Pramāṇa · Search · About · API

Granthatrayi 5

Granthatrayī 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

śrīmatpamara (tparama ) gambhīrasyādvādāmoghalāñchanam
jīyāt trailokyanāthasya śāsanaṃ jinaśāsanam

5.2

[ § 1. pratyakṣaṃ viśadajñānaṃ tridhā śrutamaviplavam
parokṣaṃ pratyabhijñādi pramāṇe iti saṃgrahaḥ

5.3

]
prāmāṇyamaprasiddhārthakhyāterarthānukāriṇaḥ
vyabhicārādaniṇītaṃ vyāvṛttaṃ sarvato gatam

5.4

10
akṣajñānamanekāntamasiddheratpa (rapa) rākṛteḥ
spaṣṭaṃ sannihitārthatvād bhāvanāto nivarttate

5.5

5 pratiṣedho viṣayavat, vijñānasañcaye punarasaṅgamādaparāmarśasparśādvijñānayaugapadye tadarthānantaramānasapratyakṣe'pi samānaḥ prasaṅgaḥ | tanna atītaviṣayaṃ parisphuṭaṃ yuktam atiprasaṅgāt | tadevaṃ viplutavad bhāvanāto nivarttate | acintāyāṃ vikalpasaṃhāre tathādṛṣṭau
punarbhāvayato'nivṛtteḥ ||cha
[ § 2. sadarthaniyataṃ jñānaṃ phalaṃ tattvārthanirṇayaḥ
tadabhāve pramāṇābhaṃ mānasaṃ savikalpakam

5.6

]
svaniśnayaphalāpetaṃ mānābhāsaṃ suṣuptavat
śāstrārthajñānasaṃvādaḥ tatpratyakṣaprasādhanaḥ

5.7

kālene (nai) tāvatā ['] nāptaḥ kathaṃ na pralayaṃ gataḥ ?
antaraṅgaṃ svataḥ siddhamakṣādervyabhicārataḥ

5.8

ekatra nirṇaye'nantakāryakāraṇatekṣaṇe
paraṃ jyotiranābhāsaṃ sarvato bhāsamakramam

5.6-2

lakṣaṇaṃ samametāvān viśeṣo'śeṣagocaram
akramaṃ karaṇātītamakalaṅkaṃ mahīyasām

5.10

pramāṇamarthasaṃvādāt pratyakṣānvayinī smṛtiḥ
pratyabhijñā phalaṃ tasyāḥ prāmāṇyaṃ pratipattitaḥ

5.11

dravyasāmānyasaṃhāraviṣayaḥ puruṣādivat
tadābhāsau viparyāsasaṃśayo ( yau ) mativibhramāt

5.12

sambhavapratyayastarkaḥ pratyakṣā his?
sambhavapratyayastarkaḥ pratyakṣā his?
sambhavapratyayastarkaḥ pratyakṣānupalambhataḥ
anyathāsambhavāsiddheranavasthānumānataḥ

5.13

vivarttaḥ sarvathaikānte viruddhaḥ puruṣādivat
nityamekamanekatra nimittaṃ samavāyinam

5.14

niraṃśaṃ karmasaṃyogāt kāraṇaṃ pariṇāminam
tatraikamarthakṛd buddherānantaryamanarthakam

5.15

iti tarkamapekṣeta niyamenaiva laiṅgikam
anyathā sambhavajñāna (naṃ) kutakā bhrāntikāraṇam

5.16

vijñānaguṇadoṣābhyāṃ vāgvṛtterguṇadoṣatā
vāñchanto vā na vaktāraḥ śāstrāṇāṃ mandabuddhayaḥ

5.17

pratyakṣanirṇayāntai sāmānyasyānusmṛtistataḥ
pratyabhijñā tatastarkaḥ tataḥ sādhyaparigrahaḥ

5.15-2

ātmaiva matimā (mān) dṛṣṭasāmānyābhinibodhataḥ

5.18

parokṣe'pyavinābhāvamupaiti śrutapāṭavāt

5.19

cha
iti pramāṇasaṅgrahe dvitīyaḥ prastāvaḥ
anumānasamāsārthamanumānamataḥ param
pramāṇaṃ kvacidekasya vidhānapratiṣedhayoḥ

5.20

20
[ § 3. sādhyaṃ śakyamabhipretamaprasiddhaṃ tato'param
sādhyābhāsaṃ yathā sattā bhrānteḥ puruṣadharmataḥ

5.21

]
sādhanaṃ prakṛtābhāve'nupapannaṃ yathā sati
prameyatvaṃ niraṃśānāṃ pratibhāsavirodhataḥ

5.22

viśvaṃ sarvagataṃ sattvaṃ vyaktaṃ ced vyaktibhiḥ sphuṭam
sarvasvāśrayasambandhe sāmānyaṃ syāt pradeśavat

5.23

ekaṃ calaṃ calairnānyairanaṣṭaṃ naṣṭairna cāparaiḥ
āvṛtai (tai) rāvṛttaṃ (taṃ) rūpaṃ raktaṃ raktairvilokyate

5.24

svalakṣaṇamasaṅkīrṇaṃ samānaṃ savikalpakam
samarthaṃ svaguṇairekaṃ sahakramavivarttibhiḥ

5.25

vijñānasyaikarūpatve vijñeyasyā'viśeṣataḥ
nā'bhāvasya prameyatvaṃ na bhāvasyā'prameyatā

5.26

parāparavibhāgaikapariṇāmaviśeṣataḥ
tānyeva paśyan pratyeti śākhā vṛkṣe'pi laukikaḥ

5.27

pramāṇamātmasātkurvan pratītimatilaṅghayet
vitathajñānasantānaviśeṣeṣu na kevalam

5.28

tanna citraṃ bhavedekamiti citrataraṃ tataḥ
citra (traṃ) śūnyamidaṃ sarvaṃ vettisa citratamaṃ tataḥ

