<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.277-739 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [The four Anuyogas ("expositions")](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga) › [Ontology, epistemology and logic](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil) › [Nyayavinishcaya](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya) › 10.277-739

# Nyayavinishcaya 10.277-739

Nyāyaviniścaya 10.277-739

- **Language:** Sanskrit

### [10.394](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.394)

\] iti  
tathā maraṇacittasya kutaścidanumānaṃ yathā taccaitanyaṃ niścinvat tadacetanatvasamāropaṃ vyavacchinatti, taduktena nyāyena tadaparasvarūpasyāpi bhāvivittasandhānavijñānenotpatterniṃścayāt  
tadapratisandhānādisamāropasyāpi tam̐ta eva vyavacchedopapatterna tadarthamantyacittalakṣaṇasamagrakāraṇaliṅgopanibaddhaprasavaṃ bhāvicittānumānaṃ svabhāvātumānatayā pairairabhyupagamyamānamarthavattāṃ pratilabhate,  
cittāntarapratisandhāyitvamapi tena tam̐sya niścinvatā tadapi cittāntaraṃ niścetavyam , niścayamanta- 5  
reṇa tatpratisandhāyitvaniścayāyogāt , tadapi niścīyamānaṃ tadaparacittapratisandhāyyeva niścīyata  
iti tatpratisandheyamapi cittaṃ tenaiva niścetavyam , evaṃ tāvadabhidhātavyaṃ yāvadanantasya pratisandheyacittaprabandhasya tenaiva niścayaḥ kṛto bhavati | tathā ca saṃsāraparyavasāyasamāropasya tata eva  
vyavacchedānna tadarthamanumānāntaramāsthātavyam, ityetat parāntarahita kāryekṣaṇagrahaṇena darśayati  
nanu kāraṇātsamagrādeva kāryaṃ na tadviparītāt, tataḥ sambhavatyapi kāryaprabandhasyai paryava- 10  
sāyaḥ, tatkathamaparāntarahitatvaṃ tasyeti cet ; na; tasya paryavasāyitve santānāvastutvasya vakṣyamāṇatvāt | tannaikasmin cittasantām̐ne sāphalyamanumānabhedasya, tadgatasakalasamāropavyavacchedasyaikasmādeva siddhatvāt | santānāntareṣu sāphalyaṃ tadbhedasyeti cet ; atrāha-ataddhetuphalāpohe | hetavaśca phalāni ca hetuphalāni, tāni vivakṣitāni hetuphalāni yeṣāṃ te taddhetuphalā  
ekasantānakṣaṇāḥ | tadanye punaḥ ataddhetuphalāḥ teṣāmapohaḥ, apohyante te yena so'poho nirṇayaḥ 15  
tadapohastasmin sati | kuto na kutaścit tatra teṣu santānāntareṣu viparyayo viparītāropo  
yataḥ tadvyavacchedārthamanumānabahutvamiti | tātparyamatra-eko hi cittasantānaḥ kutaścidanumānānniśrīyamānaḥ tadaparabhāvāpohastata eva niścetavyaḥ tasyai tadrūpatvāt apohanirṇayasyai cāpohyaniścayāvinābhāvāt ekānumānaniśceyatvaṃ sarvabhāvānāṃ nyāyabalāyātamityekānumānaniścayādeva niravaśeṣasyāpi tattadbhāvagatāropatikurambasya vyavacchedānna ciraṃ paryālocayanto'pyanumānabhedasya sāphalya- 20  
mutpaśyāmaḥ | tanna tadevānumānaṃ tattvajñānaṃ yatsamāropavyavacchedaśabdavācyaṃ bhavet | nanu anumānasya samāropavyavacchedaṃ prati kāraṇatvāt tasmādarthāntaratvamevaṃ(va)tatkathaṃ 'tadvā'numānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpotthāpanam , tadbheda evāsyotthāpanopapatteriti cet ? na; kriyākārakayoḥ  
pradīpa-tamo'pahārayoriva anarthāntaratvasya paraṃ pratyapi prasiddhatvenādoṣāt  
yadyevam 'anyadvā tattvajñānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpānupapattiḥ, anyatve kriyākā- 25  
rakabhāvasyānupapatteriti cet ; mā bhūt kriyākārakabhāvāpekṣayā tadvikalpotthāpanam, kāryakāraṇabhāvāpekṣayā tasyotthāpitatvāt , tadbhāvasya ca bheda eva paraṃ prati prasiddhatvāt  
prathasyānumānasya dvitīye cedapekṣaṇam  
aviśeṣe'pi tasyāpi tṛtīye syādapekṣaṇam

### [10.395](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.395)

caturthe tasya tasyāpi pañcame pañcamasya ca  
ṣaṣṭhe syādanavasthānaṃ kathamevaṃ nivṝttimat ?

### [10.396](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.396)

kṣaṇikatvānumānāccetbhyāsarahitādapi  
ekatvāropanirmuktadarśanaprasavo bhavet

### [10.397](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.397)

ātmadṛṣṭestaṃdā nāśānnātmasnehātta (snehasta) dāśrayeḥ  
tadabhāve sukhārthitvaṃ na bhavettannibandhanam

### [10.398](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.398)

anīpsitamugdhaḥ kasmādidamasmātphalaṃ bhavet  
iṣṭamityabhisandhattāṃ yatastatra pravarttatām

### [10.399](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.399)

ādya eva tato mārge nirvāṇagamanaṃ bhavet  
sakalakleśanirmuktajñānarūpaṃ hi tat matam

### [10.400](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.400)

vilakṣaṇaparijñānamekatve niścite katham ?  
na hi nīlaparijñānaṃ niścite pītavastuni

### [10.401](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.401)

anyathā sarvavijñānaṃ sarvatraiva prasajyate  
sarvasarvajñatāṃ tacca nirābādhaṃ prakalpayet

### [10.402](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.402)

indriyajñānavācaitvamutsannā saugate mate  
rūpādyākāranirmuktau yanna tasyāsti sambhavaḥ

### [10.403](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.403)

\]  
vikalpavirahe na syādanumānaṃ tadātmakam  
tadatyaye tu nādhyakṣaṃ yathākāmaṃ prasiddhayati

### [10.404](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.404)

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamarthasāmarthyasambhavāt3  
kṛtyādinānumānena sādhanānānavasthiteḥ

### [10.405](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.405)

svata evāvikalpaṃ cetpratyakṣaṃ siddhimṛcchati  
bhūtopādānamadhyakṣaṃ tadvatkinna prasiddhyati

### [10.406](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.406)

tadupādānabhāvena tasya cennāvabhāsanam  
niraṃśaikasvabhāvasya kiṃ tasyāstyavabhāsanam ?

### [10.407](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.407)

citraikajñānavādastu vādinaḥ śreyase na vaḥ  
vācyavācakasaṃsiddhestatrāgre prativedanāt

### [10.408](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.408)

kathaṃ tadvaidyasiddhiḥ syādadhyakṣe cānavasthite4  
pramāṇapariśuddhā hi prameyasya vyavasthitiḥ

### [10.409](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.409)

kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ yadi tatra vaḥ ?  
kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ cenna tatra vaḥ ?

### [10.410](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.410)

pramāṇamantareṇāpi tam̐tsiddhaṃ yadi buddhyate  
bhāvanairātmyavadbhāvaissadbhāvaḥ kinna siddhimān ?

### [10.411](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.411)

tatra ca kathaṃ svābhilāpe sambaddhatayā arthavyavasāyaḥ ? na hyananusmṛtābhilāpasya tatsambaddhatayā 22 sambhavati tadvyavasāyaḥ, prathamadarśane'pi prasaṅgāt | tannābhilāpavattvaṃ vikalpalakṣaṇam asambhavāditi | etadevāha-‘abhilā’ityādi | abhilā buddhiḥ, abhilāyate abhigṛhyate viṣayo'nayetyabhileti vyutpatteḥ | tasyām 25  
apatanto viṣayatvenā'praviśantoṃ'śā bhāgā yeṣāṃ te abhilāpatadaṃśā 23 anavagṛhītabhāgāḥ  
5 prameyatvam | tadavaśyambhāvenāpadyate tatpratipattinibandhanāsya pūrvapūrvatadbhāgānusmaraṇasyābhāvāt,  
kalpitaścetkathaṃ yogyaḥ ? yogyaścetkalpitaḥ katham ?  
yogyaśca kalpitaśceti mitho niṣpīḍitaṃ vacaḥ

### [10.412](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.412)

20 kalpitaścetsamartho'pi kalpitaṃ syātsvalakṣaṇam  
saugatānāṃ tataḥ prāptaṃ na kiñcitparamārthasat

### [10.413](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.413)

kalpanāmātravādastu paścātpratividhāsyate  
kalpito'pi samarthaścet ; marīcyambho'pi pīyatām

### [10.414](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.414)

nyavyapadeśāt, tato vāstavameva tasyābhilāpasambandhasāmarthyamiti ; tatrocyate-yadi sādhāraṇaṃ  
rūpaṃ svalakṣaṇasyāsti na kiñcit saṃvṛtisat ? tadaparasya tasyābhāvāt | nāsti cet ; kathaṃ  
tenāvabhāsanam ? marīcikātoyavaditi cet ; ucyatesvalakṣaṇasya śakteścettadrūpasya pravedanam  
sarvadā tatpravṛttiḥ syāttacchakteravilopanāt

### [10.415](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.415)

aluptaśaktikatve'pi sadā taccenna vedyet  
asādhāraṇarūpasyāpyapravedanamāgatam

### [10.416](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.416)

śaktimattvaṃ vihāyānyanna tatrāpi nibandhanam  
tataḥ svalakṣaṇasyaiva vārttā'pi vilayaṃ gatā

### [10.417](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.417)

sam̐civābhāvato no cetsarvadā tatpravedanam  
tadrūpadarśanī śaktistadā tarhi kathaṃ bhavet ?

