Granthatrayi 4
Granthatrayī 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.2
nyāyo'yaṃ malinīkṛtaḥ kathamapi prakṣālya nenīyate,
samyagjñānajalairvacobhiramalaṃ tatrānukampāparaiḥ
4.3
pratyakṣalakṣaṇaṃ prāhuḥ spaṣṭaṃ sākāramañjasā
dravyaparyāyasāmānyaviśeṣāthītmavedanam
4.4
15
hitāhitaptinirmuktikṣamamindriyanirmitam
yaddeśato'rthajñānaṃ tadindriyādhyakṣamucyate
4.5
20
sadasajjñānasaṃvādavisaṃvādavivekataḥ
savikalpāvinābhāvī samakṣetarasamplavaḥ
4.6
ekatra nirṇaye'nantakāryakāraṇatekṣaṇe
ataddhetuphalāpohe kutastatra viparyayaḥ ?
4.8
padārthajñānabhāgānāṃ padasāmānyanāmataḥ
15 tathaiva vyavasāyaḥ syāccakṣurādidhiyāmapi
4.9
ātmanā'nekarūpeṇa bahirarthasya tādṛśaḥ
vicitraṃ grahaṇaṃ vyaktaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāk
4.10
20 [ § 10. nanu tadidaṃ bhavatāṃ jātyantaraṃ yatpurovartitayā pratibhāti nīlādisthūlarūpaṃ tasya
ca dūraviralakeśādivivā (divada) vidyamānasyaiva pratibhāsanāt kathaṃ tadrūpo bahirarthaḥ pāramārthiko
yatastadviṣayatvaṃ pratyakṣasyeti cedatrāha-]
arthajñāne'sato'yuktaḥ pratibhāso'bhilāpavat
paramārthaiṃkatānatvapariṇāmāvighātinaḥ
4.11
parokṣajñānaviṣayaparicchedaḥ parokṣavat
4.12
anyathānupapannatvamasiddhasya na siddhyati
mithyāvikalpakasyaitad vyaktamātmaviḍambanam
4.13
adhyakṣamātmani jñānamaparatrānumānikam
nānyathā viṣayālokavyavahāravilopataḥ
4.14
āntarā bhogajanmāno nārthāḥ pratyakṣalakṣaṇāḥ
na dhiyo nānyathetyete vikalpā vinipātitāḥ
4.15
sukhaduḥkhādisaṃvitteravittirna harṣādayaḥ
ānumānikabhogasyāpyanyabhogāviśeṣataḥ
4.16
tāvatparatra śabdo'yamanumātuṃ kathaṃ dhiyam
yāvadātmani tacceṣṭāsambandhaṃ na prapadyate ?
4.17
viṣayendriyavijñānamanaskārādilakṣaṇaḥ
aheturātmasaṃvitterasiddhervyabhicārataḥ
4.18
asiddhasiddherapyarthaḥ siddhaścedakhilaṃ jagat
siddhe tatkiṃmato jñeyaṃ saiva kinnānupādhikā ?
4.19
etena ye'pi manyerannapratyakṣaṃ dhiyo'param
saṃvedanaṃ na tebhyo'pi prāyaśo dattamuttaram
4.20
vimukhā na saṃvedo viruddho vyaktiranyataḥ
asañcāro'navasthānamaviśeṣyaviśeṣaṇam
4.21
nirākāretarasyaitat pratibhāsabhidā yadi
tatrāpyanarthasaṃvittau arthajñānāviśeṣataḥ
4.22
jñānajñānamapi jñānamapekṣitaparastathā
jñānajñānalatā'śeṣanabhastalavisarpiṇī
4.23
prasajyeta, anyathā tadvatprathamaṃ kinna mṛgyate ?
gatvā sudūramapyevamasiddhāvanyacetasaḥ
4.24
asiddhiditareṣāñca tadarthasyāpyasiddhitaḥ
asiddho vyavahāro'yamataḥ kiṃ kathayā'nayā ?
4.25
pratyakṣo'rthaparicchedo yadyakiñcitkareṇa kim ?
atha nāyaṃ paricchedo yadyakiñcitkareṇa kim ?