5.29

4 caturthaḥ prastāvaḥ
anyathā ['] sambhavo jñāto yatra tatra trayeṇa kim ?
§ 31 anitya ātmādiḥ śarīrāderanityatvāt | nahi tatpariṇāmamantareṇa
tadvikāritvaṃ yuktamiti | etāvatā yadi pratītiḥ kiṃ sādhyadharmakalpanayā dharmāntaratvāt ? udeṣyati śakaṭam udgāddharaṇiḥ kṛttikodayāditi | kālādidharmikalpanāyāmatiprasaṅgaḥ | śabdānityatve cānnupatvādirapi siddhaḥ (?) | sātmakaṃ yā (jī)
vaccharīraṃ prāṇādimattvāditi | caitanyopayogādanyatrāvṛttau suṣuptādiṣu darśanādayuktā
vṛttiḥ | na śarīrapariṇāmaḥ tadapratyakṣe (kṣa) tve pratyakṣaḥ | tathā'pariṇāminaḥ tadguṇatve
anavasthā | sahabhāvaniyame'pi anyonyavyapekṣāto'nādisambandhaprasaṅgaḥ, tadubhayatrāviśeṣāt | pūrvābhyastasmaraṇāvinābhāvinaḥ kvacid guṇāntarasya liṅgato jātismarasaṃvādena niraṃśasya viyahavyāptivirodhaḥ | nānātve punarasamplavaḥ, prabhavasmṛtipratyabhijñādyaṃ
(di) vighātaḥ | tathāpariṇāme sakaladoṣanivṛttirityātmabhāvasidvitaḥ kimanvayena
śabdapariṇāme śrāvaṇatvādivat ? pūrvāparasvabhāvaparihārāvāptilakṣaṇatvād | upādhipratiṣedhe kṛtakatvādi vaiśvarūpyaṃ sattāvyatiriktaṃ mā bhūt | sarvasya sataḥ tathā vipratipattau
ekatrānanvaye kathamupasaṃharet ? tadviśeṣānākṣepe kiṃ sādhanam ? ekalakṣaṇānupalakṣaṇe
kāryāderagamatva ( maktvam ) | vacanapuruṣatvānupalabdhīnāṃ kvacid rāgādi-sarvajñatābhāvasādhanasāmarthyavaidhuryaṃ ( ryeṃ ) vyāptiviśeṣaḥ ko'paro'nyathā [ ' ] sambhavāt
satpravṛttinimittāni svasambandhopalabdhayaḥ

5.30

§ 32. svabhāvopalabdhiḥ-yathā astyātmopalabdheriti | jñānasvabhāvapariṇāmino vigrahavyāpina ( naḥ ) svasaṃvedane'nyavedanam | nahi sukhādayo bhedinaḥ saṃvidrate
tathā ['] nirṇayāt | viśramakalpanāto nānyonyamatiśayāte | svabhāvakāryopalabdhiḥabhūdātmā smaraṇāt | satyapi prabhavasāsyā (vasthā) tiśaye tadasambhavaḥ, janyajanakavad visadṛśapariṇāme'pi bālavṛddhavat | svabhāvakāraṇopalabdhiḥ-bhaviṣyati ātmā
sattvāt | svabhāvāntarapariṇāmātmakaṃ bhāvalakṣaṇam | sakalaśaktivirahiṇo nirupākhyatvam | svapariṇāmavikalasya paratrāsāmarthyam | sahacaropalabdhiḥ asyā (astyā)tmā sparśādiviśeṣāt | tādṛśaṃ loko vivecayati | sahacarakāryopalabdhiḥ-atra vacanāt
kāyavyāpāraḥ | anvayavyatirekānuvidhānaṃ sahacāriṇo vyāpāre sādhakatamatvam
sahacarakāraṇopalabdhiḥ-sakala ātmā śarīrāvayavabhedāt | tadvṛttināntarīya‌kaḥ
saṃyogaḥ kāryakāraṇayoḥ tathāpariṇāmaḥ | tādṛśaḥ kramavṛtterapratighātaḥ | nānātve'pratisandhānam | ekasya kāladeśāntaravyāpitvaṃ pratibhāsabhedena rūpetarayordarśanāt
darśanavattadvṛttau tathā saṃśleṣe sarvathā'sambaddhaḥ prasaṅgaḥ
tathā ['] saddvyavahārāya svabhāvānupalabdhayaḥ
sadvṛttipratiṣedhāya tadviruddhopalabdhayaḥ

5.31

vyāpyavyāpakayorevaṃ siddhyasiddhī vicārataḥ
sadasadvyavahārāya tattvānyatvavivekataḥ

5.32

svabhāvaviruddhavyāpyavyāpakakāryakāraṇopalambhānupalambhaprayogabhedāḥ pratyakṣe'pi vivādvṛttayo nirṇaye niyamena parīkṣāmapekṣante | tadarthasādhanaṃ sarvatra jñānaśabdavyavahārasādhanam
adhyakṣasyāparīkṣatvādvanumānaṃ (na) paramparā
avinābhāvasambandhe'pyantarvyāptyā'vatiṣṭhate

5.33

apekṣaḥ sadnai(ne)kāntaṃ sampadyadbhiḥ ( ddhiḥ ) samīkṣakaiḥ
anyathāyogataḥ sarva [:] tathaivetyanumīyate

5.34

pratyakṣasyāpi sāmagrīpratibhāsaviśeṣataḥ
jñasya vibhramasaṃśleṣe kathañcidvāntirātmani

5.35

sarvathā vibhrame tasya vibhramo'pi na siddhyati
yathā vibhramavicchedājñānātyantaritaṃ svayam

5.36

tathā'rthajātidharmāṇāṃ tatra sampratipattitaḥ
aprapratyakṣe'pi dehe'smin svatantramavabhāsanāt

5.37

pratyakṣaṃ tadguṇo jñānaṃ no jātismaradarśanāt
satyaṃ tamāhurvidvāṃso vidyayā vibhrameṇa yaḥ

5.38

yathārthamayathārthasyā (rthaṃ vā) prabhureśo'valokate
tulonnāma-rasādīnāṃ tulyakālatayā nahi

5.39

nāma-rūpādihetutvaṃ tādātmyaṃ sahacārataḥ
anvayo'nyavyavacchedo vyatirekaḥ svalakṣaṇam

5.40

tataḥ sarvā vyavastheti ni(nṛ) tyet kāko mayūravat
anyathāniścitaṃ sattvaṃ viruddhamacalātmani