### [10.418](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.418)

bhāveṣu hi vinā kāryaṃ na śaktiḥ śakyakalpanā  
sarvakāryeṣu sāmarthyaṃ sarveṣāmanyathā bhavet

### [10.419](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.419)

sā'pi nāsti tadānīṃ cet ; prāpte'pi sacive katham ?  
yatsādhāraṇarūpasya tadbhāve syātpravedanam

### [10.420](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.420)

sacivāsannidhiprāptāt na sā tasyopajāyate  
samakālatayā hetuhetumattvāvyavasthiteḥ

### [10.421](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.421)

7prāgaśaktasya paścāccettasya śaktistato bhavet  
kṣaṇadvayasthitau tasya kṣaṇabhaṅgi jagatkatham ?

### [10.422](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.422)

tanna svalakṣaṇabalāttadākārapravedanam | vijñānabalādeveti cet; tadapi katham avidyamāne- 20  
mupadarśayet , kāraṇasya viṣayatvopagamāt ? na cāsataḥ kāraṇatvam | arthajñāna evāyaṃ niyama iti  
cet ; 10tatrāpyakāraṇasya viṣayatve ko doṣaḥ ? sarvavedanameva pratibandhābhāvā'viśeṣāditi cet;  
na; asadvedane'pi samānatvāt  
marīcyāṃ jalavatsarvasyāsataḥ kinna vedanam ?  
pratibandho na tatrāpi yadasti niyamakṣamaḥ

### [10.423](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.423)

sarvasyāpyasato vittāvekasmādeva vedanāt  
aparaṃ tatra vijñānaṃ sarvameva vṛthā bhavet

### [10.424](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.424)

sarvasadvedane'pyevaṃ naiṣa doṣo'nyathā bhavet  
ityaniṣṭaprasaṅgo'yaṃ kathannāma nivāryatām

### [10.425](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.425)

mithyājñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ yadi  
arthajñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ bhavet

### [10.426](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.426)

tatastasyorthakāryatvakalpanā yuktivarjanāt  
‘akāraṇaṃ na viṣayaḥ’ ityetadgālabhāṣitam

### [10.427](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.427)

iti  
vikalpabuddhayo yadvallokarūḍhā api sphuṭam  
kṣodakṣamatvābhāvena vinaśyanti bhavanmate

### [10.428](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.428)

nirvikalpadhiyo'pyevaṃ cakṣurādīndriyodbhavāḥ  
vicārajvalanālīḍhā vimuñcantyeva jīvitam

### [10.429](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.429)

na tāsāmapi sāmānyaṃ viṣayatvena sammatam  
uktaśca doṣo niḥśeṣastatrāpyeṣaḥ prasajyate

### [10.430](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.430)

2niraṃśaṃ vastu taddheyaṃ kevalaṃ paravarttinā  
na jātu na kvacittādṛk paśyāmaḥ pratibhāsanam

### [10.431](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.431)

abhāve sarvabuddhīnāṃ boddhavyasyānavasthiteḥ  
bhāvanairātmyavādasya sāmrājyamadhunā''gatam

### [10.432](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.432)

tasyāpi na vyavastheti prāgevedaṃ niveditam  
kalpitaṃ tanna sāmānyaṃ bauddhānāmapratiṣṭhite

### [10.433](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.433)

vastubhūtaṃ tu tatteṣāṃ nāstyevānabhyupāyataiḥ  
tato na tatra nirbandhaṃ śāstrakāraḥ karotyayam

### [10.434](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.434)

“yogyadeśasthite'kṣāṇāṃ vṛttirnātītabhāvini  
tadāśritañca vijñānaṃ na kālāntarabhāvinī ||” \[pra0vārtikāla0 2|126\]  
cet ; na ; teṣāṃ prayojanābhāvāt | prathamatadvyāpāropajanitenaiva kālāntaravyāpinā pratyakṣeṇa  
bhāvasāmānyasya paricchedāt kimevaṃ bhāvānāṃ prekṣāvattvamasti yatsati prayojane bhavanti nāsatīti ? svahetusāmarthyāyattarjanmāno hi te saṃtyasati ca prayojane bhavantyeva niyameneti cet ;  
satyamevaitat ; yadi tathādarśanaṃ teṣām , dṛṣṭe cānupapattiparyaṃnuyogasyāsambhavāt | na caivam  
na cādarśanapathaprasthāyini vastuni evamuttaramucitam , atiprasaṅgāt | tanna kālāntaravyāpi- 5  
nāpi pratyakṣeṇa kasyacitkālāntaravyāpirūpaṃ sūpagraham | tanna viśeṣātmanaḥ kālāntaravyāpitvaṃ  
sambhavati; asampratipatteḥ | taduktam"ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate |” \[pra0 vā0 2|126\] iti  
nāpi viśeṣavyatiriktasya sāmānyasya taidvyāpitvam ; tadvyatirekasyaivāpratipatteḥ viśeṣabuddherevopalambhāt | yadi hi viśeṣavatsāmānyamapi syāt taidbuddhirapyupalabdhaiva syāt, na caivam | na 10  
cānupalabdhasyāstitvaṃ vyomakusumavat | tadapyuktam"na tasmādbhinnamastyanyatsāmānyaṃ buddhayabhedataḥ ||” \[pra0vā0 2|126\] iti  
etena sādṛśyasāmānyamapi pratyuktam ; tasyāpi viśeṣāvyatiriktasyānupalambhāt , viśeṣāṇāṃ cānanvayāt | tanna samānavyatirekaparamārthatājñānam yato vyavasāyasvabhāvatvamiti  
tatredamucyate-prathamastāvadvikalpo'nupapanna eva; kṣaṇakṣīṇasya pratyakṣasyānanvayaviṣaya- 15  
tvābhāve nirviṣayatvaprasaṅgāt | svarūpaviṣayatvānneti cet; na tahīṃndriyapratyakṣatvam , svarūpe  
tadvyāpārābhāvāt | kṣaṇikabahirvastuviṣayatvāt tatpratyakṣatvamiti cet ; tasyai tadviṣayatvaṃ  
kuto'vasīyate ? “yogyadeśasthite'kṣāṇām” ityādikādvicārāditi cet ; sa vicāraḥ kiṃnāma  
pramāṇaṃ bhavet ? pratyakṣamiti cet ; na ; tasya nirvikalpatvena evaṃvicārakatvāyogāt | vicārakasyāpi pratyakṣatve tasya samayatrayagocaratvamurarīkarttavyam , anyathā madhyasamayaparyavasitendriya- 20  
vyāpāropalabdhasattākasya kathamatikrānte'nāgate ca pratyayasya pravṛttiriti ? asyai tadvyāpārasyānupapatteḥ | yadi hi tatpratyakṣaṃ madhyamasamayavat pūrvāparāvapi samayau paśyettadā madhye indriyavyāpārasya tatpratyakṣasya ca sadbhāvaṃ pūrvāparayośca tadabhāvaṃ paśyet nānyathā | na hi bhūtalamapratiyatpratyakṣaṃ tatra kasyacid bhāvamabhāvaṃ vā pratyetumarhati | bhavatu tasyai samayatrayagocaratvamiti cet ;  
kathamuktam-“na pūrvaṃ paratra na paraṃ pūrvatra pratyakṣam” \[pra0vārtikā0 2|126\] iti ? prastuta- 25  
pratyakṣavadaparasyāpi pratyakṣasya pūrvāparasamayaviṣayatopapattestatkṛtasya viśeṣānvayagrahaṇasyāpyanivāraṇāt | tato nirākṛtametat-“vyaktīnāṃ bhāvo na tāsāmanvayaḥ” \[ pra0 vārtikā0 2  
126 \] iti | yadi punaridamapi pratyakṣaṃ na pūrvāparakṣaṇau paśyati kathaṃ tatrendriyavyāpāratadtasmād durantasaṃsāraduḥkhadāvāgmīrubhiḥ  
adṛṣṭā kalpitaiveyaṃ lokaviplavakāriṇī