4.26
pratyakṣaṃ karaṇasyārthapratibimbamasaṃvidaḥ
apratyakṣaṃ svasaṃvedyamayuktamavikāriṇaḥ
4.27
etena vittisattāyāḥ sāmyātsarvaikavedanam
pralapantaḥ pratikṣiptāḥ pratibimbodaye samam
4.28
sārūpye'pi samanveti prāyaḥ sāmānyadūṣaṇam
atadarthaparāvṛttamatarūpaṃ tadarthadṛk
4.29
athedamasarūpaṃ kimatadarthanivṛttitaḥ
tadarthavedanaṃ na syādasamānāmpohavat
4.30
atrākṣepasamādhīnāmabhede nūnamākulam
svacittamātragattāvatārasopānapoṣaṇam
4.31
sāmānyamanyathāsiddhaṃ na vijñānārthayostathā
adṛṣṭerartharūpasya pramāṇāntarato gateḥ
4.32
atītasyānabhivyaktau kathamātmasamarpaṇam ?
asato jñānahetutve vyaktiravyabhicāriṇī
4.33
prakāśaniyamo hetorbuddherna pratibimbataḥ
antareṇāpi tādrūpyaṃ grāhyagrāhakatayoḥ satoḥ
4.34
anarthākāraśaṅkeṣu truṭatyeṣa nayo yadi
sarvaṃ samānamarthātmāsaṃbhāvyākāraḍambaram
4.35
tadbhrānterādhipatyena sāntarapratibhāsavat
yathaivātmāyamākāramabhūtamavalambate
4.36
tathaivātmānamātmā cedabhūtamavalambate
na svasaṃvedanāttulyaṃ bhrānteranyatra cenmatam
4.37
satyaṃ tamāhurācāryā vidyayā vibhramaiśca yaḥ
yathārthamayathārthaṃ vā prabhureṣo'valokate
4.38
viṣayajñānatajjñānaviśeṣo'nena veditaḥ
grāhyabhedo na saṃvittiṃ bhinattyākārabhaṅgyapi
4.39
arthajñānasmṛtāvarthasmṛtau nātiprasajyate
sarūpamasarūpaṃ vā yatparicchedaśaktimat
4.40
tadyanakti tato nānyat,
vyaktiścedasataḥ katham ?
ārādapi yathā cakṣuracintyā bhāvaśaktayaḥ
4.41
viṣamo'yamupanyāsaḥ tayoścetasadasattvataḥ
yadā yatra yathā vastu tadā tatra tathā nayet
4.42
atatkālādirapyātmā,
na cenna vyatiṣṭhate
vyavahāravilopo vā,
mohāccedyathārthatā
4.43
atyantamasadātmānaṃ santaṃ paśyan sa kiṃ punaḥ
prasphuṭaṃ viparītaṃ vā nyūnādhikatayāpi vā
4.44
pradeśādivyavāye'pi pratīyan pratiruddhyate ?
etena pratyabhijñānādyatītānumitirgatā
4.45
prāyaśo'nyavyavacchede pratyagrānavabodhataḥ
avijñātatathābhāvasyābhyupāyavirodhataḥ
4.46
abhinnadeśakālānāmanyeṣāmapyagocarāḥ
viplutākṣamamaskāraviṣayāḥ kiṃ bahiḥ sthitāḥ ?
4.47
antaḥśarīravṛtteśceddoṣo'yam ; na; tādṛśaḥ
tatraiva grahaṇāt kiṃ vā racito'yaṃ śilāplavaḥ
4.48
viplutākṣā yathā buddhirvitathapratibhāsinī
tathā sarvatra kinneti jaḍāḥ sampratipedire
4.49
pramāṇamātmasātkurvan pratītimatilaṅghayet
vitathajñānasantānaviśeṣeṣu na kevalam
4.50
advayaṃ dvayanirbhāsaṃ sadā cedavabhāsate
na svato nāpi parato bhedaparyanuyogataḥ
4.51
pratisaṃhāravelāyāṃ na saṃvedanamanyathā
indrajālādiṣu bhrāntimīrayanti nacāparam
4.52
api cāṇḍālagopālabālalolavilocanāḥ
tatra śauddhodanereva kathaṃ prajñā'parādhinī
4.53
babhūveti vayaṃ tāvad bahu vismayamāsmahe
tatrādyāpi janāḥ saktāḥ tamaso nā'paraṃ param
4.54
vibhrame vibhrame teṣāṃ vibhramo'pi na siddhayati
kathamevārtha ākāṅkṣānivṛtterapi kasyacit
4.55
vyavahāro bhavejjātimūklohitapītavat ?
anarthānekasantānānasthirānavisaṃvidaḥ
4.56
anyānāpi svayaṃ prāhuḥ pratīterapalāpakāḥ
svatastattvaṃ kutastatra vitathapratibhāsataḥ ?