5.41

nirvyāpāro hi bhāvaḥ syānnityatve vā niranvaye
nupakāraḥ | tathā nityānāṃ parasparato hetuphalābhāvaḥ | nirvyāpāreṣu vyāpārasamāropaḥ
kramayaugapadyāsambhavo na kārakajñāpakavyavasthā pāramārthikī | tadākasmikatve deśakālasvabhāvaniyamāyogaḥ | iṣṭavighātakṛtade (kṛde) kasya pūrvāparasvabhāvaparihārā'vāptināntarīyatvādarthasiddheḥ, ityaniści (śvi) tavipakṣavyāvṛttiranraikāntikaḥ | kauṭastho
5 (sthye) vikriyāvirodhaḥ | kṣaṇikatve sarvathānanvayaḥ | jātyantare vitarkayataḥ sammohaḥ
kṛtakatvādiṣu samānaścarcaḥ
jātyantaropalabbhena kathañcitsakalagrahaḥ

5.42

atarkā (tkā) ryavyavacchede'pyarthamātropa (pa) yogataḥ
§ 41. svato vyatireke na upādhayaḥ syuri (ra) tiprasaṅgāt | tathā dṛṣṭe pramā10 ṇāntaravṛttirna, ekopāvi(pādhi)pratipatteḥ śa(sa)kalagrahanāntarīyatvāt | anyathā
anavasthāpratītiḥ | samāropavyavacchede samānaḥ prasaṅgaḥ tatparicchedā'viśeṣaḥ
itarathā vipakṣānatiśayanāt | svato nirṇayasya ataddhetuphalāpohanirṇayaḥ, svaviṣayaniścayayoravinābhāvaḥ, parato'navasthā ca | nahi nirṇayasya svarūpamanyadapi nirṇayāt
sa punaḥ avaśyamātmānaṃ vyavasāyayat (yan) sakalaṃ nyāyaviṣayīkaroti | sarvathā
15 tadataddvrāntiviccheda ekatra niścayasamāropavighātāt, tadetadapi gaṇḍūpadabhayād ajagaramukhakuharaparipatanamanusarati | tasmānna bhedā'bhedapratipattiḥ ubhayatra vyāghātā [t]
kvacidanayoravācyatāyāṃ tadvaikalyam | ato na dṛṣṭād gariṣṭhamiṣṭam
§ 42. prāṇādīnām anyathāniścitaṃ sattvaṃ viruddhamacalātmani | svayamadṛiye'pi nyāyasya pravijṛmbhaṇāt | prabhavābhāvavirodhaprasiddhiḥ vyādhibhūtagrahādivat
20 ataḥ sākalyena calanonnānyaḥ (?) tādṛśo vipratiṣedha ityanabhi (bhiṃni) nibodhanaikāntikatvam | adṛśyānupalambhādabhāvāprasiddheḥ ghaṭādīnā (nām) nairātmyāsiddhau prāṇāderanivṛttiḥ iti tamāsā (tamaso) nairghṛṇyāt
§ 43. calānāṃ tanukakaraṇabhuvanādīnāṃ sanniveśādeḥ anyathā nirṇītaṃ sarvaṃ
(sattvaṃ) viruddhamacalātmani | viprakṛṣṭe'pi nyāyasya vijṛmbhaṇam | pariṇāmini saṃśayaḥ
25 siddhaḥ saṃsthānādirvivādāspade tathā pratyavamarśaināmabhidhānamātram | viśeṣakalpanāyāmatiprasaṅgaḥ | tādṛśajñānapūrvakatvābhāve'pyavirodhādanaikāntikaḥ
§ 44. calānāṃ cakṣurādīnāṃ sanniveśādeḥ anyathā nirṇītaṃ sattvam iṣṭavighātakṛt acalātmani | pariṇāmini saṃśayaḥ | saṃhatānāṃ pārārthyā (rthyaṃ) niyamābhāvaḥ | kāryakāraṇayoḥ bhedakāntā'siddheḥ
§ 45. calānāṃ śabdādīnāṃ sanniveśādeḥ sattvaṃ viruddhamacalātmani | pradhānapuruṣādau pariṇāmini saṃśayaḥ | kāryakāraṇānāmanvayāderanekakāraṇapūrvakatve sambhavaḥ
§ 46. calānāṃ sukhādīnāṃ sattvaṃ viruddhamacalātmani | pradhānāvau teṣāmanupraveśo vā | calātmani caitanyapariṇāmini tadubhayatra vṛtteranraikāntikam
sahopalambhaniyamaḥ syād bhedasyāpi sādhakaḥ

5.43

sarvathā bhāvāt sandehe'pyanyathāvyastasaṃvidaḥ
[ § 4. sahopalambhaniyamo'pyanyonyārthavidāṃ vidām

5.44

]
siddhe ['] kiñcitkaro hetuḥ svayaṃ sādhyavyapekṣayā
sarvathānyonyasambandhe viruddhaṃ śa ( sa ) kalātmani

5.45

ekāntāśraye viruddhaḥ taddhediti sandehakṛt
saṃśayāddhetvabhāve'pi sādhye'kiñcitkaro'khilaḥ

5.46

anyathāsambhāvāsiddhaḥ sādhanaḥ pratirūpakaḥ
viro (ru) ddho'kiñcitkaro jñātaḥ pratyekamiti saṅgrahaḥ

5.47

viruddho'vyabhicārī syāt viruddho viduṣāṃ punaḥ
prakṛyā (prakriyā) vyatirekeṇa sarve sammohahetavaḥ

5.48

tathāhi sarvahetūnāṃ bhāvanā sattvamīkṣate
sa viruddho'nyathābhāvād asiddhaḥ sarvathātyayāt

5.49

vyabhicārī vipakṣe'pi siddhe'kiñcitkaro'khilaḥ
ajñātaḥ saṃśayāsiddhavyatirekānvayāditaḥ

5.49.p1

viruddho'vyabhicārī syādarthamātrāvadhāraṇāt
antarvyāptāvasiddhāyāṃ bahiraṅgamanarthakam ||50||cha
6. ṣaṣṭhaḥ prastāvaḥ

5.49.p2

[ § 5. samarthavacanaṃ vādaḥ śāśvataṃ satkriyāśrayāt | ]