### [10.435](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.435)

grahaṇaṃ varttamānasya pratyakṣeṇāvagacchataḥ  
sarvasya varttamānasya tenaiva grahaṇaṃ bhavet

### [10.436](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.436)

pratyakṣāntaramanyatra tadvṛttyaivopaklṛptam  
gṛhītagrahaṇādoṣātparasya smaraṇādivat

### [10.437](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.437)

pratyakṣaṃ varttamānasya yasyaivākāramudvahet  
tasyaiva grahaṇaṃ tena na sarvasyeti cenmatam

### [10.438](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.438)

sarvasya vartamānatvāviśeṣātsveṣṭavastuvat  
tadeva niyataṃ kasmādākārodvahanaṃ bhavet

### [10.439](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.439)

'yatraiva yogyamadhyakṣaṃ tasyaivākāramudvahet  
gṛhṇāti ca tadeva' iti pratyavasthānaṃ sambhave

### [10.440](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.440)

atītādigrahe'pyevaṃ niyamaḥ kinna manyate  
yatpratyakṣasya tatrāpi sāmarthyaṃ niyamānvitam

### [10.441](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.441)

'sāmarthyaṃ nanu bhāvānāṃ vedyate kāryadarśanāt  
sāmarthyātkāryaklṛptistu na yuktānyonyasaṃśrayāt'

### [10.442](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.442)

ityapi pratyavasthānāṃ tamobāhulyasambhavam  
ākāraniyame'pyevaṃ doṣavādāniṣedhanāt

### [10.443](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.443)

ākāraniyamaḥ siddhaḥ pratyakṣāt, 'sa tu kiṃkṛtaḥ'  
ityatrādhyakṣasāmarthyasyottaratvena varṇanāt

### [10.444](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.444)

nānyonyāśrayadoṣaścet ; gṛhītaniyame'pyayam  
samādhiḥ kinna yena tvaṃ tatraivāsi parāṅmukhaḥ

### [10.445](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.445)

indriyasyālpakālatvaṃ tam̐dadhyakṣe bhavedyadi  
kāraṇasyālpadeśatvaṃ kāryaṃ kinnopagacchati

### [10.446](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.446)

tathā satyalpakāṅgebhyo mahāṅgasambhavaḥ  
bījādapyaṇuno na syāt sthūlanālāṅkurodayaḥ

### [10.447](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.447)

pratītibādhanānnaivamiti cedabhidhīyate  
kāladairghye'pi saṃvitteḥ pratītiḥ kinna vidyate

### [10.448](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.448)

deśavyāptiraṇutvānna bhāvasyetyapi durvacaḥ  
avayavyādisaṃsiddheryathāsthānaṃ nirūpaṇāt

### [10.449](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.449)

na cāpi deśavyāptitvamantarāpīya prasaktimat  
yogyatāniyamaṃ muktvā nānyadasti ca kāraṇam

### [10.450](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.450)

kauḷavyāptau ca bodhasya sam̐ samānastataḥ katham  
atiprasaṅgo yenāsyau bādhanaṃ parikalpyate

### [10.451](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.451)

iti  
adhyakṣānyatkṣaṇaśrīmān kṣaṇikasyaiva vedanam  
tadvyaktaṃ samācaṣṭe sūrirmānavivarjanāt

### [10.452](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.452)

vicārasya pramāṇatvaṃ tatra pūrvaṃ nivāritam  
śāstrakārastadevāha 'viśeṣaṇaviśeṣyabhāk

### [10.454](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.454)

iti  
anekarūpaṃ nanvantarbhāvānupalabhyamānam  
ekasvabhāvapakṣoktadoṣeṇālipyate katham ?

### [10.455](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.455)

vedyamekasvabhāvena rūpaṃ taccednanekarūpakam  
tasya nānāsvabhāvatvamevaṃ sati sudurdhaṭam

### [10.456](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.456)

ekarūpagrahāviṣṭasvabhāvasyaiva tatparam  
viṣayībhāvamāpannaṃ kathaṃ tasmātpṛthak bhavet ?

### [10.457](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.457)

vedyaṃ nānāsvabhāvena taccettasyādanavasthitiḥ  
tasyāpi nānārūpeṇa pareṇaiva pravedanāt

### [10.458](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.458)

anekarūpajñānaṃ hi nānyapratyakṣavedanāt  
kiṃ tatrānekarūpasya parasya parikalpanam

### [10.459](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.459)

anavasthānadauḥsthyaṃ yatsāmarthyādupasthitam  
bahirarthaparijñānaṃ niruṇaddhi prasiddhimat

### [10.460](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.460)

dhanāt | tathā hiakṣavyāpārataḥ prācyādutpannasya dṛgātmanaḥ  
anyato'vagrahātmatvamīhātmatvamanyataḥ

### [10.461](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.461)

anyato'vāgrūpatvaṃ dhāraṇātmatvamanyataḥ  
natrāpārāttato nāsti vaiphalyaṃ tasya tāttvikam

### [10.462](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.462)

\]  
ityayameva | kathamasya nidarśanatvaṃ cakṣurādijñānātmanaḥ kramānekarūpatve syāditi cet ? ucyateasya khalu kramapravṛttā bahava ullekhā 'ekatra' iti 'dṛṣṭa' iti 'bheda' iti 'kvacit' iti  
'nānyatra' iti evamuttare'pi | teṣāñca niranvayavicchinnānāṃ vicāratvam, ... ...  
vā ? niranvayavicchinnānāmapi pratyekaṃ vicāratveprathamollekhanādeva gamyaḥ samyagviniścayaḥ  
taduttarottarollekhā bhaveyurniṣprayojanāḥ

### [10.463](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.463)

6tatsattvaniścaye'pyādiścakṣurvyāpārato'nyathā  
taduttarottaraścakṣurvyāpāro vyarthakaḥ katham ?

### [10.464](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.464)

sambhrūyaiva vicāratvaṃ naiṣāmityabhyupetau  
kraॅmiṇāṃ sambhavābhāvān kṣaṇakṣīṇātmanāṃ mithaḥ

### [10.465](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.465)

naṃ hi sambhūya teṣāṃ vicāratvam ; kramabhāvitve sambhavābhāvāt | nāpi pratyekam ; ekata eva  
sāmānyābhāvanirjñānāt ullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ, api tu sarveṣāmeva teṣāṃ vicāratvam | kālāntarātusandhānaśūnyānāmapi teṣāmekatra tannirjñāne vyāpārāditi cet ; na; kālapratyāsannasyaiva  
tatra vyāpārā(ra) 10 sambhavāt , vyavahitānāṃ tu pūrvapūrvollekhānāṃ tadayogāt, anyathā sāmānyajñāne'pi kṣaṇikakramabhāvicakṣurādīndriyāpārāṇāṃ kāraṇatvopapatteḥ tatpratikṣepaḥ prajñākarasya prekṣāvattvamapākuryāt  
api ca, 'sarveṣām' ityuktam , tatra kaḥ sarvaśabdārthaḥ ? niravaśeṣasamuccaya iti cet  
ayamapi kasya vyāpāraḥ ? kasyacidvikalpasyeti cet ; tasyāpi tarhi vicārollekhān 'ekatreti  
prathama ullekho dṛṣṭa iti dvitīyo bheda ityādistṛtīyādiḥ' ityullikhyollikhya samuñcinvato  
vicāravadbahava evollekhāḥ prāptāḥ, teṣāmapi kṣaṇadhvaṃsināṃ na pratyekaṃ samuccayakaratvaṃ pūrvavadullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ | nāpi sambhūyopādhīnām ; kramabhāvitvena tadabhāvāt | teṣāmapi sarveṣāmeva  
samuccayaḥ kathaṃ tattannibandhanapravekṣakaḥ  
tata evānyathā prāptamanyadapyarthavedanam

### [10.466](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.466)

tatpūrvatvātpumarthasya vyutpādyaḥ syāt sa eva vaḥ  
niṣprayojanamevātaḥ samyagjñānavicāraṇam

### [10.467](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.467)

tasya vastutvamāropādityetena cintitam  
kinnāropeṇa vastutvamavastutvānna bhidyate

### [10.468](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.468)

anyathā māṇavo'pyagniradhyāropeṇa kalpitaḥ  
suprasiddha kriyāyuktaḥ kinna pākaprayojanam ?

