi, ubhayātmakānmanaḥ| evaṃ śabdatanmātra syāṅgitve satyākāśaḥ pañcatanmātrāṇāmikaḥ pariṇāmaḥ | evaṃ sparśarūparasagandhatanmātrāṇāṃ krameṇāṅgittve vāyugnyambuvanayaḥ pratyekaṃ jāyante | ekasmādvahavaḥ pariṇāmāstu bahupariṇāmavāsanānarūpaśaktivaicitrādityalaṃ vistareṇa |
nanu kṣaṇikavijñānātmakacittātiriktaṃ vastu nāstyeva yatprameyaṃ tadvijñānābhinnaṃ, yathā vijñānaṃ, prameyāśca ghaṭādayo'taḥ kasyaikatvanānātvacintā cittameva hyanādi samanantarapratyayātmakavāsanāvicitraṃ dravyaguṇātmanā bhātīti vadantaṃ bauddhaṃ pratyāha :—
5.15
tayościttavastunoḥ "vibhaktaḥ" "panthā" bhinno mārgaḥ vijñānārthayorbheda iti yāvat | kuto vastunaḥ strīpiṇḍādeḥ sāmye'pi cittānāṃ bhedādyadekasyāṃ nāryāṃ patyuḥ sukhavijñānaṃ, sapatnā duḥkhavijñānaṃ, tadalābhe kāmukasya moho viṣādastadvijñānaṃ, niṣkāmasyopekṣāvijñānaṃ, sarveṣāṃ yā tvayā dṛṣṭā sā mayā'pi dṛṣṭetyabādhitapratyabhijñānādekaṃ vastunekaṃ vijñānamiti tayorbhedaḥ | yadekaṃ tadanekebhyo bhinnaṃ, yathā nīlavijñānaṃ pītavijñānebhyaḥ, ekaṃ ca vastutaḥ svagocarānekavijñānebhyo bhinnam | na ca prameyasya pramaikyaṃ yuktam | ekatve viṣayaviṣayitvavirodhādvāhyārthābhāve vijñānānāṃ nīlapītādyākāratvāyogācca | na ca prameyātmakavāsanā tatra heturiti vācyam | naṣṭasyāhetutvāt | na caikarūpātpadārthāttava kathaṃ cittavaicitryamiti vācyam | arthasya triguṇatvādadharmādharmāvidyā'pekṣayā'rthagatānāṃ sattvarajastamasāmudre kāt sukhaduḥkhamohavijñānahetutvaṃ tattvajñānāpekṣayā guṇānāṃ sāmyādupekṣāhetutvamiti yuktatvāttasmādasti vijñānātirikto'rthaḥ |
yatta kaścidāha | astu vijñānādanyo'rthaḥ sa tu jar̤atvāddhijñānagrāhyaḥ prātibhāsiko nājñāto'stīti | sa vaktavyaḥ kutastasyotpattiriti, grāhakavijñānāccittvāditi cet kimekacaitracittasya ghaṭavastukāryam, uta caitramaitrādyanekacittānāṃ, nādya ityāha :—
5.16
yadyekacittasya kāryyaṃ ghaṭavastu tadā tasmiṃścitte paṭādiṣu vyagre tadvastu “pramāṇakaṃ” “kiṃ” naṣṭaṃ “syāt” ityarthaḥ | na ceṣṭāpattiḥ | punastaddarśane so'yamityabādhitapratyabhijñānādekasya vyagratve'pyanyena dṛśyamānatvācca tasmānnaikacittatantraṃ vastu nāpyanekacittatantraṃ prātibhāsikasya svapnavadekacittatantratvaniyamāt pūrvamekena dṛśyamāne ghaṭe bahucittaiḥ paścātsambandhe vilakṣaṇaghaṭāntarotpattiprasaṅgācca sāmagrīvailakṣaṇyāt | kiṃ codaradarśanakāle pṛṣṭhabhāgo nāstītyudaramapi na syāt tasmānna prātibhāsikaṃ vastu kintu cittātiriktaṃ svatantramiti siddham |
nanu siddhānte vibhunaścittasya sarvasambandhāt sadā sarvaṃ jñāyetetyata āha :—