5.51

nahi taiḥ sarvathā'siddhaṃ kartuṃ yuktaṃ niranvaye

5.52

§ 55. prāgutpatteḥ asataḥ pūrvaṃ pratyanapekṣā, niṣpannasyāpi sataḥ svayamanādheyātiśayātmano bhāvāntaravat | etena ubhayānu (nu) bhayavikalpaḥ prativyūḍhaḥ | sattāsambandhe'pi samānaḥ prasaṅgaḥ | kālādyanapekṣiṇaḥ sarvato vyāvṛtyeḥ svatantro bhāvaḥ
syāt | apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ kṛtakaḥ | tatkṛtamupakāramātmasātkurvataḥ tanniya5 tavṛtteḥ sarvathā tatkāryatayā pratikṣaṇaṃ bhedataḥ tadbhāvā'vyavasāyatayā tadapekṣṇam
itaravā (thā) kāraṇasyāpi sataḥ sāmarthye sakṛt kāryajanane vibhramakramamakāryakāraṇamanupārukhyam | sati samarthe tatrābhavat niyamena paścāt svayaṃ bhavat kimānantaryamapekṣate ? tadasāmarthyāviśeṣeṇa prāgapi syādabhāvānantaryāviśeṣeṇa | tadayaṃ prabhavasamarthāṃ
satīṃ vihāya mṛtāṃ putrāya kāmayate | sambhavatyapi pariṇāmināṃ śaktivicitratā
10 abhāvavilakṣaṇatvāt | viruddhadharmādhyāse'pi nānaikavyavasthā nānārthaikajñānavat
tadayaṃ bhāvaḥ svabhāveṣu kuṇḍalādiṣu sarpavat
§ 56. tatra spaṣṭanirbhāso vikalpaḥ sannidhānāpekṣī bhāvanāto nivṛttiḥ sukhādivat | anyathā smaraṇapratyabhijñā'bhāvaḥ | tadevaṃ parasparapariṇāmaparigrahavivarttāhitavividhaparyāyairavasthāntaramanubhavati ||cha
15 utpādavigamadhrauvyaṃ sat pratyekamasambhavāt

5.53

§ 57. nāśasyāpi kāraṇe siddhaṃ kṛtakatvamuttarodayā'viśeṣeṇa | pūrvāparāvadhiparicchinnasattāsambandhe'pi tādātmyā'natikramaḥ | tanna utpattisaṃhārau sthitirahitau
syātām | evaṃ pratikṣaṇam utpādavigamadhrauvyayuktaṃ sat | sakṛdapi atatsvabhāvasya
tanniyamavirodhaḥ | nāśaśvānapekṣāyāṃ na kadācidbhavet pūrvottarāviśeṣeṇa | svato
20 hetornaśvarasthāsnurudeti na punaranapekṣaḥ | parasparapariṇāmāhitaviśeṣaparigrahe'pi svarasavṛtterapratighātaḥ viṣayasannidhānāhitaviśeṣavijñānavat | svarasabhaṅgurasyāpi virodhipratyayavihitaviśeṣalakṣaṇena nivṛttiṃ paśyāmaḥ | sadasatoḥ pūrvāparabhāvaniyamaḥ
kathañcit kāryakāraṇavat acalasyāpyavyayāduttarībhavati | tādātmyapariṇāmena
sattvapratibhāsanāt | sarvasya anekāntātmakatve tadatadvyavasthā tathāpariṇāmāt
25 nahi tathā apariṇataṃ tat vipratiṣedhāt | prasiddhaprabhavasādṛśyapratyāsattiviprakarṣayorapi nānaikasvabhāvaniyamaḥ pitāputravat | santānasya anyathā'sambhavāt
ekapratyavamaśaṃviśeṣavyavasthāyām ekatvavidhānam | vibhramakalpanā'nānaikavyavasthā, naikayogakṣemalakṣaṇamekam atiprasaṅgāt | viruddhadharmādhyāsād bahirantarmukhapratibhāsavijñānaikatānivṛttiḥ | arthajñānavivekapratibhāsayoḥ adṛśyetarayoraviroghe sūkṣma30 sthūlakalākalāpasya pratikṣaṇamudayasthitisaṃhāramanubhavataḥ kramavṛtterapratighāte vivekakalpanāvivekaḥ | ādau dṛṣṭāparasvabhāvāvidhātena punaḥ kṣayadarśanāt siddheḥ (ddhaḥ) antādyoḥ
prakṛtā'śeṣatattvārthaprakāśapaṭuvādinaḥ
vibruvāṇo'bruvāṇo vā viparīto nigṛhyate

5.54

syādajasraṃ parāpekṣamudayaṃ pralayaṃ prati
abhāvasyānapekṣatvaṃ bhāvasya pariniṣṭhite

5.55

sādhye paratiraskāro jalpaḥ tacchaktito jayaḥ
tatra mithyottaraṃ yā (jā) tiḥ yathā'nekātmavidviṣām

5.56

5 saṅkaraḥ | tadatiśaye vyatirekādubhayābhāvaḥ | ekamanekātmakaṃ svavacanaviruddham;
asiddha [ : ] siddhasenasya viruddho devanandinaḥ
dvedhā samantabhadrasya sattvādiracalātmani

5.57

svabhāvaparabhāvābhyāṃ vācovṛttiranekadhā
śūnyasaṃvṛtivijñānakathāniṣpha ( ṣka ) ladarśanam

5.58

sañcayāpohasantānāḥ śa (sa) mraite jādya ( ḍya) hetavaḥ
pratijñā'sādhanaṃ yattatsādhyaṃ tasyaiva nirṇayaḥ

5.25-2

yadadṛśyamasaṃjñānaṃ trikamajjñī ( hī ) kalakṣaṇam

5.59

pratyakṣaṃ niṣkalaṃ śeṣaṃ bhrāntaṃ sārūpyakalpanam

5.60

kṣaṇasthānamasatkāryama'bhāṣyaṃ paśulakṣaṇam
pretyabhāvātyayo mānamanumānaṃ mṛdādivat

5.61

śāstraṃ satyaṃ tapo dānaṃ devatāni (ne) tyalaukikam
śabdaḥ svayaṃbhuḥ sarva [ tra ] kāryākāryeṣvatīndriye

5.62

30
na kaściccetano jñātā tadarthasyeti tāmasam
padādisattve sādhutvan (nyū) nādhikyakramasthitiḥ

5.63

prakṛtārthāvighāte'pi prāyaḥ prākṛtalakṣaṇam ||cha
siddhaṃ pravacanaṃ siddhaparamārthānuśāsanam