4.57
mithastattvaṃ kutastatra vitathapratibhāsataḥ ?
yatastattvaṃ pṛthak tanna mataḥ kaścid budhaḥ paraḥ
4.58
tatastattvaṃ gataṃ kena kutastattvamatattvataḥ ?
yathā sattvaṃ satattvaṃ vā pramāsattvasatattvataḥ
4.59
tathā'sattvamatattvaṃ vā pramā'sattvasatattvataḥ
tadasattvamatattvaṃ vā parasattvasatattvayoḥ
4.60
na hi sattvaṃ satattvaṃ vā tadasattvāsatattvayoḥ
parituṣyati nāmaikaḥ prabhayoḥ paridhāvatoḥ
4.61
maṇibhrānterapi bhrāntau maṇiratra duranvayaḥ
sati bhrānteradoṣaścet ;
tatkuto yadi vastu na ?
4.62
kāmaṃ sati tadākāre tadbhrāntaṃ sādhu gamyate
ayamevaṃ navetyevamavicāritagocarāḥ
4.63
jāyeran saṃvidātmānaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ
tāvatā yadi kiñcit syāt sarve'mī tattvadarśinaḥ
4.64
parvatādivibhāgeṣu svāṃśamātrāvalambibhiḥ
vikalpairuttarairvetti tattvamityatiyuktimat
4.65
santānāntarasadbhūteścānyathānupapattitaḥ
vikalpo'rthakriyākāraviṣayatvena tatparaiḥ
4.66
jñāyate,
na punaścittamātre'pyeṣa nayaḥ samaḥ
anyonyasaṃśrayānno cet,
tatkimajñānameva tat ?
4.67
advayaṃ paracittādhipatipratyayameva vā
vīkṣate kiṃ tamevāyaṃ viṣamajña ivānyathā
4.68
samāropavyavacchedaḥ sādhyaścet savikalpakaiḥ
naiṣā vikalpanā sāmyāddoṣāṇāmanivṛttitaḥ
4.69
na hi jātu viṣajñānaṃ maraṇaṃ prati dhāvati
asaṃruced bahirarthātmā prasiddho'pratiṣedhakaḥ
4.70
sandehalakṣaṇābhāvāt, mohaśced vyavasāyakṛt
bādhakāsiddheḥ, spaṣṭābhāt kathameṣa niścayaḥ ?
4.71
viparyāso'pi kinneṣṭaḥ ātmani bhrāntisiddhitaḥ ?
advayaṃ dvayanirbhāsamātmanyapyavabhāsate
4.72
itaratra virodhaḥ kaḥ eka eva svahetutaḥ
tathā cet svaparātmānau sadasantau samaśnute ?
4.73
tatpratyakṣaparokṣākṣakṣamamātmasamātmanoḥ
tathā hetusamudbhūtamekaṃ kinnopagamyate ?
4.74
sarvaikatvaprasaṅgādidoṣo'pyeṣa samo na kim ?
bhedābhedavyavasthaivaṃ pratītā lokacakṣuṣaḥ
4.75
vijñaptirvitathākārā yadi vastu na kiñcana
bhāsate kevalaṃ no cet siddhāntaviṣamagrahaḥ
4.76
10 anādinidhanaṃ tattvamalamekamalaṃ paraiḥ
samprītiparitāpādibhedāt tatkiṃ dvayātmakam ?
4.77
grāhyagrāhakavadbhrāntistatra kinnānuṣajyate ?
bhedo vā sammataḥ kena hetusāmye'pi ? bhedataḥ
4.78
teṣāmeva sukhādīnāṃ niyamaśca niranvayaḥ
20 pratyakṣalakṣaṇaṃ jñānaṃ mūrcchitādau kathanna tat ?
4.79
ajñānarūpahetustaddhetutvaprasaṅgataḥ
pravāha ekaḥ kinneṣṭaḥ tadbhāvāvibhāvanāta ?