rūpī ghaṭa itivat sukhyahaṃ, kruddho'haṃ, śāntaṃ me mana, iti “dṛśyatvāt” cittaṃ “svābhāsaṃ” svaprakāśaṃ “na” bhavatītyarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ| kimidaṃ svaprakāśatvaṃ na tāvat svābhinnaprakāśakriyākarmatvaṃ kriyākarmaṇoraikyāyogānna hi gatirgamyate, kintu grāmaḥ, nāpi puruṣavaccittasya svabhinnaprakāśaviṣayatvaṃ kruddhaṃ me mana ityanubhavaviṣayatvādato dṛśyatvāt svātiriktadraṣṭṛkaṃ cittaṃ so'hamitipratyabhijñānānna kṣaṇikamiti |
kiñca :—
5.17
yadyapyāhaṅkārikatvāccittendriyāṇi vibhūni tathā'pi teṣāmahaṅkāre suptānāṃ sambandho viṣayasya sphūrttāvahetuḥ kintu karmaṇā'bhivyaktānāṃ dehasthānāṃ, tathā cendriyadvārā yenārthena “cittasya” uparāgaḥ tasminnarthe cittaṃ svaniṣṭhacitprativimbarūpāṃ sphūrttiṃ dhatte tamarthaṃ svākāravṛttidvārā buddhisyaprativimbadvārā puruṣaścetayate nānyamiti “vastu” “ jñātājñātaṃ ” bhavati | ata eva cittaṃ tadarthoparāgamapekṣya kadācidvastu jānāti kadācinnati jñātājñātaviṣayatvāt pariṇāmīti bhāvaḥ |
tarhi ātmanaḥ pariṇāmitvamityata āha :—
5.18
puruṣasya hi kṣiptamūḍhādisarvavṛttikaṃ cittaṃ viṣayaḥ sa yadi cittena svaviṣayaśabdādivat puruṣeṇa svasattākāle na jñāyeta tadā cittavatpariṇāmī syātpuruṣaḥ vṛttipariṇāmaṃ tattadākāramapekṣya tajjñātṛtvāpātāt tadā kiṃ pariṇāmidvayeneti cittādanyaḥ puruṣo na syāt sadaiva tu svasattākāle jñāyamānāścittavṛttayo bhogyāḥ śabdādyākārāḥ tasya bhogyasya prabhorbhokturapariṇāmitvaṃ jñāpayanti sākṣiṇo'pariṇāmitvādeva hi svayaṃ “sadā” “jñātā” bhavanti nānyathetyarthaḥ |
nanu cittameva kṣaṇikaṃ svaprakāśaṃ svasvārthayorbhāsakamastu kiṃ sākṣiṇetyata āha :—
5.20
kṣaṇikavādina ekatrineva kṣaṇe cittacaitanyayorubhayoravadhāraṇaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ| tathā hi| ghaṭamahamadrākṣamiti cittārthayoḥ smaraṇaṃ tayoranubhavajanyaṃ tatra cittakṣaṇe tayoḥ kathamanubhavaḥ? na ca cittamevobhayānubhava iti vācyam | arthasya cittajanyatve'rthakṣaṇe cittāsattvādajanyatve tatsamakālatve'pi tadutpattitādātmyayorabhāvena tadgrāhyatvāyogād asambaddhagrāhitve cittasya sarvajñatā''pattiḥ| uktaṃ hi| “saugataiḥ” “atadutpattiratadātmā ca tena na gṛhyata”iti | na vā cittaṃ svānubhavaṃ dṛśyatvādityuktaṃ, nāpi cittaṃ svasvārthayoranubhavadvayam| atikṣaṇikasyotpattivyatiriktavyāpārābhāvāt | uktaṃ hi | “bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyata” iti | na caikasmādvyāpārabhedaṃ vinā kāryabhedo yuktaḥ | na vā svapne jñānaṃ jñeyaṃ ca yugapat kartuṃ śakyaṃ tasmātsākṣiṇaiva cittacaitanyayoranubhava iti siddham |
nanu mā'stu cittaṃ svadṛśyaṃ cittāntareṇa dṛśyatāṃ kiṃ sākṣiṇetyata āha :—
5.21