5.64

puruṣātiśayo'jñeyo vipralambhī kimiṣyate ?
samānapariṇāmārthe saṅketācchabdavṛttiḥ

5.65

§ 67. sannikarṣād rūpajñānaṃ yadi spaṣṭāvagrahaḥ, tadarthapratighāte dīparaśmivad
aniyamaprakāśaprasaṅgaḥ | sphaṭikādyupahitārthapratibimbogha ( pa ) lambhabaccha ( cchru )
tau tadarthādhigame pramāṇāntare'pi tadayamarthamabhinibudhya śrutavikalpe dravyaparyāyasāmānyaviśeṣaviṣayamadhigacchati | vyāmohavicchede sati matiśrutayorekatve'pi kathañcit
5 pratibhāsabhedo avagrahādivat | tadetadasadrūpatve'pi tatsamadhigamanimittam | tanna
tadadhigama eva satyapi sārūpye sthāpanādivat
paraṃjyotiranākāraṃ paryāyānukramasthiti
§ 68. sthāpanāśrutireva vyāpinī sarvatra samānākārasambhavaḥ | sato'pi
kvacidasadviśeṣo vyatirekāsiddhiḥ, samayasmaraṇābhāve tadarthāpratipattiḥ | asatyarthajñā10 pane tadabhyāsamātre'pi śreyo'tiśayaprāptiḥ | vicitrābhi [ sa ] ndhayaḥ pratipattāraḥ
svādhyāyatapaḥprabhāvamūlaṃ sakalamalaṃ tadarthajñānaṃ tatparicchedasāmarthyaṃ pratiniyatabhedametadākārātirekeṇa vyabhicāradṛṣṭau tadāvaraṇaparikṣaye nirupādhikapravṛttiḥ, yathāpratibandhakṣayopaśamaṃ varṇapadavākyānupūrvīsaṃhāratiśayaḥ paramāṇukramanimeṣalakṣaṇaparyāyasamāsataḥ
tālvādivyāpārahitasaṃskārāḥ sadṛśāparapariṇāmena śabdavā ( dhā ) rāḥ śarīrāvayava15 saṃsparśinyaḥ pratyavabhāseran
§ 66. śrotraṃ hi nāprāpyakāri cakṣuriva pratyāsannāgrahaṇaprasaṅgaḥ | tadabhighāte
viśeṣopalambhe digvibhāgapratītiḥ | avagṛhītasyāpratyakṣaguṇatvamayuktam, anāhitaviśeṣaguṇotpattivināśā'sambhavāt | niraṃśānāṃ kramavṛttau arthāntaravyaktivad arthopayogaḥ syāt | kutaścidakramasya vyaktāvanabhivyaktau tadanyavaiyarthyam | dhvaniviśe20 ṣāhitasaṃskāraśrutipariṇāmī tadarthamadhigacchet | guṇaparyayavaddravyam | sparśavataḥ kramavṛtteḥ dravyatvaṃ na kasyacidapariṇāminaḥ, paurvāparyorbhāgasya parapariṇāme varṇāntaraparāvṛttau asakalapratipattiḥ | ubhayapariṇāme anukramagrahaṇaniyamānupapatti [ : ] prativarṇaprayatnabhedena kasyācittirobhāve paro'pi tādṛśapariṇāmaḥ samanantaramāvirbhavati kāraṇasāmagrīsannidhau | pratyabhijñāne'pi nānātvam | yugapadbhinnadeśopalabdhaiḥ ( bdheḥ ) sarva25 gatatve sarvatra sarvadopalabdhiḥ | apariṇāminaḥ tālvāderabhivyaktā [ vā ] varaṇavicchedāt
ka ( kta ) saṃskārādiviyogaḥ ? sakṛnnānādeśopalambho vyāpinaḥ prayāse'pi na syāt
vyañjakavyāpāre vyaṅgyaviśeṣāniyamaḥ | karaṇasannipātau ( to ) panītaśrāvaṇasvabhāvaḥ
pūrvāparakoṭyoḥ dīpādidravyavad anupādānānutpattirapariṇāmavighātaḥ | tathā'nupālambhe'pi nityasvabhāvāntarapratibandhī | tathāhi-dravyameva bhāvāvyabhicāri tadātmaka30 tvādyugapa ( tvād yugapat ) kramabhāve'pi tadekayogacemalakṣaṇavannāmasaddṛśopalambhataḥ
tathā dvi ( taddhi ) śeṣāpratipatterātmā svāmī tadarthakṛt

5.66

§ 70. sarvasya nirdiṣṭasya sarvathā nopakārakatvam | śarīrādipariṇāmopayogasādhanena gatisthitikaraṇavighāte tadanupakārye bhoktṛtvavirodhaḥ | sambandhrāsiddhiḥ upakāraḥ
pariṇāmāvyatirekeṇānavasthā | sarvatra tadguṇopalabdhāvavidhyonātirekaḥ tanniyatavṛttāvatirekavyatikarasaṅkaraprasaṅgaḥ | tadguṇāntarasamavāyāviśeṣasvātmāntarasyāpi kālādyaviśeṣeṇecchādisamavāyaniyamaḥ kutaḥ saṃsāraḥ ? cetanasyāpi nityamadṛśyakya svayaṃ vijñāne
na buddhiracetanā atītakāryakāraṇatayā vikāriṇamātmāna naṃ) kathaṃ darśayate ? tadupalambhānivṛtteraviśeṣeṇa tadvṛttisaṅkaraḥ | tadātmānātiśāyanaṃ (?) yadi vigrahamātravyāpī na bhavet
sahavyāptirupabhoge na syāt | parasyaiva saṃsāre nātmanaḥ karmaphalasambandhaḥ | santānasyāpi nirū (rū) pāruyatyā na saṃsāraḥ
sādhanaṃ natva (tattva) vijñānaṃ cāritraṃ samayasthitiḥ
§ 71. ātmatarasambandhaviyogakāraṇatattvabuddherasti kāyādhikaraṇasya tadanuṣṭhānaviśeṣato mokṣaḥ, tannisargādavi (dhi) gamaḥ, tadvipakṣavṛtteḥ saṃsāra ātmasukhaduḥkhatarpaṇādipravṛttinivṛttyorkāraṇaviśeṣauṣadhavat | anyataravaikalyena parasyāpyaparisamāptiḥ
sādhyasādhanayoranavayavena vijñānasvabhāvavyāptau prakṛtaviṣayavyāpāraviśeṣāpekṣayā
sādhanasya traividhyam, sakalātmaparijñāne'pi viratavigrahasambandhasya paratavam
sambandhayogataḥ sthānaprasthāne tadviśeṣataḥ