4.80
aviprakṛṣṭadeśādiranapekṣitasādhanaḥ
dīpayet kinna santānaḥ santānāntaramañjasā ?
4.81
30 anyavedyavirodhāt; kimacintyā yogināṃ gatiḥ
āyātamanyathā'dvaitamapi cetthamayuktimat
4.82
vyavahārādinirbhāso viplutākṣe'pi bhāvataḥ
anādhipatyaśūnyaṃ tat pāramparyeṇa cet; asat
4.83
artheṣvapi prasaṅgo'cetyahetumapare viduḥ
sahopalambhaniyamānnābhedo nīlataddhiyoḥ
4.84
viruddhāsiddhasandigdhavyatirekānvayatvataḥ
sādhyasādhanasaṅkalpastattvato na nirūpitaḥ
4.85
paramārthaavatarāya kutaścitparikalpitaḥ
anapāyīti vidvattāmātmanyāśaṃsamānakaḥ
4.86
kenāpi vipralabdho'yaṃ hā kaṣṭamakṛpālunā !
tatra digbhāgabhedena ṣaḍaṃśāḥ paramāṇavaḥ
4.87
no cet piṇḍo'ṇumātraḥ syānna ca te buddhigocarāḥ
na caikamekarāgādau samarāgādidoṣataḥ
4.88
svataḥ siddherayogācca, tadvṛtteḥ sarvatheti cet;
etatsamānamanyatra bhedāḥ saṃvidasaṃvidoḥ
4.89
na vikalpānapākuryānnairantaryānubandhanaḥ
āhurarthabalāyātamannarthamavikalpakāḥ
4.90
citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ
citraṃ śūnyamidaṃ sarvaṃ vetti citratamaṃ tataḥ
4.91
tasmānnaikāntato bhrāntirnā'satsaṃvṛtireva vā
ataścārthabalāyātamenekātmapraśaṃsanam
4.92
na jñāyate na jānāti na ca kaścana bhāṣate
buddhaḥ śuddhaḥ prakteti tatkilaiṣāṃ subhāṣitam
4.93
na jātaṃ na bhavatyeva na ca kiñcitkaroti sat
tīkṣṇaṃ śauddhodaneḥ śṛṅgamivi kinna prakalpyate ?
4.94
ekena caritārthatvāttatrāvipratipattitaḥ
alamarthena cet;
naivamatirūḍhānuvādataḥ
4.95
kalpanā sadasattvena samā kintu garīyasī
pratītipratipakṣeṇa tatraikā yadi nāparā
4.96
na hi keśādinirbhāso vyavahāraprasādhakaḥ
vāsanābhedādbhedo'yam ; siddhastatra na siddhyati
4.97
tanmātrabhāvo dṛṣṭānte sarvatrārthopakārataḥ
pāramparyeṇa sākṣādvā parāpekṣāḥ sahetavaḥ
4.98
vicchinnapratibhāsinyo vyavahārādidhiyo yathā
sanniveśādibhirdṛṣṭairgopurāṭṭālikādiṣu
4.99
buddhipūrvairyathā tattvaṃ neṣyate bhūdharādiṣu
tathā gocaranirbhāsairdṛṣṭaireva bhayādiṣu
4.100
abāhyabhāvanājanyairanyatretyavagamyatām
atra mithyāvikalpaughairapratiṣṭhānakairalam
4.101
atyāsannānasaṃsṛṣṭānaṇūnevākṣagocarān
aparaḥ prāha; tatrāpi tulyamityanavasthitiḥ
4.102
tatrāpi tulyajātīyasaṃyogasamavāyiṣu
atyakṣeṣu drumeṣvanyadadhyakṣamapare viduḥ
4.103
kāraṇasyākṣaye teṣāṃ kāryasyoparamaḥ katham ?
samavāyasya vṛkṣo'tra śākhāsvityādisādhanaiḥ
4.104
ananyasādhanaiḥ siddhiraho lokottarā sthitiḥ !