### [10.469](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.469)

vastusannapi santāno bhidyate cetpratikṣaṇam  
vicārollekhabhāgoktaireṣa doṣairna mucyate

### [10.470](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.470)

na cedbhidyeta; bhidyeta kṣaṇabhaṅgijagatkathā  
adhiniṣṭhā'nvito'pyeṣaḥ samuccayakaraḥ katham ?

### [10.471](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.471)

cittve'pyekasvabhāvatve santānānna samuccayaḥ  
tasminnayaṃ cāyaṃ ceti vyāpārasyāpyasambhavān

### [10.472](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.472)

citparyāyasvabhāvatve matāntaragatirbhavet  
tanna santānato yuktaṃ sarvaśabdārthakalpanam

### [10.473](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.473)

anenaiva pathā''tmāpi yaugoktaḥ prativarṇitaḥ  
tasyāpyacetanatvenānadhikārātsamuccaye

### [10.474](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.474)

cetanena svaniṣṭhena samuccetā sa cenmataḥ  
pratyullekhagataṃ tadvā yadvaikollekhagocaram ?

### [10.475](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.475)

ekollekhagatenāsau cetanena kathaṃ pumān  
anyollekhānavijñātān samuccayapathaṃ nayet ?

### [10.476](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.476)

atiprasaṅgaduṣṭo'yamavijñātasamuccayaḥ  
evaṃ hi cetanaṃ na syādekollekhena sārthakam

### [10.477](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.477)

pratyullekhagatatve tu tasyāpi kramabhāvinaḥ  
ullekhā bahavasteṣāmapi kṣaṇavināśinām

### [10.478](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.478)

na tatsamuccayāṅgatvaṃ pratyekaṃ prācyadūṣaṇāt  
nāpi sambhūya; sambhūteḥ kramabhāviṣṭhvasambhavāt

### [10.479](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.479)

samuccitāstadaṅgaṃ cet,kaḥ samuccayakṛt ? pumān  
na; anenaiva pathetyāderdoṣasyātrābhiyogātaḥ

### [10.480](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.480)

sacakrakānavasthānadūṣaṇasyānivāraṇāt  
tasmānna kṣaṇikollekhaiḥ sarvairapi samuccayaḥ

### [10.481](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.481)

kathañcinnityarūpaistaiḥ samuccetā pumānyadi  
tannityatve pumānanyo niṣphalaḥ parikalpyate

### [10.482](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.482)

smṛtipratyavamarśāderātmakairyasya sarvathā  
tatraivānvitavijñāne sarvasyāpi samāśritaḥ

### [10.483](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.483)

sūriṇā svayamevedaṃ yathāsthānaṃ vadiṣyate  
tannātmāpi svaniṣṭhena cetanena samuccayī

### [10.484](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.484)

ātmā cetanasambandhāccetanaścedūpādhijam  
taccacaitanyam, kathaṃ tena cetanastattvataḥ pumān ?

### [10.485](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.485)

atattve\['\]cetanaścāsau cetanārthakakṣamaḥ katham ?  
maṇerupādhito raktānna hi raktaprayojanam

### [10.486](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.486)

anyathā tādṛśeneva santānena samuccayāt  
ātmakalpanavaiyarthyamanivāryaṃ prasajyate

### [10.487](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.487)

tasmādacetano'tattvacetano vā naro'dhamaḥ  
na kṣamaścetanārthāya santānavadayuktitaḥ

### [10.488](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.488)

sāmbandhikasya cittvasya tāttvikatve'pi tadyadi  
narādarthāntaram; tena naraḥ syāccetanaḥ katham ?

### [10.489](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.489)

ākāśasyāpi tenaiva cetanatvānuṣañjanāt  
puṃsyeva tasya sambandhānneti cet; asaduttaram

### [10.490](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.490)

sāmbandhikaṃ punaścittvamevaṃ satyanyadāgatam  
tenāpyarthāntareṇātmā ciccet; vyoma na kiṃ tathā

### [10.491](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.491)

punaḥ sāmbandhikaṃ cittvamātmanyeveti kalpane  
prācyadoṣānuvṛttiḥ syādanavasthānavaiśasam

### [10.362](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.362)

narādvyatiriktaṃ ceccittvamaupādhikaṃ tadā  
"astīyamapi yā tvantarupaplavasamudbhavā" \[pra0 vā0 2

### [10.496](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.496)

\] 'bhrāntiḥ'  
dhūmāntarasamasyaiva dhūmasyeha pravedanam  
nirākāre'pi vijñāne nātyantāya vidharmaṇaḥ

### [10.497](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.497)

dhūmaścāyamiti hyevaṃ pratyabhijñānamanyathā  
kathaṃ yenāsya liṅgatvaṃ parvatāgniprasādhane ?

### [10.498](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.498)

paśyato'pyativaidharmyaṃ pratyabhijñā yadīdṛśī  
pāṣāṇādyupalambhe'pi kimevaṃ nopajāyate ?

### [10.499](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.499)

tathā ca sati sarvatra sarvasmādaviśeṣataḥ  
hutāśanānumānaṃ syād vastusādṛśyavidviṣām

### [10.500](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.500)

anyonyasadṛśoreva vedanaṃ svārthayoriti  
anuktasiddhamevedaṃ sākārajñānavādinḥ

### [10.501](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.501)

darśanasyārthasārūpyaṃ yadi tatkalpitaṃ bhavet  
kalpanāvirahābhāvāt pratyakṣaṃ tatkathaṃ bhavet ?

### [10.502](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.502)

savikalpakamevedaṃ pratyakṣaṃ yadi kalpyate  
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ bhavedavyāpi lakṣaṇam

### [10.503](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.503)

paramārthena sārūpyasyābhāvādarthavedane  
kalpanāvirahastasminnastyeveti yadocyate

### [10.504](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.504)

atadrūpasya tasyārthaviṣayatvaṃ tadā katham  
sarvasādhāraṇasyāsya̍ niya̍mo'pi kvacitkutaḥ ?

### [10.505](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.505)

svahetubalatastaccedarthaviniyatātmakam  
tatkālpanikamapyevaṃ sārūpyaṃ tarhi niṣphalam

### [10.506](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.506)

na cārthadarśanaṃ nāsti tasya pūrvaṃ samarthanāt  
arthadarśanamadhyakṣaṃ tadbruvāṇaiḥ parisphuṭam

### [10.507](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.507)

akalpanākṛtaṃ vācyaṃ sārūpyamapi tadgatam  
sārūpyadarśanaṃ taccedbhrāntirevārthabodhayoḥ