yadi nīlākāraṃ cittaṃ cittāntareṇa dṛśyaṃ tadā tadapi buddhirūpaṃ cittamanyayā buddhyā so'pyanyayetyanavasthāpātāt | na ca dvitrāṃstricaturāḥ pañcaṣā vā cittātmāno grāhyā iti nānavastheti vācyam | grāhakacittāniścaye grāhyacittāniścayāt gehe ghaṭo dṛṣṭo na veti saṃśaye, na dṛṣṭa iti vyatirekaniścaye, cārthaniścayādarśanena jñānacittāniścayasyārthāniścayāhetutvāt tattadanantacittānāmanubhave cānantacittasmṛtīnāṃ saṅkaraśca prāpnoti smṛtyānantaryādaśakyagrahatvāt grāhakābhāvācceyaṃ nīlacittasmṛtiriyaṃ pītacittasmṛtiriti vibhāgo na syādityarthaḥ | cittānāṃ samatvād dīpānāmiva grāhyakatvāsaṃbhavaśca | ataḥ sākṣivedyaṃ cittamiti siddham |
nanu kūṭasthasya sākṣiṇaścittena kriyāpūrvakasambandhābhāvāttattena kathaṃ saṃvedyamityata āha :—
5.22
yathā buddheḥ kriyayā ghaṭādisaṃśleṣaḥ prati saṅkramo'sti pariṇā mitvācca tathā citerbuddhau pratisaṅkramo'pariṇāmitvāt | kintu sūryyasya jale pratibimbavacciterbuddhau pratibimbe sati buddheścidākāratā''pattau svasya bhogyāyā buddheḥ saṃvedanaṃ bhavati cicchāyāgrāhyatvasambandhena cidupasaktaṃ cittaṃ cidbhedyamityarthaḥ | “apratisaṅkramāyāḥ”citeḥ sānnidhyāttasyāściterākāracchāyā yatra tadbhāvāpattau satyāṃ svabhogyabuddhisaṃvedanamiti yojanā |
nanu yadi cittātirikta ātmā'sti tarhi kathaṃ keṣāñcit cittamevātmeti bhrama ityāśaṅkya cittasya sarvārthagrahaṇasāmarthyaṃ teṣāṃ bhramabījamāha :—
5.23
draṣṭā puruṣaścetanaḥ dṛśyaṃ śabdādyacetanamiti tatsarvaṃ cetanācetanamartho viṣayo yasya tatsarvārthaṃ tatra tatsānnidhyāccidrūpatāmiva prāptaṃ draṣṭṛ ciduparaktaṃ draṣṭṛviṣayaṃ bhavati indriyādidvārā dṛśyoparaktaṃ tadākāraṃ bhavati | tathā ca bhogyaśabdādyākāraṃ sukhaduḥkhādipariṇāmalakṣaṇabhogātmakaṃ dṛśyamapi cittaṃ citpratibimbābhedādātmeti bhramaḥ saugatānāṃ yuktaḥ | cittasya japākusumādyarthākāragrahaṇaśīlābhijātasya sphaṭikamaṇikalpasya dṛśyākāragrāhitvāccittātiriktāthoṃ nāstīti vijñānavādināṃ bhramaḥ | atretthaṃ vivekaḥ | cittasya bhogyatvādbhoktānyaḥ khokarttavyaḥ sa nityoditā cicchaktirityucyate | dvidhā cicchaktiḥ nityoditā'bhivyaṅgyā ceti | tatra nityoditāyāḥ kūṭasthacicchakteḥ cittasattvābhivyaṅgyā citpratibimbarūpā sukhādisārūpyamāpannā cicchaktirbhoga ityucyate | sa dvividhaśca bhogaḥ cidavasānatārūpa ekaḥ, pariṇāmalakṣaṇo'paraḥ, tatrābhivyaṅgyā cicchaktirādyaḥ puruṣasya bhogaḥ, aparaḥ sukhādipariṇāmo buddheḥ prāptacaitanyāyā iti| itthaṃ buddhipuruṣāntaraṃ vivicya vidhvaṃstasamastamalajālaṃ niścalapradīpaśikhākāraṃ samāhitaṃ praśāntavāhiścittaṃ puruṣasattāṃ niścinotīti tātpayryam |
itaśca cittādanyo bhoktā'stītyāha :—
5.24
