Granthatrayi 2
Granthatrayī 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.24 — 1 part
- 2.27 — 1 part
- 2.37 — 2 parts
- 2.38 — 1 part
- 2.40 — 2 parts
- 2.57 — 1 part
- 2.65 — 1 part
- 2.69 — 1 part
- 2.70 — 1 part
2.3
pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ mukhyasaṃvyavahārataḥ
parokṣaṃ śeṣavijñānaṃ pramāṇe iti saṅgrahaḥ
2.4
sannikarṣāderajñānasya prāmāṇyamanupapannam arthāntaravat | naivaṃ 'jñānam' ityeva
pramāṇam atiprasaṅgāt, saṃvyavahārānupayoginaḥ saṃśayaviparyayāsakāraṇasya akianumānādyatirekeṇa viśeṣapratibhāsanam
tadvaiśadyaṃ mataṃ buddhervaiśadyamataḥ param
2.5
akṣārthayoge sattāloko'rthākāravikalpadhīḥ
avagraho viśeṣākāṅgehā'vāyo viniścayaḥ
2.6
dhāraṇā smṛtihetustanmatijñānaṃ caturvidham
bahvādyavagrahādyaṣṭacatvāriṃśatsvasaṃvidām
2.7
pūrvapūrvapramāṇatvaṃ phalaṃ syāduttarottaram
tadddravyaparyāyātmā'rtho bahirantaśca tattvataḥ
2.8
bhedābhedaikāntayoranupalabdheḥ arthasya siddhiranekāntāt | nāntarbahirvā khalaarthakriyā na yujyeta nityakṣaṇikapakṣayoḥ
kramākramābhyāṃ bhāvānāṃ sā lakṣaṇatayā matā
2.9
nābhede'pi viruddhayet vikriyā vikriyaiva vā
mithyeterātmakaṃ dṛśyādṛśyabhedaitarātmakam
2.10
cittaṃ sadasadātmakaṃ tattvaṃ sādhayati svataḥ
jñānamādyaṃ matiḥ saṃjñā cintā vā (cā) bhinibodhikam
2.11
prāṅnāmayojanāccheṣaṃ śrutaṃ śabdānuyojanāt
avikalpadhiyā liṅgaṃ na kiśvitsampratīyate
2.12
nānumānādasiddhatvāt pramāṇāntaramāñjasam
liṅgātsādhyāvinābhāvābhinibodhaikalakṣaṇāt
2.13
liṅgidhīranumānaṃ tatphalaṃ hānādibuddhayaḥ
candrāderjalacandrādipratipattistathānumā
2.14
bhaviṣyatpratipadyeta śakaṭaṃ kṛtikodayāt
śva āditya udeteti grahaṇaṃ vā bhaviṣyati
2.15
adṛśyaparacittāderabhāvaṃ laukikā viduḥ
tadākāravikārāderanyathānupapattitaḥ
2.16
vīkṣyāṇupārimāṇḍalyakṣaṇabhaṅgādyavīkṣaṇam
svasaṃvidviṣayākāravivekānupalambhavat
2.17
anaṃśaṃ bahirantaśca pratyakṣaṃ tadabhāsanāt
kastatsvabhāvo hetuḥ syāt kiṃ tatkāryaṃ yato'numā
2.18
dhīrvikalpāvikalpātmā bahirantaśca kiṃ punaḥ
niścayātmā svataḥ siddhyet paratopyanavasthiteḥ
2.19
upamānaṃ prasiddhārthasādharmyāt sādhyasādhanam
tadvaidharmyāt pramāṇaṃ kiṃ syāt saṃjñipratipādanam
2.20
pratyakṣārthāntarāpekṣā sambandhapratipattayaḥ
tatpramāṇaṃ na cetsarvamupamānaṃ kutastathā
2.21
idamalpaṃ mahat dūramāsannaṃ prāṃśu neti vā
vyapekṣātaḥ samakṣe'rthe vikalpaḥ sādhanāntaram
2.22
pramāṇapraveśe caturthaḥ āgamaparicchedaḥ
pratyakṣābhaṃ kathañcitsyāt pramāṇaṃ taimirādikam
yadyathaivāvisaṃvādi pramāṇaṃ tattathā matam
2.23
svasaṃvedyaṃ vikalpānāṃ viśadārthāvabhāsanam
saṃhṛtāśeṣacintāyāṃ savikalpāvabhāsanāt
2.24
pratisaṃviditotpattivyayāḥ satyopi kalpanāḥ
pratyakṣeṣu na lakṣyeraṃstatsvalakṣaṇabhedavat
2.24.p1
[ § 26. tataḥ sthitamarthamupadarśayannāha-]
2.25
akṣadhīḥ smṛtisaṃjñābhiścintayā''bhinibodhikaiḥ
vyavahārāvisaṃvādastadābhāsastato'nyathā
2.26
[ § 27. nanu śrutajñānaṃ pramāṇameva na bhavati tatkathaṃ tadvyavasthā ityāśaṅkayāha-]
pramāṇaṃ śrutamartheṣu siddhaṃ dvīpāntarādiṣu
anāśvāsaṃ na kurvīran kvacittadvyabhicārataḥ
2.27
[ § 28. nanu cārthabhāve'pi śruteḥ prāyaḥ pravṛttidarśanānna kvacidapyasau pramāṇamityāśaṅkyāha-]
prāyaḥ śrutervisaṃvādāt pratibandhamapaśyatām
sarvatra cedanāśvāsaḥ so'kṣaliṅgadhiyāṃ samaḥ
2.27.p1
[ § 29. kiñca-]
2.28
āptokterhetuvādācca bahirarthāviniścaye
satyetaravyavasthā kā sādhanetaratā kutaḥ ?