adha ūrdhvavibhāgādipariṇāmaviśeṣataḥ
4.105
tāneva paśyan pratyeti śākhāḥ vṛkṣe'pi laukikaḥ
tulitadravyasaṃyoge sthūlamarthāntaraṃ yadi
4.109
tatra rūpāādiranyaśca sākṣairīkṣeta sādaraiḥ
gauravādhikyatatkāryabhedāśca,
āsūkṣmataḥ kila 106
ataulyādartharāśestadviśeṣānavadhāraṇam ;
kṣīrādyairvijātīyaiḥ prakṣiptaiḥ kramaśò ghaṭaḥ
4.110
tāvadbhireva pūryeta yāvadbhirna viparyayaiḥ
nāṃśeṣvaṃśī na te'trānye vīkṣyā na paramāṇavaḥ
4.111
25 ālokyārthāntaraṃ kuryādatrāpoddhārakalpanām
guṇaparyayavad dravyaṃ te sahakramavṛttayaḥ
4.112
30 vijñānavyaktiśaktyādyā bhedābhedau rasādivat
sadāpi savikalpākhyāsādhanāya kramasthiteḥ
4.113
guṇaparyayayonaikyamiti sūtre dvayagrahaḥ
guṇavaddravyamutpādavyayadhrauvyādayo guṇāḥ
4.114
adravad dravati droṣayatyekānekaṃ svaparyayam
bhedajñānāt pratīyete prādurbhāvātyayau yadi
4.115
abhedajñānataḥ siddhā sthitiraṃśena kenacit
sadotpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat, asato'gateḥ
4.116
tādātmyaniyamo hetu-phalasantānavadbhavet
bhinnamantarbahiḥ sarvaṃ yugapatkramabhāvi, na
4.117
pratyakṣaṃ na tu sākāraṃ kramayuktamayuktimat
pratyakṣapratisaṃvedyaḥ kuṇḍalādiṣu sarpavat
4.118
samānabhāvaḥ sāmānyaṃ viśeṣo'nyavyapekṣayā
svalakṣaṇamasaṅkīrṇaṃ samānaṃ savikalpakam
4.119
samarthaṃ svaguṇairekaṃ sahakramavivartibhiḥ
yadi śeṣaparāvṛtterekajñānamanekataḥ
4.120
anvarthamanyathābhāsamanaṃśānāṃ na rāśayaḥ
tathāyaṃ kṣaṇabhaṅgo na jñānāṃśaḥ sampratīyate
4.121
arthākāraviveko na vijñānāṃśo yathā kvacit
'tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ' syāt savikalpasya lakṣaṇam
4.122
tadeva vastu sākāramanākāramapoddhṛtam
bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikatrāpi sambhavāt
4.123
anvayo'nyavyavacchedo vyatirekaḥ svalakṣaṇam
tataḥ sarvā vyavastheti nṛtyetkāko mayūravat
4.124
prāmāṇyaṃ nā'gṛhīte'rthe pratyakṣetaragocarau
bhedābhedau prakalpyete kathamātmavikalpakaiḥ ?
4.125
utpādavigamadhrauvyadravyaparyāyasaṅgraham
sad, bhinnapratibhāsena syādbhinnaṃ savikalpakam
4.126
abhinnapratibhāsena syādabhinnaṃ svalakṣaṇam
viruddhadharmādhyāsena syādviruddhaṃ na sarvathā
4.127
syādasambhavatādātmyapariṇāmapratiṣṭhitam
samānārthaparāvṛttamasamānasamānvitam
4.128
pratyakṣaṃ bahirantaśca parokṣaṃ svapradeśataḥ
suniścitamanekāntamaniścitaparāparai :
4.129
santānasamudāyādiśabdamātraviśeṣataḥ
pratyabhijñāviśeṣāttadupādānaṃ prakalpayet
4.130
anyonyātmaparāvṛttabhedābhedāvadhāraṇāt
mithyāpratyavamarśebhyo viśiṣṭāt paramārthataḥ
4.131
tathāpratītimullaṃghya yathāsvaṃ svayamasthiteḥ
nānaikāntagrahagrastā nānyonyamatiśerate
4.132
śabdāderupalabdhasya viruddhapariṇāminaḥ
paścādanupalambhe'pi yuktopādānavadgatiḥ
4.133
tasyā'dṛṣṭamupādānamadṛṣṭasya na tatpunaḥ