5.67.1

§ 72. cetanasyārthāntarasambandhavaikalye na śarīrasthitiḥ | saṃyogapariṇāmataḥ
kāryakāraṇavad anādisambandhavivarttī suvarṇapāṣāṇādivad viśeṣopapatte [:] jñānasvabhāvasya mohādimūrttānupraveśe madirādivat | mantrādestādṛśopayogāvirodhaḥ | dharmāderajñānasvabhāve tadaviśeṣaḥ | cetanasya hīnasvāpa (sthāna) prāpaṇaṃ bandha [:] saṃskāravaśāt
deśāntaraprāptiḥ devadattādivat, parāparakarmaprabandhāt paravaṃso (śo) tpattiḥ vitaṭapāta(bījapādapa) vat | satyapi parasyaraṃde (sparaṃ bhede ) yogyatālakṣaṇaḥ sambandhaḥ
mūrttānāṃ ca snigdharūkṣatābhāve tādṛśo vṛtteḥ | nāyaṃ prajñāguṇaḥ tatprakarṣāpakarṣanirhāsātiśayajātīyābhyāsavivarttī krodhādikarmopādānayogyatām ātmanaḥ sūcayet | yugapadbhāvinorvāsanāniyamaḥ | pariṇāmāntare'pi tadanvayena avikalatayā yugapadupalambhaprasaṅgaḥ | tadudbhavo'bhibhavasvabhāvapratiṣedhe tirobhāvā'sambhavaḥ | itarasyāpi tadātmakatvāt | cetanopatāpahetavaḥ karmaṇo na viśiṣyante | tadayaṃ doṣaprabhavaḥ sati hetau na
kadāciduparamaṃte
ātmano doṣasambandham ātmajñaḥ sannivarttayet
§ 73. nisargato'navaratavyāmohasamudayavaśāt svarasato vṛttaprasādavṛttadoṣaprasarasya pratīkāro na ātmātmīyaprajñāprakarṣapratipakṣaḥ prathamavat | jñānadarśanopayogalakṣaṇam antarjyotirmayam anādinidhananirbhāsamātmīyatattvam arthāntarānapekṣaṃ caitanyavat, mohādisambandhānvayasva(vya)tirekānuvidhāyinaḥ tādṛśo'jñānādayaḥ timirādivat svahetupratipakṣapāṭave nivartteran| ālokādayo doṣasaṃśleṣaviśleṣahetavaḥ añja

5.67.2

[ñjana] nādivat, nmā(mā)rgāvagamād dūre'yogyānāṃ parinivṛttiḥ| sādhyasādhanamithyā5 saṅkalpābhiniveśo nisargataḥ pāpīyān, yathā ātmajñasvabhāvasya vyatirekiṇī buddhiḥ
apariṇāmino'rthopalambhe'karttuḥ karaṇatayā saṃvidviṣayaṃ vyavasthāpayantī svayamanvayavyatirekau saṃsāramokṣau anuyā(mā)payati| sarvathā viśiṣṭā guṇasambandhavivekataḥ
puruṣārthasiddhiriti parasparaviruddham| tādṛśo bhāvāntarāviśeṣaḥ| sattvādisāmānyaguṇasambandhena cetanānivṛttirantaḥkaraṇasannidhāvadṛṣṭakalpanā anavasthā, sāmānyaviśeṣa10 samavāyavyapadeśe cetanāvyatirekeṇātmā mā bhūdupayogalakṣaṇātirekato acetanādivat
parasparaparihārasthita(ti)lakṣaṇatayā cetanetarātmanoḥ cetanetarasamavāyivivekataḥ
samadhigamaḥ paraṃ nirvāṇam
§ 74. svāṃśamātraviṣayena(ṇa) niraṃśaparamārthena sarvathānyā(nya)vedyavirodhe paraduḥkhamajānataḥ karuṇaiva tāvanna bhavet| vibhramato bhāve vibhramo na syāt| duḥkhavini15 śvarasya bhāvopalambhe'pi siddhasādhanī[ya]paratantro devānāṃpriyaḥ| santānābhāvasādhane
samānaḥ prasaṅgaḥ| prabhavasādṛśyapratyāsatteḥ anyathābhāvaḥ svapūrvāparasvabhāvamatadbhūtaphalavyāvṛttaṃ mānasaṃ tattvaṃ tatparaṃ vicchinatti svayamupekṣamāṇaḥ kṛpātyu(kṛpālu)riti kaṣṭamanātmajñatāparigataṃ tamaḥ| tadīdṛśe saṃjñāntaravikalpe'pi svaparasantānabhāvanayā
kvacidupakārāpakārasaṅkalpahetavaḥ snehādayaḥ pravartteran| bhedadarśane saṅkalpābhāvakalpanāyāṃ

5.67.3

20 saṃjñāntarasamāveśe mamaḥ samādhiḥ| ātmavatāṃ viśeṣataḥ tatsvabhāvaguṇadoṣavivekato hitāhitaprāptiparivarjanaṃ yathā viparītacetasāṃ sakaladoṣasantatayaḥ kāraṇaparatantre'pi kāryajanmani tatkaraṇaniyamavaidhuryaṃ(yeṃ) saṅkīryeran| nirabhiprāyavṛttau anivāraṇe vaṃśavat ādaustrilakṣaṇasyānte'pyanantā jīvarāśayaḥ pradīpādeḥ ante kṣayaṃ(ya)darśanenārthābhāvasiddhiḥ
ekatra dṛśyādṛśyasvabhāvaprasiddhe nirṇaye'nirṇayavat, bhāvasvabhāvo'yaṃ yat kathañcid
25 bhavitavyeva(bhavatyeva)madhyavat sadaivonyathā na bhavetparyavasāne pariṇāminaḥ kāraṇaparamparābhāvaprasaṅgaḥ| svato(to)vivarttaśaktivirahiṇo bahiraṅge sutarāmasāmarthyam| upakāryopa[kā]rakasaṃnidhānāt sannidhānasāmye parasparavivarttagranthīnāṃ deśakālādyapekṣiṇāṃ
prabhavaniyamaḥ| tannirapekṣaṇāṃ saṃyogavirodhaḥ| pratyāsadvi(tti)viprakarṣavikalpapratyastamayena vyavadhāne'pi prasaṅgo'navasthā ca| tadayam arthapravṛttinimittapradeśādisahacārī
30 vinaśvaravikalpaviṣayaḥ nivarttāte(nivarttate) na pravarttate iti dustaraṃ dausthyamāpadyate
tādṛśaḥ puruṣapariṇāmasvabhāveṣu tadabhāvaprasaṅgāttadadhikāre janmamaraṇādirmā bhūt| vibhrame
tadvikalpavibhrameṇa vibhramo'pi na siddhyet| pariṇāme yathā kāryakāraṇanānaiktavaṃ yuktam
§ 76. pārthivādiviśeṣeṣu pudgalaḥ sparśādimān khalasneho ghṛ (dhā) raṇādibhirguṇaparyāyaiḥ sparśādisvabhāvānvayaiḥ ayaṃ sukhaduḥkhādivijñānopayogavyāvṛttyanugamātmakaḥ | tathāhi–nāyaṃ sparśaḥ saṃsthānādimān nāpi tatsvabhāvaḥ sparśādimān tadvyati- 20