yadyapi kleśakarmavipākavāsanābhiranantābhiḥ sukhādyāśrayatayā bhoktṛkalpaṃ "cittaṃ" tathā'pi parasya nirupacaritacitsvabhāvasyārtho bhogāpavargau sādhayatīti "parārthaṃ" bhogyameva na bhokteti yāvat | kutaḥ ? saṃhatya dehendriyādisahakāribhirmilitvā bhogādikāryyakāritvāt, yanmilitvā kāryyakāri tatparārthaṃ, yathā gṛhādi, na hi stambhādibhiḥ saṃhatya gṛhaṃ svasya vasatiṃ karoti kintu parasmai viṣṇumitrāya | evaṃ guṇā api buddhyādikaṃ parārthaṃ kurvantīti yuktam ata eva puruṣaśeṣatvād guṇā ucyante | tathā ca sattvādayaḥ parārthāḥ saṃhatya kāritvād gṛhavadityasya hetoḥ pakṣadharmatābalād guṇairasaṃhataḥ śuddho niṣkalaḥ svārthaścinmātraparaḥ sidhyati | yo yasya bhoktā sa tenāsaṃhato, yathā gṛhasvāmīti vyāpteḥ guṇabhoktarapi parārthatve'navasthānāt “puruṣānna paraṃ kiñcit” iti śruteśca | tasmādyasya bhogāpavargau guṇamayabuddhyā karttavyau sukhaduḥkhābhyāṃ yo'nukūlanīyaḥ pratikūlanīyaśca sa bhoktā'stīti siddham |
iyatā sūtrajālena janmādisiddhiṃ, citteṣu mokṣayogyacittaṃ nirddhāṃryya, karmavāsanāprapañcapūrvakaṃ vijñānabhinnārthasādhanena paralokādiprapañcaṃ paralokinaṃ ca bhoktāraṃ niradhārayat| adhunā kaivalyaṃ nirūpayituṃ tad yogyamadhikāriṇaṃ darśayati :—
5.25
pūrvasukṛtabalāt kasyacitpuruṣadhaureyasyātmabhāve tattve bhāvanā jijñāsā bhavati kvāhaṃ kasya kuto veti tasyādhikākāriṇaḥ pūrvoktavivekena buddheranyaścinmātraḥ puruṣo'hamiti “viśeṣadarśinaḥ” tattvajijñāsā vinivarttate, icchāyāḥ svaviṣayalābhanivarttyatvāt | yasya tu nāstikasya dehād buddhervā'nyo bhoktā nāstītyanātmanyātmabhāvanā dārghyaṃ so'nadhikārī, yastattvajijñāsuḥ so'dhikārīti bhāvaḥ |
nanu tattvajijñāsorviśeṣadarśanānantaraṃ kīdṛśaṃ cittamityata āha :-
5.26
pūrvaṃ buddhādāvātmabhramadaśāyāṃ yaccittaṃ viṣayanimna' saṃsāraprāgbhāramāsīt tadidānīṃ nivṛttabhramasya yogina-“ccittaṃ” “vivekanimna” dṛgdṛśyayorbhedo viveko nimna ālambanabhūmiryasya tadvivekaniṣṭhamiti yāvad ata eva kaivalyaṃ prāgbhāro'vadhiryasya tat “kaivalyaprāgbhāraṃ” kaivalyaphalāvasānaṃ dharmameghākhyadhyānarataṃ bhavatītyarthaḥ |
nanvīdṛśasya cittasyāhaṃmametivyutthānapratyayāḥ kuto bhavantītyata āha :—
ṣaḍviṃśatitattvānyālocayataḥ sattvapuruṣānyatākhyātiryā jāyate sarvādhiṣṭhātṛtvādyavāntaraphalā tat prasaṃkhyānam, tatrāpi "akusīdasya" kutsiteṣu viṣayeṣu sīdatīti kusīdo rāgaḥ tadrahitasya sarvātmanā vivekakhyātireva santatirūpo “dharmameghasaṃjñaḥ" “samādhiḥ” bhavati | sa ca khalu aśuklakṛṣṇāṃ dharmaṃ kaivalyaphalaṃ mehati siñcatīti dharmamegha ityucyate | prasaṃkhyāne vairāgyāt dharmameghe sati paravairāgyodayāt prasaṃkhyānasya nirodho bhavatīti bhāvaḥ |
29 ||
5.27
vivekakhyātirūpaprasaṃkhyānaparasyānyahaṃ kṣīyamāṇebhyo vyutthānasaṃskārebhyaḥ prasaṃkhyānacchidreṣu abhivyaktebhyaḥ pratyayāntarāṇi vyutthānarūpāṇi bhavantītyarthaḥ |