### [10.508](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.508)

\] iti  
kiñca, mā bhūdbhedekānte yojanaṃ tasyobhayāpekṣatvāt, tatra cobhayarūpābhāvān, bhedaikānte tu kathanna yojanaṃ tatra taidbhāvāt ? amiśratvena pratibhāsanāditi cet ; kiṃ punarmiśraṇameva  
api \[ca,\] tallokasya prasiddhaṃ nainivāryate svayaṃ tadabhyupagamaḥ kriyate ? prayojanavaśā"viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim  
gṛhītvā saṅkalayyaitattathā pratyeti nānyathā  
yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt  
tadgatā yojanā nāsti kalpanā'pyatra nāstyataḥ ||” \[pra0vā02|145\] iti  
vastukalpanā virahasyai vipranipattinnibandhanenābhāvavān | tatkalpanāviraha evānena sādhyata  
iti cet ; na ; tallakṣaṇāparijñānāt | idameva viśeṣaṇaviśeṣyapratyekadarśanapūrvakaṃ saṃyojyagrahaṇaṃ  
tallakṣaṇamiti cet ; ka punaridaṃ tallakṣaṇatvena pratipannam ? daṇḍīti vikalpa iti cet ; na;  
tatra yojanasya-miśraṇam̐sya vastuto'sam̐ttvāt avastuvikalpalakṣaṇatvāyogāt | bhavatu vā kimapi  
yojanam , tathāpi daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ vikalpakam, avikalpakaṃ vā ? vikalpakañcet ; 5  
tarhi tatrāpi daṇḍasya viśeṣyasya tadvayavānāñca viśeṣaṇānāṃ pratyekaṃ darśanaṃ yojanañcāpekṣaṇīyam  
tam̐dvayavānāñca darśanasya vikalpakatve tatrāpi teṣāṃ tadaṅgānāñca pratyekaṃ darśanaṃ yojanaṃ cāpekṣitavyaṃ tāvadevaṃ yāvadante paramāṇavaḥ, teṣāñca na darśanam, tam̐smiṃśca na tadviśiṣṭasya tadvayavino  
darśanam , tatra ca na tadviśeṣaṇasyottarāyavayavino darśanam, tāvadevaṃ yāvanna daṇḍadarśanam | devadattadarśananiṣedhe'pyayameva nyāya iti pratyekadarśanābhāvānna saṃyojyagrahaṇaṃ daṇḍasya devadatteneti 10  
kathaṃ taddaṇḍīti grahaṇam, yatredaṃ vikalpalakṣaṇamavagamyeta ? tanna tam̐yordarśanaṃ vikalpakam | avikalpakameva taditi cet; tatra kasya pratibhāsaḥ ? avayavina iti cet ; na; tasyam̐ 11niravayavasya  
tadanupalambhāt 12parasyānabhyupagamācca | sāvayavasyeti cet ; na; taddarśanasya viśiṣṭaviṣayatvenāvikalpakatvābhāvaprasaṅgāt | niraṃśakṣaṇikasya svalakṣaṇasya tatra pratibhāsanamiti cet ; bhavatveva  
nirvikalpakatvaṃ taddarśanasya yadi tatkvacidupalabdhuṃ 13 śakyeta | nāpi tadviṣayasya kvacidyojanamiti 15  
suvyavasthito daṇḍīti vikalpaḥ  
syānmatam-saṃvedanākārayoreva daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ yojanañca na bahirākārayoḥ, vikalpasyam̐ vastuvṛttyā nirviṣayatvāt , tannāyaṃ prasaṅga iti; tadapi na samīcīnam;  
tatsaṃvedanasyānavagamāt | daṇḍajñānāt pūrvaṃ 15daṇḍapratibhāsaṃ devadattapratibhāsañca vikalpadvayaṃ taditi  
cet ; sambhavatyatra pratyekaṃ darśanaṃ na punaryojanaṃ kṣaṇikatvena paścāttadabhāvān16 dvayasyaikīkaraṇādyo- 20  
gācca | nanvidameva punaryojanaṃ yattaddvayena 17 ubhayapratibhāsamekaṃ daṇḍajñānamupajanyata iti cet; na;  
taddvayasya yugapadasambhavāt, anabhyupagamāt | kramabhāve ca sannihitasyaiva kāraṇatvaṃ 18netarasyeti  
kathaṃ taddvayajanyatvaṃ daṇḍivikalpasya ? sannihitasyāpi vyavahitavikalpasaṃskārapravodhagarbhasyaiva  
kāraṇatvādevamiti cet ; asti tarhi kathañcitprācyavikalpasyāpyubhayapratibhāsavattvam | bhavatu  
ko doṣa iti cet ? kutastasyāpyutpattiḥ ? tādṛśādeva prācyavikalpa19 diti cet ; kva tarhi pratyeka- 25  
darśanamupayogavat20 ? yatastadvayanamaparyālocitaṃ na bhavet | tanna pratyekadarśanapurassaraṃ yojanaṃ  
vastuto vikalpalakṣaṇam, ubhayāvabhāsitve satyekajñānattvasyaiva tallakṣaṇatvenāvasthānān20 | tathā  
arthajñāne'sato'yuktaḥ pratibhāso'bhilāpavat | iti  
arthakāryaṃ yadi jñānamarthasya grāhakaṃ matam  
asataḥ sthūlarūpasya pratibhāsatadā katham ?

### [10.509](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.509)

asato na hi vijñānamanyadvehopajāyate  
jāyate cedasattanna sataḥ kāryaṃ hi lakṣaṇam

### [10.510](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.510)

candradvitvādikasyaivamahetutvādavedane  
vyāvartyābhāvato na syādabhrāntapadamarthavat

### [10.511](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.511)

ahetorapi vittiścettaddvittvādeḥ tadā katham  
'kāraṇasyaiva vedyatvam' ityayaṃ niyamo bhavet ?

### [10.512](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.512)

ahetorvedyatāṃ vakti niyamaṃ vakti cedṛśam  
kena dhāndhā (dhyandhā)yito hanta jagadvijayadhīrayam

### [10.513](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.513)

nīlādervastujātasya yadeva pratibhāsanam  
tadeva tadasattvasyāpyavabhāsanamāpatet

### [10.514](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.514)

10  
tadvanākāravatprāptaṃ nīlādyakhilamapyasan  
bahirarthaprahāṇāya dīyatāṃ salilāñjaliḥ

### [10.515](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.515)

asattvopādhikatvena ghana evāvabhāsate  
na nīlādi tato nāsti doṣo'yamiti cenna tat

### [10.516](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.516)

ghanajñānasya mithyātvaṃ kathamevaṃ prakalpyatām ? 15  
na hyasantamasattvena budhyamānaṃ mṛṣocitam

### [10.517](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.517)

tasyāpi ghanabodhasya samyagjñānatvameva cet  
nivarttanīyamabhrāntapadasyaivaṃ hi kiṃ bhavet ?

### [10.518](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.518)

candradvitvāvabhāsaṃ cejjñānaṃ tadapi durghaṭam  
asattvopādhikasyaiva tadvitvasyāpi bhāsanāt

### [10.519](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.519)

20  
na tathā pratipattiścedvanākāre'pi tatsamam  
tanna tatpratibhāsena tadasattvāvabodhanam

### [10.520](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.520)

asataḥ asattvasya tadākārasambandhina eva pratyāsatteḥ pratibhāso'vyaktaḥ, 'vyaktam'  
navabhāsanāditi cet; ko'sau 1tadanavabhāsaḥ ? tuccho'vabhāsapratiṣedha iti cet ; na; tucchaśca  
sthūlaśceti vyāghātāt | abhedapratibhāsataddnavabhāsa iti cet ; na; abhedasyābhāvāt | asannevāsau2 pratibhāsata iti cet ; na; tatpratibhāsasya vibhramaprasaṅgāt | ko doṣa iti cet ; kathaṃ  
tato nīlādisiddhiḥ? tatrāvibhramāditi cet; kathaṃ vibhramāvibhramarūpatvamekasya jñānasya ? virodhāt  
avirodhe vā sthūlasūkṣmarūpatvamapyekasya vastunastāttvikameveti naikāntena sthūlākārasyāpara- 5  
mārthasattvam  
yatpunarasminnavasare- 'kathaṃ bhavadbhī rathyāsu viprakīrṇaḥ keśakalāpaḥ palālapiṇḍo'nyo  
vā sthūlaḥ śakyate vyavasthāpayitum ? na hi ime'vayavino bhavadbhirabhyupajñāyante, antyāvayavitvena palālādivyaktīnāṃ dravyāntarānārambhāta' iti saugatasya codye trilocanasya vacanam"naiṣa doṣaḥ; pṛthaktvāgrahaṇanibandhanasya vanapratyayavadasyāpi sthūlapratyayasya bhrāntatvāt" 10  
\[ \] iti; tadapyetena cintitam ; tathā hipiṇḍe palālavodhasya vibhramo bādhanādyadi  
palāle tarhi taṃsyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ

### [10.521](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.521)

tam̐yoranyonyato bhede vibhrametararūpayoḥ  
bhinnatadrūpatādātmyād bodhasyāpi bhidā bhavet

### [10.522](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.522)

15  
bodhadvitayabhāve ca tajjanma yugapatkatham ?  
jñānānāṃ yugapajjanma yanna yogairabhīpsitam

### [10.523](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.523)

kramataścettadutpattiḥ dṛśyate yugapatkatham ?  
āśubhāvanibandhe'ṅgibhrāntāddśo mataḥ

### [10.524](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.524)

bodhayostarhi tasyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ

### [10.525](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.525)

atrāpi pūrvaṃnyāyena bodhadvandvasya kalpane  
tasyāpi yugapajjanma kathaṃ nyāyavido bhavet ?

### [10.526](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.526)

tajjanmakramabhāve ca prasaṅgaḥ pūrvavadbhaven  
sacakrakānavasthānadussahākleśamāvahet

### [10.527](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.527)

25  
ekatvaṃ cetkathañcitsyādvibhrametarayormithaḥ  
bhāgānāṃ bhāginaścaivaṃ tādātmyaṃ kinna manyate ?