avaśyaṃ sahakārīti viparyastamakāraṇam
4.134
tadevaṃ sakalākāraṃ tatsvabhāvairapoddhṛtaiḥ
nirvikalpaṃ vikalpena nītaṃ tattvānusāriṇā
4.135
samānādhārasāmānyaviśeṣaṇaviśeṣyatām
atra dṛṣṭaviparyastamayuktaṃ parikalpitam
4.136
mithyābhayānakagrastaiḥ mṛgairiva tapovane
yasyāpi kṣaṇikaṃ jñānaṃ tasyāsannādibhedataḥ
4.137
pratibhāsabhidāṃ dhatte'sakṛtsiddhaṃ svalakṣaṇam
vilakṣaṇārthavijñāne sthūlamekaṃ svalakṣaṇam
4.138
tathā jñānaṃ tathākāramanākāranirīkṣaṇe
anyathā'rthātmanastattvaṃ mithyākāraikalakṣaṇam
4.139
vijñānapratibhāse'rthavivekāpratibhāsanāt
viruddhadharmādhyāsaḥ syāt vyatirekeṇa cakrakam
4.140
pratikṣaṇaṃ viśeṣā na pratyakṣāḥ paramāṇuvat
atadārambhatayā buddherarthākāravivekavat
4.141
atyantābhedabhedau na tadbhūto na parasparam
dṛśyādṛśyātmanorbuddhinirbhāsakṣaṇabhaṅgayoḥ
4.142
sarvathā'rthakriyā'yogāt, tathā suptaprabuddhayoḥ
aṃśayoryadi tādātmyamabhijñānamananyavat
4.143
saṃyogasamavāyādisambandhādyadi varttate
anekatraikamekatvānekaṃ vā; pariṇāminaḥ
4.144
ataddhetuphalāpohmavikalpo'bhijalpati
samānākāraśūnyeṣu sarvathā'nupalambhataḥ
4.145
tasya vastuṣubhāvādisakārasyaiva sādhanam
na viśeṣā na sāmānyaṃ tān vā śaktyā kayācana
4.146
tadvibhartti svabhāvo'yaṃ samānapariṇāminām
aprasiddhaṃ pṛthaksiddham ubhayātmakamañjasā
4.147
sanniveśādivadvastu sāṃvṛtaṃ kinna kalpyate ?
samagrakaraṇādīnāmanyathā darśane sati
4.148
sarvātmanāṃ niraṃśatvāt sarvathā grahaṇaṃ bhavet
nauyānādiṣu viśrānto na na paśyati bāhyataḥ
4.149
na ca nāsti sa ākāraḥ jñānākāre'nuṣaṅgataḥ
tasmād dṛṣṭasya bhāvasya na dṛṣṭaḥ sakalo guṇaḥ
4.150
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣādinirākṛtam
adhyakṣaliṅgataḥ siddhamanekātmakamastu sat
4.151
satyālokapratīte'rthe santaḥ santu vimatsarāḥ
nityaṃ sarvagataṃ sattvaṃ niraṃśaṃ vyaktibhiryadi
4.152
vyaktaṃ vyaktaṃ sadā vyaktaṃ trailokyaṃ sacarācaram
sattāyogādvinā santi yathā sattādayastathā
4.153
sarve'rthāḥ deśakālāśca sāmānyaṃ sakalaṃ matam
sarvabhedaprabhedaṃ sat sakalāṅgaśarīravat
4.154
tatra bhāvāḥ samāḥ kecinnāpare caraṇādivat
ekānekamanekāntaṃ viṣamaṃ ca samaṃ yathā
4.155
tathā pramāṇataḥ siddhamanyathā'pariṇāmataḥ
avikalpakamabhrāntaṃ pratyakṣaṃ na paṭīyasām
4.156
avisaṃvādaniyamādakṣagocaracetasām
sarvathā vitathārthatvaṃ sarveṣāmabhilāpinām
4.157
tatastattvavyavasthānaṃ pratyakṣasyeti sāhasam !
akṣajñānānujaṃ spaṣṭaṃ tadanantaragocaram
4.158
pratyakṣaṃ mānasaṃ cāha;
bhedastatra na lakṣyate
antareṇedamakṣānubhūtaṃ cenna vikalpayet
4.159
santānāntaravaccetaḥ samanantarameva kim ?
śaṣkulībhakṣaṇādau cettāvantyeva manāṃsyapi
4.160
yāvantīndriyacetāṃsi pratisandhinam̐ yujyate
athaikaṃ sarvaviṣayamastu;
kiṃ vā'kṣabuddhibhiḥ ?