2.28-2
nahi puruṣārthābhisandhayaḥ sarve' arthān vyabhicaranti, anyathā vāgarthavyabhicāraikāntasambhavāt | vāco'bhiprāyavisaṃvāde kutastadanumānam ? sugatetarayoḥ
āptetaravyavasthāṃ kutaścit sādhanāsādhanāṅgavyavasthāṃ vā svayamupajīvan § 3) “vakturabhipretaṃ tu vācaḥ sūcayantyaviśeṣeṇa nārthatattvamapi” iti kathamaviplavaḥ ?
2.29
puṃsaścitrābhisandherbhedva vāgarthavyabhicāriṇī
kāryaṃ dṛṣṭaṃ vijātīyāt śakyaṃ kāraṇabhedi kim
2.30
2. dvitīyo nayapraveśaḥ
bhedābhedātmake jñeye bhedābhedābhisandhayaḥ
yem̐ te'pekṣā'napekṣābhyāṃ lakṣyante nayahurnayāḥ
2.31
jīvājīvaprabhedā yadantarlīnāstadasti sat
ekaṃ yathā svanirbhāsi jñānaṃ jīvaḥ svaparyayaiḥ
2.32
śuddhaṃ dravyamabhipraiti saṅgrahastadabhedataḥ
bhedānāṃ nā'sadātmaiko'pyasti bhedo virodhataḥ
2.33
pratyakṣaṃ bahirantaśca bhedājñānaṃ sadātmanā
dravyaṃ svalakṣaṇaṃ śaṃsedbhedātsāmānyalakṣaṇam
2.34
sadasatsvārthanirbhāsaiḥ sahakramavivarttibhiḥ
dṛśyādṛśyārvibhātyekaṃ bhedaiḥ svayamabhedakaiḥ
2.35
lakṣaṇaṃ kṣaṇikaikānte nārthasyārthakriyā sati
kāraṇe kāryabhāvaścet kāryakāraṇalakṣaṇam
2.36
kāryotpattirviruddhā cet svayaṃ kāraṇasattayā
yujyeta kṣaṇike'rthe'rthakriyāsambhavasādhanam
2.37
yathaikaṃ bhinnadeśārthān kuryādyāpnoti vā sakṛt
tathaikaṃ bhinnakālārthān kuryādyāpnoti vā kramāt
2.37.p1
yavān vyāpnoti sakṛdapi tadātmakatvāt tathaiva dravyaṃ svaparyāyabhedān svayamabhedakatvotteṣāṃ svabhāvānāmiti | evam-
2.37.p2
[ § 36. tatra parasaṅgrahaṃ pradarśayitumāha- ]
2.38
saṅgrahaḥ sarvabhedaikyamabhipraiti sadātmanā
brahmavādastadābhāsaḥ svārthabhedanirākṛteḥ
2.38.p1
[ § 40. adhunā naigamatadābhāsaprarūpaṇārthamāha- ]
2.39
anyonyaguṇabhūtaikabhedābhedaprarūpaṇāt
naigamo'rthāntaratvoktau naigamābhāsa iṣyate
2.40
[ § 41. evaṃ guṇaguṇyādīnāṃ bhedaiqāntaṃ nirākṛtya sattādvatāṃ taṃ nirākarttumāha- ]
svatò'rthāḥ santu sattāvat sattayā kiṃ sadātmanām
asadātmasu naiṣā syāt sarvathā'tiprasaṅgataḥ
2.40.p1
[ § 42. adhunā pramāṇābhāvāt tadābhāsatāṃ tayordarśayitumāha- ]
2.40.p2
[ § 45. adhunā śabdasamabhirūḍhetthaṃbhūtānyān kathayannāha— ]
2.44
kālakārakaliṅgānāṃ bhedācchabdo'rthabhedakṛt
abhirūḍhastu paryāyairitthambhūtaḥ kriyāśrayaḥ
2.45
[ § 46. nanu śabdāḥ saṅketitamevārthaṃ prāhurnānyam atiprasaṅgāt | saṅketaśca nāviṣayīkṛtānāṃ śabdārthānāṃ yukto tannirviṣayatāprāpteḥ | tadviṣayīkaraṇañca nādhyakṣeṇa; śabdādhyakṣasya
abhidheye, tadadhyakṣasya ca abhidhāne'pravṛtteḥ | nāpi smṛtyā; tasyā nirviṣayatvādityāśaṅkyāha— ]
akṣabuddhiratītāthaṃ vetti cenna kutaḥ smṛtiḥ