### [10.528](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.528)

pratītirapi tādātmyavipayaivātra laukikī  
tantavo yatpaṭībhūtā iti loko'vagacchati

### [10.529](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.529)

jāyantaramapākṛtya pratīta bhāgabhāginoḥ  
anyathā kalpayaṃllokamatikrāmati kevalam

### [10.530](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.530)

bhedābhedātmakatvaṃ tadvaktavyaṃ bhāgatadgatām  
etadeva svayaṃ devairuktaṃ siddhiviniścaye

### [10.531](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.531)

atra prajñākarasya vyākhyānam-“rūpādīnāṃ 12pratiniyataśaktibhedamanākṣipya teṣu  
samānodakadhāraṇaśaktyākṣepeṇa ghaṭaśrutiḥ pravarttate tato ‘na rūpādayo ghaṭaḥ’ iti samānādhikaraṇatā | ata eva samudāyaśaktivivakṣāyām ayaṃ samudāyaśabdaḥ, jātiśabdastu  
pratyekamekaphalatve yathā vanaṃ yathā vṛtta iti | kathaṃ tarhi ‘rūpādayo ghaṭasya’ iti vyapadeśaḥ ? 13udakāharaṇasādhāraṇarūpādipratyayajananasamarthāḥ pratyekamityarthaḥ | atha yathā 25  
tirekāt ta eva gaurityapi pratyayo na duṣyatīti cet; na; tasya̍ pratiśaktyabhinnasya  
tadvyatireke tāttvikasyaivāvayavinaḥ siddhiprasaṅgāt | tucchasya tadbyavacchedasya tatsādhāraṇasya  
kalpane ‘tadvyavacchedastarhi’ ityādeḥ ‘tatkatham’ ityādiparyantasya prasaṅgasya punaḥ punaranubandhādābhicakramāpadyeta  
syānmatam–na tadvyavacchedasyaikatvādekagavapratyayaviṣayatvam, api tu sanniveśaviśeṣāt | yadāha- “sanniveśaviśeṣeṇa vā vyavasthitāḥ” \[pra0 vārtikāla0 1|100-102\] iti;  
tanna; atrāpi samānatvāttatprasaṅgasya | tathā hirūpādibhyo vibhinnaścetsanniveśaḥ sa eva gauḥ  
na tu rūpādayastasmānne gauriti matiḥ katham ?

### [10.532](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.532)

aviviktaḥ sa cettebhyo yadyakhaṇḍaśca kalpyate  
vāstavo'vayavī siddhyet syādvādibhirabhīṣṭutaḥ

### [10.533](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.533)

tebhyaścedviviktaḥ saḥ pratirūpādi bhedavān  
tadvṛttasyāpi nānātvānmatirekagave katham

### [10.534](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.534)

sanniveśaviśeṣasya punaranyasya kalpane  
pūrva eva prasaṅgaḥ syādanavasthābhayapradaḥ

### [10.535](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.535)

tanna śaktivyavacchedaḥ sanniveśeṣu kaścana  
gavārthastāttviko yasya darśanaṃ nirvikalpakam

### [10.536](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.536)

syānmatam-atatphalahetuvyavacchedaḥ sanniveśaviśeṣo vā na kaścidekarūpo gaurasti,  
śaktīnāmeva bahvīnāṃ tattvāt, ekatvavyavahārastu tatraikārthakriyānibandhana iti; tanna; 'tatsamāna'  
ityādikasyai 'sanniveśaviśeṣeṇa' ityādikasyai cāvacanaprasaṅgāt | ekārthakriyānibandhanaśca ekatvavyavahāro na tāvaddarśanasamakālaḥ; tataḥ pūrvaṃ tatkriyāyā abhāvāt tadvyavahārasyāsambhavāt | darśanameva tatkriyeti cet; na; tatkāryatadvyavahārasya 10 tatsamakālavāyogāt | darśanottarakālastadvyavahāra iti cet; darśane tarhi govyapadeśabhājaḥ paramāṇavo viralātmāna eva pratyavabhāseran | evamiti cet; kuta etatpratipattavyaṃ na cetkośapānaṃ na cedvā balavannṛraipālaśāsanam  
anubhavabalaṃ tu na tādṛśamutpaśyāmo yatastānpratipadyemahi | tataḥ kasyacidapyavayavitvenānavasthānāt kathaṃ tadupasarjanarūpādiśaktibhedāḥ pratipādyeran 12 'gavāde rūpādayaḥ' iti | tanna kevalam  
'aśvaṃ vikalpayataḥ' ityādikameva, api tu 'rūpādyo ghaṭasya' ityādikamapi durbhāṣitameva  
tato godarśanaṃ nirvikalpakamavayavyupasarjanañca rūpādyaśaktitaviśeṣavyapadeśaṃ vidhātumicchatā  
5 tatsāmānyamiti cet ; na; ato gauriti vā ghaṭa iti vā pratyayasyāyogāt, kalpitasyānarthakaratvāt, anyathā nityādipradeśasya nirnibandhanatvāpatteḥ | kalpitādapi tasmautkathaṃ tadviśeṣasyāviveko virodhaparihārābhāvāt ? viveka evāstviti cet ; na; 'gavāde rūpādayaḥ' iti  
vyapadeśānupapatteḥ sambandhābhāvāt | sambandhādapi kalpitādeva tathā vyapadeśa iti cet ;  
'rūpādayo ghaṭasya' ityādervirodhāt | kalpitastadviśeṣa iti cet; na ; tato'pi 'rūpamiti rasa  
10 iti' ca pratyayāyogāt kalpitasyānarthakaratvāt  
anyathā nityavidveṣo nirnibandhanatāṃ vrajet  
tasyāpi śaktisaṅkalpapadārthakāritvasambhavāt

### [10.537](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.537)

kalpito'nyavivikto'sau śaktisāmānyato yadi  
kalpitākalpitātmatvaṃ virodhāttujyate katham ?

### [10.538](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.538)

vivikta eva tasmāccettasyeti kathamucyatām ?  
sambandhena vinā so'pi kalpito yadi kathyate

### [10.539](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.539)

tasmādabhinnaṃ tacchaktibhedatadvadvayaṃ yadi  
kalpitākalpitātmatvaṃ viruddhaṃ punarāpatet

### [10.540](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.540)

tato'pi tadvivekaścetsambandhābhāvataḥ katham  
sa tasyeti vacovṛttiḥ saugatasyopapadyate ?

### [10.541](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.541)

punaḥ sambandhaklṛptau tu prākprasaṅgāttuvarttanāt  
anavasthākatā vyomavistārakhyāpinī bhavet

### [10.542](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.542)

tatastacchaktisāmānyaṃ tadviśeṣa iti dvayam  
nyāyavartmani niṣṇātairavagantavyamañjasam

### [10.543](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.543)

sarvasmādvyatirekitve tadviśeṣanirākṛteḥ  
svato'pi vyatirekitvātriḥsvabhāvaṃ bhaveddhi

### [10.544](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.544)

tathā ca dadhi khādeti codito'pīha mānavaḥ  
20 dadhnyapi ca nīrūpe varttatāṃ kathamuṣṭravat ?

### [10.545](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.545)

\]  
syānmatam-vāṅmātramevedaṃ 'paśyanvā' ityādi ; na hi nirastasakalabhedakallolatatpratibhāsaprapañcaṃ sattāttvamanubhavapathovasthāpitamutpaśyāmaḥ | tato yadi rūpādarapi na syāt nirvivādaḥ śūnyavādovatāraḥ syāt , na cāyaṃ nyāyyaḥ pramāṇābhāvāt | tato na rūpādeḥ svarūpato  
vivekaḥ parasparata eva tadbhāvāt , natraivānubhavavyāpārasya niravadyasyopalambhāditi ; tadapi na 15  
samīcīnam ; nirantaradarśanavivekānabhimānanna rūpāderapi tatpathovasthāpitasyāsampratipatteḥ  
śūnyavādovatārasya tadvasthatvāt | tato na rūpāderdadhigatasya tatsparśādervivekaḥ karabhādeva tadbhāvāt anubhavavyāpārasya tathaiva saṃvedadnāt | dharmakīrttinā'pi taṃnvyāpārānabhijñānādevedamabhihitam"sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ  
codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati ?  
athāstyatiśayaḥ kaściyena bhedena varttate  
sa eva dadhi so'nyatra nāstītyanubhayaṃ varam ||” \[pra0vā03|181-82\]iti  
tataḥ siddhaṃ tadvivekalakṣaṇāvayavisannidhānasāpekṣatvena dadhyādisthūlapratibhāsasya sannihitārthatvaṃ tataścāmānasatvam | tadāha-'artha' ityādi | pratibhāsaḥ prastāvāt sthūlākāragocaraḥ sa dharmī, sādhyamāha-ayuktaḥ asaṅgataḥ | kutaḥ sakāśāt ? asataḥ, asyati 25  
prerayati svaviṣayeṣvindriyāṇītyasaṃ manaḥ tasmāttata iti indriyādeva yukta ityarthaḥ | nimittamāha-arthajñāne arthasyānantaroktasya jñānam uktanyāyena tatpratibhāsaṃ prati sannihitatvenāvagamaḥ  
sthūlākārāvabhāso'yamarthasannidhisambhavāt  
amānaso'vagantavyaḥ svālakṣaṇyāvabhāsavat

### [10.546](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.546)

\] iti tallakṣaṇaśravaṇāt | syādvādināmapi nirṇayātmakameva pratya10 syānmatam-yathā pratyakṣairniṇīte'pyavayavādau saugatasya vivādastathā yadi tadekāntabhede'pi ko doṣa iti ? tanna; vivādasyānantyāpatteḥ | tathā hivivādasya nivṛttirhi nirṇayādeva nānyataḥ  
nirṇīte'pi vivādaścetkutaḥ syāttannivarttanam ?