4.161
kramotpattau sahotpattivikalpo'yaṃ viruddhayate
adhyakṣādivirodhaḥ syātteṣāmanubhavātmanaḥ
4.162
vedanādivadiṣṭaṃ cet; kathannātiprasajyate ?
prokṣitaṃ bhakṣayenneti dṛṣṭā vipratipattayaḥ
4.163
lakṣaṇaṃ tu na karttavyaṃ prastāvānupayogiṣu
adhyakṣamātmavitsarvajñānānāmabhidhīyate
4.164
svāpamūrcchādyavastho'pi pratyakṣī nāma kiṃ bhavet ?
vicchede hi catuḥsatyabhāvanādirviruddhyate
4.165
prāyaśo yogivijñānametena prativarṇitam
śrotrādivṛttiḥ pratyakṣaṃ yadi taimirikādiṣu
4.166
prasaṅgaḥ kimatadvṛttistadvikārānukāriṇī ?
tathā'kṣārthamanaskārasattvasambandhadarśanam
4.167
vyavasāyātmasaṃvādyavyapadeśyaṃ viruddhayate
nityaḥ sarvagato jñaḥ san kasyacitsamavāyataḥ
4.168
jñātā dravyādikārthasya neśvarajñānasaṃgrahaḥ
lakṣaṇaṃ samametāvān viśeṣo'śeṣagocaram
4.170
akramaṃ karaṇātītamakalaṅkaṃ mahīyasām ||1683/2
jñātvā vijñaptimātraṃ paramapi ca bahirbhāsibhāvapravādam,
cakre lokānurodhāt punarapi sakalanneti tattvaṃ prapede
na jñātā tasya tasminna ca phalamaparaṃ jñāyate nāpi kiñcit,
ityaślīlaṃ pramattaḥ pralapati jaḍadhīrākulaṃ vyākulāptaḥ||1693/2
iti nyāyaviniścaye prathamaḥ pratyakṣaprastāvaḥ
2. dvitīyaḥ anumānaprastāvaḥ
sādhanāt sādhyavijñānamanumānaṃ tadatyaye
4.171
virodhāt kvacidekasya vidhānapratiṣedhayoḥ
pratyakṣaṃ paramātmānamapi ca pratibhāsayet
4.172
satyaṃ parisphuṭaṃ yena tathā prāmāṇyamaśnute
sādhyaṃ śakyamabhipretamaprasiddham ,
tato'param
4.173
sādhyābhāsaṃ viruddhādi sādhanāviṣayatvataḥ
jātervipratipattīnāṃ sattā sādhyānuṣajyate
4.174
tatheṣṭatvādadoṣo'yam ,
hetordoṣatrayaṃ yadi
bhrānteḥ puruṣadharmatvāyathāvastubalāgamam
4.175
prapede sarvathā sarvastusattāṃ pratikṣipana
bhāvanādabhyupaitisma bhāvadharmamavastuni
4.176
asiddhadharmidharmatve'nyathā'nupapattimān
hetureva yathā santi pramāṇānīṣṭasādhanāt
4.177
iṣṭasiddhiḥ pareṣāṃ vā tatra vakturakauśalam
atītānāgatādīnāmapi sattānuṣaṅgavat
4.178
ataśca bahirarthānāmapi sattā prasādhyate
tadabhāve'pi tadbhādasyānvethopapattitaḥ
4.179
akṣāderapyadṛśyasya tatkāryavyatirekataḥ
etenātīndriye bhāvakāryakāraṇatāgateḥ
4.180
tatsattāvyavahārāṇāṃ pratyākhyānaṃ nivāritam
vyādhibhūtagrahādīnāṃ viprakarṣe'pi gamyate
4.181
kutaścitsadasadbhāvavirodhaprabhavaṃ tathā
prāmāṇyamavisaṃvādād bhrāntiradhyavasāyataḥ
4.182
pratyakṣābhāprasaṅgaścettathānabhiniveśataḥ
dūradūratarādisthairekaṃ vastu samīkṣyate
4.183
nānābhaṃ syāttathā satyaṃ na cedvastvanurodhi kim ?
tasmādanumiterarthaviṣayatvanirākṛtiḥ
4.184
pratibhāsabhidāyāḥ kimekasyānekato grahāt ?
samānapariṇāmātmasambandhapratipattitaḥ
4.185
tatrāśaktiphalābhāvau na syātāṃ liṅgaliṅginoḥ
na bhedo'bhedarūpatvāt nā'bhedo bhedarūpataḥ
4.186
sāmānyaṃ ca viśeṣāśca tadapoddhārakalpanāt
saṃsargo nāsti viśleṣāt, viśleṣo'pi na kevalam
4.187
saṃsargāt sarvabhāvānāṃ tathā saṃvittisaṃbhavāt
tadvyāptivyatirekābhyāṃ mataṃ sāmānyadūṣaṇam
4.188
samānapariṇāme na tadekasyāpi rūpataḥ
sadṛśātmani sambandhagrahe bhūyastathāvidhe
4.189
pratyabhijñādinā siddhayet prāyo lokavyavasthitiḥ
tattvato'nupakāre'pi bhede kathamupādhayaḥ ?
4.190
tatraikatvaprasaṅgāccedabhede kathamupādhayaḥ ?
nopādhayo na tadvanto bhinnā'bhinnā api svayam
4.191
jātyantare tathābhūte sarvathā darśanādapi
tadgatyacodite śakte'śaktāḥ kiṃ tadupādhayaḥ ?
4.192
codyante śabdaliṅgābhyāṃ samaṃ taistasya lakṣaṇe
sambandho yatra tatsiddheranyato'pratipattitaḥ
4.193
anumānamalaṃ kiṃ tadeva deśādibhedavat ?
etena bhedināṃ bhedasaṃvṛtteḥ pratipattitaḥ
4.194
tatraikaṃ kalpayan vāryaḥ samānā iti tadgrahāt
sāmānyaṃ cedapohino buddhyā sandaśyeta tathā
4.195
ataddhetuphalāpohaḥ;
na tathā'pratipattitaḥ
yanna niścīyate rūpaṃ jātucittasya darśanam
4.196
yathā niścayanaṃ tasya darśanaṃ tadvaśāt kila
samānapariṇāmaścedanekatra kathaṃ dṛśiḥ ?
4.197
na ced viśeṣākāro vā kathaṃ tadvyapadeśabhāk ?
sadṛśāsadṛśātmānaḥ santo niyatavṛttayaḥ
4.198
tatraikamantareṇāpi saṅketācchabdavṛttayaḥ
tatraikamabhisandhāya samānapariṇāmiṣu
4.199
samayaḥ tatprakārepu pravarttateti sādhyate
tajjātīyamataḥ prāhuryataḥ śabdā niveśitāḥ
4.200
nānaikatra nacaikatra vṛttiḥ sāmānyalakṣaṇam
atiprasaṅgatastattvādadanyatrāpi samānataḥ
4.201
vyāvṛttiṃ paśyataḥ kasmātsarvato'navadhāraṇam ?
sādṛśyādyadi sādhūktam ,
tatkiṃ vyāvṛttimātrakam ?
4.202
ekānte cettathā'dṛṣṭeriṣṭam ;
vakturkauśalam
sarvaikatvaprasaṅgo hi tadṛṣṭaṃ bhrāntikāraṇam
4.203
no cedvibhramahetubhyaḥ pratibhāso'nyathā bhavet
tadakiñcitkaratvaṃ na niścinoti sa kiṃ punaḥ ?
4.204
tathāhi darśanaṃ na syād bhinnākāraprasaṅgataḥ
na ca dṛṣṭerviśeṣo yaḥ pratibhāsāt paro bhavet
4.205
pratibhāsabhidaikatra tadanekātmasādhanam
adṛṣṭikalpanāyāṃ syādacaitanyamayoginām
4.206
tasmādbheda ityatra samabhāvaṃ pracakṣate
nekṣyate na virodho'pi na samānāḥ syuranyathā
First 200 of 484 passages. Read on
Linked texts (5)
- Kārikās (input Motoi Ono) — Sanskrit
- Pramāṇanirṇaya (Vādirāja) — Vādirāja, Sanskrit
- Nyāyaviniścaya — Akalaṅka, Sanskrit
- Pramāṇavārttikakārikā — Dharmakīrti, Sanskrit
- Nayacakra (Devacandra) — Devacandra 1713, Sanskrit