5.67.4

rikto nirūpākhyaḥ | parasparaviveke svabhāvapratibandho mā bhūt | tadudbhūtavṛttau dṛśyetarasvabhāva anubhūtavirodhe svabhāvasya svabhāvaparihāre atyantānivṛttiprasaṅgaḥ | parāparaparyāyāvāptiparihārasthitilakṣaṇo'rthaḥ sparśādiviśeṣakramavarti tadvidramā ( tadvidgamā )
sambhave atyantaram utpādavigamadhrauvyavatū pragaletarayoḥ samplavasthānapariṇāmaviro
dhe'pi | na vai du (dṛ ) ṣṭād gariṣṭhamiṣṭam | tadviśeṣopapattauanta [:] jyotiḥ svataḥ siddhamanumānānurodhataḥ

5.68

samyagjñānāṅkuśaḥ satyaḥ puruṣārthābhidhāyakaḥ
aheturanyahe (?) kyārthapariniṣṭhitacetasām

5.69

adṛṣṭadoṣaśaṅkāyāmanyatrāpi prasajyate
ahaṃ mamāśravo bandhaḥ saṃvaro nirjarā kṣayaḥ

5.70

karmaṇāmiti saṃkhyā (satkṛtya) prekṣākārī samīhate
kṛpā svaparasantānasthānasaṃhārakāraṇam

5.71

acetaḥ karuṇātyantamanyaduḥkhamajānataḥ
kūṭasthasya sataḥ sākṣādadṛṣṭyānubhavātmanaḥ

5.72

sukhādi viṣayaḥ śabdādyaviśeṣovi (ṣadhi) yonyataḥ
guṇayogaviyogābhyāṃ saṃsāraparinirvṛtī

5.73

samplavaḥ sarvabhāvānāṃ śāstraṃ dṛṣṭeṣṭabādhitam
dravyaparyāyasāmānyavidhānapratiṣedhataḥ

5.74

sahakramavivakṣāyāṃ saptabhaṅgī tadātmani
vividhadharmādhyāsavikalpaviṣayatā'viroghena pramāṇānusāreṇa loko'yaṃ svayameva vilopayantaṃ vyavasthāpayet
§ 76. svataḥ satāṃ sāmānyaviśeṣāṇām asatāca dravyaguṇakarmaṇāṃ svabhāvabhedaṃ
prakalpā (lpya) prayojanasāmarthyasambandhiniyamavyatirekeṇa pariṇāminaḥ kadhāñcit sadsadasana (dana) bhilāpatadyogavikalpavidhānataḥ prakṛtiṃ kramayet| svabhāvāntaragrahatyāgataḥ
kramayaugapadyavivakṣāyāmabhilāpā'nabhilāpau, tadupādhibhedena jātyantarasya tathā pratipādane sambandho grahaṇaniyamāsambhavaḥ| saṅgrahavyavahārarjusūtrārthana [ya] saṃśrayāt sāmānyena
tattvapratyavasthito'bhedaukāndhapa (bhedaikāntapa) rigrahaḥ sarvaviśeṣāṇāṃ sattāviśeṣāt, sadeva
pratyakṣaṃ sarvato vyāvṛttasya buddhāvapratibhāsane kālādiviśeṣasya vikalpaviṣayatvam | nahi
kālādayaḥ pratyakṣāḥ, teṣāmaviśeṣe parāparabhāvāsiddheḥ, upādhyantarakalpanāyām anavasthā'pratītiritpratireke nīlādayo na syuḥ | ekatrānakadharmānupapatteḥ | samudāyasya parasparaparigrahāvyavadhānānanupapattirnārthāntaravṛtteḥ, nirvyāpāre cetanādivikalpe saṃhṛnāvikalpāvasthāyāṃ sanmātrānivṛtteriti kārakajñāpakavyavasthāvilope kṣaṇika vārkṣa (?) vādaḥ syāt
sadasatprāptityāgetaravikalpaviśeṣeṇa tadatatvavṛttisaṅkaraḥ | vibhrametaravivekasya pramāṇetarabhedaniṣṭhātā (ṣṭhatā ) dṛśaḥ sakalatattvapratiṣṭhāpane svaparabhedavyavahāraparigrahaḥ | svalakṣaṇam
ātmānaṃ yadi parairmiśrayati sarvathā paratvam | anekadharmasambandhe'pyekatvahāniranānaikatvaṃ
ato [']nvayo bhāvatkṣaṇaṃ parikalpitaparārthānvayavat | kacit sāmarthyāsiddhibhedeṣu
nairantaryādivyatireke ['] niṣṭhā kāryasya sūkṣmasyādarśane na kāryadarśanaṃ sthūlādipratipattiḥ
§ 80. ime nairantarye'pi vyāvṛttisvabhāvā bhāvāḥ śaktipratibhāsādibhede, te śuddhāśuddhadravyaparyāyaparigrahavibhāgato'rthanayāḥ| sarve sarveṣāmartharūpatve samayāt parataḥ smṛtiḥ
na vai śabdamarthaṃ pratipādayati| satyapratipatteḥ svabhāvopalambhe'pi samayasmaraṇabhāve
bhāvāt tadanusmaraṇe'pi liṅgavat pratibandhāsiddhiḥ | smaraṇaheturartho'pi lipyādivat
vastudarśane nāma saṃskārābhivyakteḥ samāne vijñātetarasvabhāve nimittanaimittikabhāve'pyavicāre vā na kaścidviśeṣaḥ| saṅketasmaraṇakaraṇaniyamābhāve artho'rtham avinābhāvinaṃ gamayet | sadasadviṣayavivekito arthakriyāṃ prati smaraṇe'pyaviśeṣaḥ| prayatnato
viśeṣeṣu samayāvṛttirasamitābhiśeṣādhigame atiprasaṅga ityavācyatā śabdaparyāyataḥ tattattvaṃ
sahaśāparadarśane hi śabdaparyāyo'rthaḥ, svabhāvānanvayāt śravaṇagrahaṇayogyatāvyāvṛttiḥ,
yadi nārthaparyāyaḥ tatsvabhāvānivṛttiḥ upalabdhaviṣayasya pūrvāparakoṭyorasambhavaḥ, tattadrūvyāntarakārakadharmo yaṃ yaṃ niyamena tālvādayaḥ tādṛśaṃ sannidhāpayeyuḥ pradīpādivat | sarvatra
sarvasya sarvadā vyaktiḥ sannidhāno ( nā ) viśeṣeṇa pratiniyatavṛttīnāṃ prakāśaniyamābhāvaḥ | sarvatropādānasambhave'pi kāraṇānāṃ pratyarthavyāpārabhedaḥ | tadayamarthaḥ anādinaṃ
nityaḥ śabdārthasambandhaḥ tathā saṅketasambhavaḥ