nanu satyapi prasaṃkhyāne vyutthānasaṃskārāḥ kāryyāyottiṣṭhanti cet, kasteṣāṃ hānopāya ityata āha :—
5.28
avidyārāgādikleśāḥ kriyāyogatanūkṛtāḥ tattat avasaralabdhaprasarāḥ prasaṃkhyānadahanadagdhāḥ punaścitte saṃskāraṃ na prasuvate | evaṃ vyutthānasaṃskārā api vivekakhyātyaparipākadaśāyāṃ pratyayāntarāṇi kurvāṇāḥ paripakvaprasaṃkhyānadahanadagdhātmavījabhāvā na prasavadharmāṇo bhavantīti “kleśavadeṣāṃ” “hānamuktaṃ” veditavyamityarthaḥ |
evaṃ prasaṃkhyānena vyutthānasya nirodhamuktvā prasaṃkhyānasyāpi nirvījayogapekṣayā vyutthānarūpasya nirodhopāyamāha :—
5.30
“tato” dharmameghāt kleśānāṃ pañcānāṃ savāsanānāṃ tanmūlānāṃ karmaṇāṃ ca nivṛttiḥ bhavatītyarthaḥ |
5.31
āvṇvanti cittamityāvaraṇā rajastamomayāḥ kleśakarmarūpā malāḥ sarve te āvaraṇāśca malāśca sarvāvaraṇamalāḥ taiḥ dharmamegha dhyānenāpetasya "jñānasya” śuddhabuddhayālokasya "ānantyāt” “jñeyaṃ” cetanācetanātmakaṃ sarvam “alpam” eva bhavati, yathā śaradi aśeṣaghanādimalāpete nabhasi sarvataḥ pradyotamānapracaṇḍamārttaṇḍa prakāśapaṭale ghaṭādayaḥ prakāśā alpā bhavanti tadvadatyantanirmalasya buddhisattvasya prakāśasya kiṃ nāma yanna gocara iti bhāvaḥ | seyaṃ dharmameghasya parā kāṣṭhā darśitā, ata eva dharmā, na ca śriyanta iti vyutpattyā | sarvānaiva jñeyān mehati prakāśayatyapi dharmamegha ityāha, ayameva hi dharmameghaparipāko jñānaprasādaḥ karatalokkatāmalakavatpuruṣaṃ nirdoṣamaparokṣīkurvan nirmalajalāntarmatsyāniva jar̤āviśuddhaprakrativikārahṛśyaviṣayāntargatāśuddhivināśādidoṣān prakaṭayan cittatapasvino nirvojayogākhyanidhimāpādayan paravairāgyamityucyate |
5.32
“tato” dharmameghaphalībhūtaparavairāgyātmakānantajñānānantaraṃ guṇānāṃ bhogavivekakhyātirūpapuruṣārthakakaraṇāt prāg yaḥ pariṇāmānāṃ mahadādighaṭāntānāṃ sṛṣṭāvānulomye na, pralaye ghaṭaḥ pṛthivyāṃ līyate; pṛthivyapsu; āpastejasi; ityādi prātilomyena, ca krama āsīt tasya parisamāptireva taṃ puruṣaṃ prati “guṇānāṃ,” puruṣārthatvādanāgatāddhā hi puruṣārthī guṇānāṃ pravarttakastasmin kṛte guṇā na kṣaṇamapi sthātumutsahanta iti bhāvaḥ |
5.33
kṣaṇā: kalāṃśāsteṣu samāhitabuddhinā kramo jñeyaḥ | tatra “kṣaṇapratiyogī” “krama” iti svarūpanirdeśaḥ | kṣaṇau pratiyoginau nirūpakau yasya sa kṣaṇapratiyogo | evaṃ kṣaṇikapariṇāmakramo mantavyaḥ | tatra pramāṇamāha | “pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ” iti mṛdi piṇḍaghaṭakapālacūrṇakaṇānāṃ pratyakṣapariṇāmānāṃ pūrvāntaḥ piṇḍa aparāntaḥ kaṇa, iti pūrvotparāvadhigrahaṇena kramo niścitya grāhyo bhavati, piṇḍānantaraṃ ghaṭa iti kramo'tra pratyakṣaḥ | kacitsurakṣitavastrādau purāṇatādarśanena pūrvāntanayatvapariṇāmamārabhya kṣaṇe kṣaṇe purāṇatāyāḥ sūkṣmatamasūkṣmatarasūkṣmasthūlatarasthūlatamatvena jāyamānāyā bhedaṃ jñātvā navatvānantaraṃ sūkṣmatamapurāṇatā tadanantaraṃ sūkṣmatarapurāṇateti kramo'numeya ityarthaḥ | nanvayaṃ kramaḥ kimanityeṣvevāsti uta nityeṣvapīti praśnaścedasti nityeṣvapīti vadāmaḥ | tatra nityā dvividhāḥ | kūṭasthanityāḥ puruṣāḥ, pariṇāminityā guṇāḥ| yasmin dharmiṇi dharmalakṣaṇāvasthābhiḥ pariṇāmyamāne svarūpaṃ na vihanyate tatpariṇāminityatā tatrānityeṣu buḍyādiṣu dharmiṣu rāgādipariṇāmakramasya pūrvāntabhāve'pi aparāntaḥ puruṣasākṣātkāro'stīti kramaḥ teṣu sāvadhikaḥ, guṇeṣu pariṇāminityeṣu pariṇāmakramo niravadhikaḥ, muktapuruṣān pratyuparame'pi baddhān pratyavicchedāt | nanu sarve puruṣā mucyante na vā ? ādye, pradhāne pariṇāmaḥ sāvadhikaḥ | dvitīye, tattvajñānāviśrambha iti | tatrāhaḥ sāṅkhyācāryāḥ | asti trividhaḥ praśnaḥ | ekāntavacanīyaḥ, vibhajyavacanīyaḥ, avacanīyaśceti | tatrādyo yathā | kimayaṃ sarvajāto mariṣyatīti praśnaḥ, sa ekāntena vaktavyaḥ mariṣyatyeveti | tvayā kṛtastu dvitīyaḥ, sa vibhajya vaktavyaḥ, yasya tattvakhyātiḥ sa mucyate nānya iti | evaṃ ca jantūnāmānantyāt purāṇadau sargapralayānantyaśravaṇācca na sarvamuktiḥ | tṛtīyastu pradhānapariṇāmakramaḥ samāpyate naveti praśnaḥ | ayamuttarānarhaḥ, aśakyāvadhāraṇāt | yadvā, kuśalasyāntavān saṃsārakramaḥ akuśalasya neti vyākaraṇīyo'yaṃ praśna iti | tasmāt sadā pariṇāmiṣu nityeṣu guṇeṣu kramavatpariṇāmabhedādasti kramaḥ, kūṭasthanityeṣu puruṣeṣu buddhayādipariṇāmabhedāropāt kalpitaḥ kramo na vāstava iti sarvamavadātam |
adhunā śāstrapratipādyayogaphalaṃ kaivalyaṃ darśayati :—
5.34
kṛtabhogāpavargāṇāṃ kṛtakṛtyānāṃ buddhayādi "guṇānāṃ" prātilomyena prasavaḥ vyutthānasamādhiparavairāgyasaṃskārā manasi līyante, manaścāsmitāyāṃ līyate, sā mahati, mahattattvaṃ guṇeṣviti pralayaḥ tat pradhānasya "kaivalyaṃ” puruṣaviśeṣa upacaryyate | yadvā, "citiśaktiḥ" citsvabhāvā puruṣavyaktiḥ svarūpamātreṇa prakarṣeṇa tiṣṭhatīti "svarūpapratiṣṭhā" punarbuddhayādyanarthenātyantikaviyoga iti yāvat tadidaṃ puruṣasya nityasya nityaśuddhāsaṅgasya prakāśasya kaivalyamiti ramaṇīyam | sautra itiśabdaḥ śāstraparisamāptidarśanārthaḥ |
yadbhāgapraṇavaprapattidahanaḥ sadyo'ntarāyāṭavīṃ dagdhvā svātmani bodhadīpamacalaṃ sūte tamaḥpāṭanam | yatra nyastasamastakarma janayedyogaṃ tadaṅgaṃ vinā vande siddhibhuvaṃ tamauśamaniśaṃ kaivalyadaṃ rāghavam |
yat prasādalavaḥ sūte mokṣādyāḥ sarvasampadaḥ | umādhavaṃ maheśānaṃ taṃ kāśīnilayaṃ bhaje |
phaṇīndrasūtrasaṃbaddhā vyāsavākyavibhūṣitā | mahāṅ mauktikī mālā syāt sadā rāmapādayoḥ |
Linked texts (1)
- Yogasūtra — Patañjali (author of the Yogasūtra), Sanskrit