pratibhāsabhidaikārthe dūrāsannākṣabuddhivat
2.46
akṣaṃ1śabdārthavijñānamavisaṃvādataḥ samam
aspaṣṭaṃ śabdavijñānaṃ pramāṇamanumānavat
2.47
kālādilakṣaṇaṃ nyakṣeṇānyatrekṣyaṃ parīkṣitam
dravyaparyāyasāmānyaviśeṣātmārthaniścitam
2.48
ekasyānekasāmagrīsannipātāt pratikṣaṇam
ṣaṭkārakī prakalpyeta tathā kālādibhedataḥ
2.49
pratikṣaṇaṃ pratyarthaṃ ca nānāsāmagrīsannipātāt ṣaṭkārakīsambhave'pi yathaikaṃ
svalakṣaṇaṃ svabhāvakāryabhedānāṃ tadbhedakatvāt tathā kālādibhede'pi | tatpratiṣepo
durnayaḥ, tadapekṣo nayaḥ | svārthaprādhānye'pi tadguṇatvāt | tadubhayātmārthajñānaṃ pramāṇam
vyāptiṃ sādhyena hetoḥ sphuṭayati na vinā cintayaikatra dṛṣṭiḥ,
sākalyenaiṣa tarko'nadhigataviṣayaḥ tatkṛtārthaikadeśe
prāmāṇye cānumāyāḥ smaraṇamadhigatārthāvisaṃvādi sarvam,
saṃjñānañca pramāṇaṃ samadhigatirataḥ saptadhākhyairnayaudhaiḥ
2.50
10
sarvajñāya nirastabādhakadhiye syādvādine te namastātpratyakṣamalakṣayan svamatamabhyasyāpyanekāntabhāk
tattvaṃ śakyaparīkṣaṇaṃ sakalavinnaikāntavādī tataḥ,
prekṣāvānaikalaṅkameti śaraṇaṃ tvāmeva vīraṃ jinam
2.51
15
3. tṛtīyaḥ pravacanapraveśaḥ
praṇipatya mahāvīraṃ syādvādekṣaṇasaptakam
pramāṇanayanikṣepānabhidhāsye yathāgamam
2.52
jñānaṃ pramāṇamātmāderupāyo nyāsa iṣyate
nayo jñāturabhiprāyo yuktito'rthaparigrahaḥ
2.53
ayamartha iti jñānaṃ vidyānnotpattimarthataḥ
anyathā na vivādaḥ syāt kulālādighaṭādivat
2.54
anvayavyatirekābhyāmarthaścet kāraṇaṃ vidaḥ
saṃśayādividutpādaḥ kautaskuta pratīkṣyatām ?
2.55
sannidherindriyārthānāmanvayavyatirekayoḥ
kāryakāraṇayoścāpi buddhiradhyavasāyinī
2.56
tamo nirodhi vīkṣante tamasā nāvṛtaṃ param
kuḍya dikaṃ na kuḍyāditirohitamivekṣakāḥ
2.57
malaviddhamaṇivyaktiryathā'nekaprakārataḥ
karmaviddhātmavijñaptistathā'nekaprakārataḥ
2.57.p1
[§ 56. atraiva dūṣaṇāntaramāha-]
2.58
na tajjanma na tādrūpyaṃ na tadvyavasitiḥ saha
pratyekaṃ vā bhajantīha prāmāṇyaṃ prati hetutām
2.59
[§ 60. nanu jñānasya tadutpattitritayāsambhave kathamarthagrāhakatvamatiprasaṅgādityārekāyāmāha-]
svahetujanitopyarthaḥ paricchedyaḥ svato yathā
tathā jñānaṃ svahetṛtthaṃ paricchedātmakaṃ svataḥ
2.60
[§ 61. nanu siddhepi svarūpatastadbhāve tatphalaṃ vaktavyam | tacca adhigatimātramityeke,
svarūpasyaivādhigatirityanye, arthasyaivetyapare | ityāśaṅkyāha-]
vyavasāyātmakaṃ jñānamātmārthagrāhakaṃ matam
grahaṇaṃ nirṇayastena mukhyaṃ prāmāṇyamaśnute
2.60-2
mukhye nirṇayātmake jñāne sakalavyavahāraniyāmake kathamasaṃvedyamakiñcitkaramanupāyamanupeyaṃ bruvāṇaḥ svasthaḥ ?