5.75

sambandhāntarato nāsti sādhyasādhanasaṃsthitiḥ
20 śabdāḥ śabdāntaraṃ saṅkhyākālakārakaliṅgataḥ

5.76

sena vyāpārayati dravyaparyāyanayadvayapravibhāge pramāṇaprameyabhedeṣu parasparaṃ pratikṣepaikāntaparigrahaḥ | svahetoreva nirvṛttasya kāryato'nupakāre kāraṇasya pāratantryānupapattiḥ,
artha eva jñānaṃ gamayet sannidhāne tathānirbhāsanāt | saṃvādanirapekṣasya prāmāṇyāsaddheḥ
pratyakṣaṃ sarvavijñānaṃ svarūpasya svato gateḥ
parokṣaparatantrāṇāṃ spaṣṭākāravivekataḥ

5.77

prakramārthāviśeṣeṇa śrutau bheda [ : ] parisphuṭaḥ
ātmajñānādibhedānāmānantyaṃ nayacakrataḥ

5.78

vyavat | jātyantarakalpanāyāṃ ca tadvidhipratiṣedhātmakatvam, tadatadubhayānubhayavikalpena
pratyekamapi cakrakam, sarvanayābhāsapratipādarakhyātisaṃkhyātatve'pi varṇānupūrvībhedānāṃ
tadviśeṣavastuvikalpānantyam
anyonyanirapekṣāṇāmapramāṇaprameyatā
§ 88. sakalakalākalāpamayā sattā parasparavidhipratiṣedhaparamārthī sūkṣmasthūlasaṃsthānādibhedamūrttivat pramāṇaprameyaikāntaprabhedaparihāreṇa parasparaparigrahapariṇāmasiddhiriti
dravyaparyāyayorbhedamekāntena prapañcayan

5.79

naigamaḥ saptadhā śāsti hi bhāvānāṃ vyavasthitim
sarvamekaṃ sato ['] bhedādibhirmithyārthasaṅgrahaḥ

5.80

sa pratyastamitāśeṣadravyaparyāyabhedataḥ
ātmādibhedamāśritya vyavahāraṃ pratikṣipet

5.81

paryāyād vyatirekāṇāmanvayapratipattitaḥ
akramaṃ sa ca bhedānāṃ ṛjusūtro vidhārayan

5.82

kāryakāraṇasantānasamudāyavikalpataḥ
śabdo liṅgādibhedena vastubhedaṃ samuddiśan

5.83

abhirūḍhastu paryāyairitthambhūtaḥ kriyā (yā) śrayaḥ
dravyaparyāyasāmānyaviśeṣapravikalpataḥ

5.84

nayadvayavibhāgena naigamādiranekadhā
matiśrutādau bhedānāṃ svaparaprativedinām

5.85

kalpanā cārthasambandhenānveti nayalakṣaṇam
pramāṇanayanikṣepairātmādipravibhāgataḥ

5.86

samprekṣe nitarāṃ [rāṃ] siddhaṃ tattvajñānamanantaram
iti pramāṇasaṅgrahe aṣṭamaḥ prastāvaḥ
6. navamaḥ prastāvaḥ
jñānaṃ pramāṇamātmāderupāyo nyāsa iṣyate

5.39-2

nayo jñāturabhiprāyo yuktito'rthaparigrahaḥ
prāmāṇyaṃ yadi śāstragamyamatha na prāgarthasaṃvādanāt,
saṅkhyālakṣaṇagocarārthakathanaṃ kiṃ cetasāṃ kāraṇam
ā jñātaṃ sakalā [gamā] rthaviṣayā ( ya ) jñānāvarodhaṃ budhāḥ,
prekṣante tadudīritārthagahane sammohavicchittaye ||873/2||cha
śrīmadbhaṭṭākalaṅkasya pātu puṇyā sarasvatī
anekāntamarunmārge candralekhāyitaṃ yayā
-śubhacandraḥ
akalaṅkaṃ jinaṃ natvā tātparyātihyatolanaiḥ
nyāyo'yamākalaṅko vai viśadīkriyate mayā
84 A. “avagrahādīnāṃ kramopajanadharmāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pramāṇamuttaramuttaraṃ phalam |” [ pramāṇamī0
1|1

5.39-2.p1

]
pṛ0 3. paṃ0 18. 'pramāṇaphalayoḥ'-"ityuktaṃ laghīyastraye pramāṇaphalayoḥ kramabhāve'pi tādātmyaṃ pratyeṣyam |" [ siddhi0 ṭī0 pṛ0 99 B. ]

5.39-2.p2

iti pramāṇapraveśe prathamaḥ paricchedaḥ