### [10.547](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.547)

adhyakṣādvinivṛttaśca so'numānāditaḥ katham ?  
15 nivarteta na tam̐syāpi nirṇayādaparaṃ balam

### [10.548](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.548)

tadaśakyavyavacchedo vivādo'nantatāṃ vrajan  
kathārambhasya naiphalyaṃ vyaktaṃ vyakti pravādinām

### [10.549](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.549)

vivādastanna nirṇīte yukto nyāyavidāmayam  
niścayaśca vivādaścetyanyonyaparipīḍanāt

### [10.550](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.550)

iti  
nīlajñānādanyasya taddarśanāntarād-anubhavān, tasya ca pratibhāsanādviādānupapatteḥ, anyathā'pratibhāse'pi vivādāt na bahirnāntaḥ pratibhāsa ityandhakalpaṃ jagadbhavet | tadāhalokaprasiddhamapyetajjñānānāmātmavedanam  
yājñikasya vivādāccenna bhavatyeva tattvataḥ

### [10.551](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.551)

arthavedanamapyevaṃ na bhavatyeva tādṛśam  
tatrāpi vivadante yatprabuddhā buddhaśāsane

### [10.552](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.552)

am̐vijñāne ca bāhyasya tadviśeṣaiḥ kathaṃ punaḥ  
yajñaṃ kurvīta yenāyaṃ yājñikaḥ svargamāpnuyāt ?

### [10.553](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.553)

ajñātasyaiva yajñasya karaṇaṃ yadi kalpyate  
vyarthikā dharmajijñāsā kinna syādvedavādinām ?

### [10.554](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.554)

aparijñātamevāsti nāpi tatkaraṇaṃ kvacit  
sarveṣāṃ yajñakāritvamanyathā syādanākulam

### [10.555](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.555)

arthagrahaḥ prasiddho'yamabalābālakeṣvapi  
vivādaṃ vidadhītāsminnanunmatto janaḥ katham ?

### [10.556](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.556)

ityapi svagṛhe tulyamuttaraṃ niścayāgatam  
tasmātsvavedanaṃ sarvajñānānāmanupadravam

### [10.560](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.560)

“vyāpṛtaṃ cārthasaṃvittau nātmānaṃ jñātumarhati  
tena prakāśakatve'pi bodhāyānyatpratīkṣyate  
īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyārthānubhavātmakam  
sati prakāśakatve ca vyavasthā dṛśyate yathā  
rūpādau cakṣurādīnāṃ tathātrāpi bhaviṣyati  
prakāśakatvaṃ bāhye'rthe śaktyabhāvāttu nātmani||” \[mī 0 ślo0 śūnya 0 184-87\]  
vasthādoṣāt | na tadoṣaḥ; yāvacchramameva vicārajñānaprabandhotpatteḥ, pratyutpanne tu śrame tata eva  
1tadvinivṛtteḥ, abhirucestannivṛttitvādicchāyā2 vā 3tadvicchitteḥ | na hyanabhirucitaṃ vicārajñānaṃ  
prabandhu (prabaddhu) marhati | viṣayāntarasamparkādvā 4tadvyāvṛtteḥ | dṛśyate hi kacinnīlajñānasya  
pravarttamānasyāpi pītādisannidhāvanavasthānaṃ pītādijñānasyaiva tadā prādurbhāvāt | taduktam“yāvacchramaṃ ca tadbuddhistatprabandhe ca satyapi  
saṃmādṛṣṭyā (śramādṛṣṭyā) nyasamparkādvicchedo viṣayeṣviva ||” \[mī0 ślo0 śūnya0 193\]  
iti cet ; bhavatyayamanavasthādoṣasya parihāro na punaḥ sakalasaṃvedanaprakāśavaikalyāparijñānadoṣasya, tasya tadavasthatvāt | tatastamapi doṣaṃ parijihīrṣatā sudūramanusṛtyāpi vicārajñānaṃ svaparaprakāśarūpamurarīkarttavyam, anyathā svagataparokṣatāyāstenāpratipatteḥ uktadoṣāparihārāt  
etadeva darśayitumāha- 'parokṣa' ityādi | parokṣaṃ svaprakāśavikalaṃ jñānaṃ jānātīti parokṣajñāḥ  
mīmāṃsakasya sambodhanametat | vicipratyaye sati evaṃrūpasiddhiḥ | viṣayaparicchedo viṣayasya  
sakalajñānaparokṣatālakṣaṇasya paricchedo vicāraḥ paricchidyate'neneti vyutpatteḥ, sa na parokṣavat  
parokṣaścakṣurādiḥ svaprakāśavaikalyāt tadvanna tatsamāno na bhavati, svaprakāśasyāpi tatra bhāvāditi bhāvaḥ | tato yathā vicārajñānasya svaprakāśatvamapi tathaiva nirvādhānubhavāt tathārthajñānasyāpi tadastu tadaviśeṣāt | tacchakterapi tatra tata eva vicārajñānavadadhigamāt | tato nedaṃ paryālocitavacanam-‘prakāśakatvam' ityādi  
yadyarthajñānasya 5viṣayavadātmanyapi vyāpāraḥ tarhi cakṣurāde rūpādivadrasādāvapi vyāpāraḥ  
kuto neti cet ? 'tathaiva 6'darśanāt' iti brūmaḥ | tathā svarūpavyāpārasyādarśanam, taddarśanasya  
niveditatvāt | tata idamapi 7tādṛśameva-'sati prakāśakatve ca' ityādi| tena 'prakāśakatve'pi'  
ityādi punaḥ anubhavapratyanīkatvādeva prativihitam  
kiṃ vā 12tadanavabodhe parihīyate yatastadavabodhāyanyapratīkṣaṇam ? arthaprakāśanameva, aparijñā(13aparajñā)nādapyaparijñātādarthajñānaprakāśanāyogāt, 14tadapi svaprakāśanāya jñānāntaraṃ pratīkṣeta  
15tadapi tadaparaṃ jñānāntaramityaparaparajñānapratīkṣāyāmevāsaṃsāraṃ vyāpārātra prathamajñānasya  
prakāśanam, 16tadabhāvādarthasyāpi na prakāśanamityuparatamidānīṃ vedyavedakabhāvena, tato dūramanusṛtyāpi  
kasyacidaparijñātasyaiva17 svaviṣayaprakāśakatve prathamajñānasyāpi tadvattadupapatteḥ vyarthametatparijñānārthamanyapratīkṣaṇam | 18tanna arthajñānāparijñāne'rthaprakāśanasya 19parihāṇiḥ | arthajñānasmaraṇasya tarhi  
parihāṇiḥ, aparijñāte tasmin20 tadayogāt tasya parijñātaviṣayatvāt | asti ca tajjñānasya  
jñānamātronmukhe tasmin sambandhagrahaṇonmukhe  
arthasya jñānamityeṣa vyavahāraḥ kṣayaṃ vrajet

### [10.561](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.561)

arthābhimukhye tasyāpi tatkṛtātatprakāśanāt  
tajjñānamapi labhyeta tatrāpyevaṃ nirūpaṇe

### [10.562](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.562)

anavasthānadoṣo'yamanivāryaḥ prasajyate  
viṣayāntarasañcāraniṣedhakṣamavikramaḥ

### [10.563](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.563)

tattajjñānāvagāhinyaḥ smṛtayo'pyanavasthitāḥ  
prāpnuvanti tadanyārthasmṛtisañcāravārikāḥ

### [10.564](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.564)

jānan pravarttakaṃ vākyaṃ smaram̐stajjñānamapyayam  
kathaṃ tadarthavid viprastajjñānaismṛtimān katham ?