2.61
tatpratyakṣaṃ parokṣaṃ ca dvidhaivātrānyasaṃvidām
antarbhāvānna yujyante niyamāḥ parakalpitāḥ
2.62
upayogau śrutasya dvau syādvādanayasaṃjñitau
syādvādaḥ sakalādeśo nayo vikalasaṅkathā
2.63
aprayukto'pi sarvatra syātkāro'rthāt pratīyate
vidhau niṣedhepyanyatra kuśalaścet prayojakaḥ
2.64
[§ 65. nanu śabdaḥ sarvo'pi vivakṣāpratibaddhatvāt tāmeva gamayati nārtham, ato'yuktamuktaṃ ‘tatra jīva ityukte’ ityādyāśaṅkyāha-]
varṇāḥ padāni vākyāni prāhurarthānavāñchitān
vāñchitāṃśca kvacinneti prasiddhiriyamidṛśī
2.65
svecchayā tāmatikramya vadatāmeva yujyate
vaktrabhipretamātrasya sūcakaṃ vacanaṃ tviti
2.65.p1
[§ 66. sāmprataṃ ‘nayo jñāturabhiprāyaḥ’ ityetadvyākhyātukāma āha-]
2.66
śrutabhedāḥ nayāḥ sapta naigamādiprabhedataḥ
dravyaparyāyamūlāste dravyamekānvayānugam
2.67
niścayātmakamanyo'pi vyatirekaiḥpṛthaktvagaḥ
niścayavyavahārau tu dravyaparyāyamāśritau
2.68
guṇapradhānabhāvena dharmayorekadharmiṇi
vivakṣā naigamo'tyantabhedoktiḥ syāttadākṛtiḥ
2.69
sadbhaidātsamastaikyasaṃgrahāt saṃgraha| nayaḥ
durnayo brahmavādaḥ syāt tatsvarūpānavāptitaḥ
2.69.p1
[§ 66. vyavahāranayaṃ darśayannāha-]
2.70
vyavahārānukūlyāttu pramāṇānāṃ pramāṇatā
nānyathā bādhyamānānāṃ jñānānāṃ tatprasaṅgataḥ
2.70.p1
[§ 70. ṛjusūtranayaṃ darśayannāha-]
2.71
bhedaṃ prādhānyato'nvicchan ṛjusūtranayo mataḥ
sarvathaikatvavikṣepī tadābhāsastvalaukikaḥ
2.72
[§ 71. atha saptanayeṣu madhye ke'rthapradhānāḥ ke ca śabdapradhānāḥ ? ityāha-]
catvāro'rthanayā hyete jīvādyarthavyapāśrayāt
trayaḥ śabdanayāḥ satyapadavidyāṃ samāśritāḥ
2.73
śrutādarthamanekāntamadhigamyābhisandhibhiḥ
parīkṣya tāṃstān taddharmānanekān vyāvahārikān
2.74
nayānugatanikṣepairupāyairbhedavedane
viracayyārthavākpratyayātmabhedān śrutārpitān
2.75
anuyujyānuyogaiśca nirdeśādibhi̍dāṃ gataiḥ
dravyāṇi jīvādīnyātmā vivṛddhābhiniveśānaḥ
2.76
jīvasthānaguṇasthānamārgaṇāsthānatattvavit
taponirjīrṇakarmā'yaṃ vimuktaḥ sukhamṛcchati
2.77
bhavyaḥ pañca gurūn tapobhiramalairārādhya buddhvāgamam ,
tebhyo'bhyasya tadarthamarthaviṣayācchabdādapabhraṃśataḥ
dūrībhūtatarātmakādadhigato boddhā'kalaṅkaṃ padam,
lokālokakalāvalokanabalaprajño jinaḥ syāt svayam
2.78
pravacanapadānyabhyasyārthāṃstataḥ pariniṣṭhitānsakṛdavabuddhedbhāddhodhāddhudho hatasaṃśayaḥ
bhagavadakalaṅkānāṃ sthānaṃ sukhena samāśritaḥ,
kathayatu śivaṃ panthānaṃ vaḥ padasya mahātmanām
Linked texts (3)
- Laghīyastraya — Akalaṅka, Sanskrit
- Laghīyastrayī — Bhaṭṭa Akalaṅkadeva, Sanskrit
- Nyāyaviniścaya — Akalaṅka, Sanskrit