### [10.565](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.565)

yena tadviṣayaṃ kurvannanuṣṭhānamanākulam  
pratyavāyairvimucyeta pretya ceha ca yājñikaḥ

### [10.566](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.566)

10 parokṣavat paraḥ paścādbhāvyakṣo bodhastasyeva tadvaditi  
ādyasyāpyarthabodhasya graha̍ṇaṃ nārthadarśanāt  
anyathāsambhavājñānāduttarajñānataunavat

### [10.574](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.574)

tam̐tsvabhāvamapi saṃvedanamarthavyavasāyamupanayati vyavasāyasvabhāvāt kathañcidanarthāntaratvāditi cet ;  
svaivvyavasāyaṃ kimevaṃ nopanayati tadviśeṣāt ? āhamavyavasāyaṃ prati taddnarthāntaratvamanaṅgamiti  
cet ; arthavyavasāyaṃ prati kathamaṅkamiti na kiñcidetat ? tannāvyavasāyasvabhāvaṃ tatsvasaṃvedanam  
bhavatu vyavasāyasvabhāvameva taditi cet ; na ; abhijalpasaṃsargābhāvāt | abhijalpasaṃsarge hi vyavasāyo'vakalpyate | na ca svarūpe tatsaṃsargo'sti bahirvyavasāyābhāvaprasaṅgāt- 15  
bahirvyavasāyo'pi satyeva tsaṃsarge bhavati, sāmprataṃ yadi svarūpe saṃsargaḥ na bahiḥ syāt,  
yugapadbhijalpadvayasambandhasyāprativedanādanabhyupagamācca | krameṇaikatra jñāne taddvayasaṃsarga iti  
cet ; na ; ekasya kramābhāvāt kṣaṇabhaṅgavādvyāpatteḥ | nābhijalpasambandhād vyavasāyānāṃ  
tādṛśyām̐ yenāyaṃ prasaṅgaḥ, kintu saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt | tadapi nābhijalpasambandhāt ,  
api tu svahetuviśeṣāt tacchaktitvena teṣāmutpatteḥ | tasmāt svaśaktita eva svarūpādhiṣṭhāna- 20  
saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt vyavasāyasvabhāvameva vyavasāyānāṃ svasaṃvedanamiti cet ; upapannamevaitat evameva vyavasāyānāṃ tattvavyavasthiteḥ, anyathā tadasambhavāt | tathā hi-nābhijalpasyānanusmṛtasya yojanam, na cādṛṣṭe tadviṣaye 15tadanusmaraṇam atiprasaṅgāt | dṛṣṭe'pi na  
cāniścite ; kṣaṇabhaṅgādyabhijalpasyāpyanusmaraṇapatteḥ, tathā ca tam̐ddarśanānantarameva tadabhijalpānuviddhasya tadvyavasāyasyotpatternāśādivat, na patrānumānasya sāphalyamutpaśyāmaḥ, vyavasāte 25  
viparītāropasyānutpatteḥ tadvyavacchedasyāpyasambhavān | niścita eva tarhi tadviṣaye tadabhijalpā"ātmānubhūtaṃ pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parairyadi  
ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivamucyate  
vyaktihetvaprasiddhiḥ syānna vyaktervyaktamicchataḥ  
vyaktyasiddhāvapi vyaktaṃ yadi vyaktamidaṃ jagat ||" \[pra0vā0 2|540-41\]  
ātmaniścitameva syānniścitaṃ nānyaniścitam  
yadyātmaniścayaḥ siddhaḥ kuto yenaivamucyate

### [10.575](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.575)

mā bhūnniścayahetūnāṃ niścayestena kā kṣatiḥ  
na bāhyaniścayaḥ siddhūyenniścayairapyaniścitaiḥ

### [10.576](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.576)

aniścaye'pi teṣāṃ cedartho niścīyate paraiḥ  
tadā sarvaṃ jagatprāptaṃ suniścayapathaṃ gatam

### [10.577](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.577)

avijñāto'pi bhogaścetsukhādiḥ parikalpyate  
sarvadā sukhaduḥkhādibhogākrāntaṃ jagadbhavet

### [10.578](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.578)

saṃvittisamaye bhogastvasya niyamo yadi  
25 stambhādeḥ saṃvidaḥ pūrvamapi sattvaṃ kathaṃ bhavet ?

### [10.579](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.579)

ityacodyaṃ purābhāvaḥ tatra yacchakyakalpanaiḥ  
ākārabhedanirṇītairvacanādapi tadvidhām

### [10.580](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.580)

pratyakṣo'yaṃ purāṇe vā gṛhastambhādirityalam  
jānantyeva tadākāradarśanādeva dehinaḥ

### [10.581](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.581)

yatrāpyākāravaiśiṣṭyaṃ na svataḥ śakyanirṇayam  
tatrāpi tadvivekaḥ syāttadvidāṃ vacanakramāt

### [10.582](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.582)

naivaṃ bhogapusattvamākārācchakyavedanam  
tannāpratītitve'pyarthādavigānapadaṃ gatāt

### [10.583](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.583)

na caikātmasukhādīnāṃ draṣṭā kaścidihāparaḥ  
yatastadvacanātteṣāṃ pūrvabhāvaḥ pratīyatām

### [10.584](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.584)

tasmādavidito bhogaḥ kṣaṇe'pi yadi saṃbhavet  
sarvadātaivatatsattvaṃ durnivāraṃ prasajyate

### [10.585](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.585)

agnihotrānuṣṭhānaṃ svargabhogāya tadvṛthā  
nityasiddhe hi tadbhoge kiṃ nimittavyapekṣayā

### [10.586](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.586)

tadabhivyaktaye taccedanuṣṭhānamabhīpsitam  
indriyajñānamapyevaṃ taddhetorvyaṅgyamiṣyatām

### [10.587](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.587)

yat 'buddhijanma pratyakṣam' iti sūtraisthitiḥ katham ?  
janmaśrutiryato loke nāstyabhivyaktivācinī

### [10.588](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.588)

tadapi vyaṅgyamiṣṭañcet sarvakāryaṃ tathā bhavet  
tataḥ sāṅkhyamataṃ tacca yathāsthānaṃ niṣetsyate

### [10.589](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.589)

tasmādapratipannasya na yathā sarvakālatā  
bhogasya kṣaṇakālatvamapi naivaṃ prakalpyatām

### [10.590](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.590)

bhogenaikena sarveṣāṃ bhogavattvaṃ tanubhṛtām  
durniṃvāraprasaṅgaṃ syādacidbhogavidāṃ mate

### [10.591](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.591)

yo yena vedyate bhogo bhogī tena sa eva cet  
anyena vedane tasya so'pi syāttena bhogavān

### [10.592](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.592)

anyena tasya vittiścenna dehāntargatatvataḥ  
dehāntargata evānyaḥ kinna syāttatpravedakaḥ ?

### [10.593](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.593)

ātmadharmatvatastasya̍ yadyanyenāpravedanam  
acetanaḥ kathannāma taddharmo mṛdvikāravat

### [10.594](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.594)

taddharmatvena̍ vā mā bhūtasyādhyakṣeṇa vedanam  
anumānena tadvittiḥ, parasyāpi kathanna vaḥ

### [10.595](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.595)

tato'numānavedyena bhogenaikasya kasyacit  
tadanyasyāpi bhogitvaṃ nirvicāraṃ prasiddhayati

### [10.596](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.596)

sāmānyamanumāvedyaṃ taccāhlādādyanātmakam  
nāsti tattvenam̐ bhogitvaṃ parasyetyupakalpane

### [10.597](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.597)

sāmānyaṃ yadi tadvastu hlādādyātmaiva tanna kim ?  
avastu yadi ; tajjñānaṃ pramāṇamanumā katham ?

### [10.598](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.598)

viśeṣāgrahaṇe tacca sāmānyaṃ gṛhyate katham ?  
na hyavijñātakhaṇḍādergotvaṃ śakyapravedanam

### [10.599](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.599)

viśeṣagrahaṇe siddhaṃ bhogitvamanubhāvataḥ  
viśeṣasyāpi sāmānyarūpeṇa grahaṇānna cet

### [10.600](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.600)

kathaṃ tasyānyarūpeṇa grahaṇam ? yadi vibhramāt  
vibhrāntasya pramāṇatvamanumānasya tatkatham ?

### [10.601](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.601)

tasya sāmāndhatādātmyāttadrūpeṇa pravedane  
pratyakṣeṇāpi tasyāstu tathaiva prativedanam

### [10.602](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.602)

anyathā tena tadvittau bhrāntiḥ pratyakṣamaśrayet  
taccānnyanmānamānatvagauravakṣayakāriṇī

### [10.603](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.603)

pratyakṣānumayorevamabhinne viṣayagrahe  
bhogādhyakṣīva bhogī syātkinna bhogānumānakṛt ?

### [10.604](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.604)

iti  
jñānasyānātmaveditve tasyāyaṃ viṣayo ghaṭaḥ  
iti svecchānibaddho'yamarthātmā nopapattimān

### [10.605](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.605)

svecchānibaddhāḥ sarve'pi tasyaiva viṣayā na kim ?  
yato vivakṣitādarthādanyatrāpi na tadgatiḥ

### [10.606](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.606)

syānmataṃ ghaṭavijñānaṃ yadi sarvatra varttate  
sarvatra vyavahāro'yaṃ bhavedānayanādikam

### [10.607](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.607)

na caivaṃ niyatārthasya vyavahārasya darśanāt  
tato'pi niyatārthatvaṃ jñānasyānātmavedinaḥ

_First 200 of 321 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.277-739)_

## Commentaries (1)

- [Nyāyaviniścayavivaraṇa](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya!vadiraja.v1.p199) — Vādirāja, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.1.2.298) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Vādarahasya](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.darsana.pramana.vadarahasya.141) — Ratnakīrti, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.277-739](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.277-739) · Pramāṇa
