<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.649 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [The four Anuyogas ("expositions")](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga) › [Ontology, epistemology and logic](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil) › [Nyayavinishcaya](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya) › 10.649

# Nyayavinishcaya 10.649

Nyāyaviniścaya 10.649

- **Language:** Sanskrit

### [10.649](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.649)

pratyuktam ; tasyāpi viṣayadarśanasyai tata eva bhāvāt | cetanasyāpi tadaparādhiṣṭhānādeva  
bhoktṛtvakalpanāyāmanyavasthiteḥ puruṣe'pi prasaṅgāt  
api ca, yadyayaṃ bhogaḥ puruṣādananya eva tadvadeva nitya iti vyartha eva bhogyasannidhiḥ  
akiñcitkaratvāt | bhogārtho hi tatsannidhiḥ, bhoganityatve ca kiṃ tena ? tatsannidhinityatvādeva tannityatvamiti cet ; na ; anirmokṣaprasaṅgāt | ātyantiko hi parabhogoparamo bhoktu- 5  
rnirmokṣaḥ, tasya ca bhogyasannidhinityatve durupapādatvāttatparivṛttireva saṃsārasyeti kathamupajātatannirvedasyāpi tāpatrayanivṛttaye tannivartanahetau jijñāsā tapaścaraṇaṃ vā sambhāvyeta ? taduktamanyatra‘‘dṛśyadarśakayormuktirnityavyāpyakayoḥ katham  
yatastāpādvimucyeta tadarthañca tapaścaret ? ||’’ \[ siddhivi0 pari0 8 \] iti  
tanna tatsannidhernityatvam | tadanityatayaiva tarhi bhogoparamādapavarga iti cet ; na ; 10  
taduparāme tadātmanaḥ puruṣasyāpyuparamāt puruṣocchedakaivalyavādopanipātān | tanna bhogasya  
puruṣādananyatvam  
anyatvamevāstu tasya tatpratibimbarūpatvāt, puruṣapratibimbaṃ hi buddhivivartagataṃ tadvṛttisarūpaṃ bhogaḥ | na ca pratibimbatadvatorabhedaḥ; candratoyatatpratibimbayorbhedasyaiva pratipatteriti  
cet ; ucyate-tatpratibimbaṃ yadi na tataḥ; tadavasthaṃ tadvaiphalyam | tata eveti cet ; tasya yadi 15  
nityaṃ tatkaraṇasāmarthyaṃ nitya eva bhoga iti kathamapavargaḥ ? bhogyasannidhāveva tatsāmarthyamiti  
cet; na; prāgasamarthasya tadāpi tadyogāt, nityatayā svarūpapracyuterasambhavāt | prācyāsamartharūpaparityāgena tadā tatsamartharūpopādāne tu pariṇāmyeva paramārthataḥ puruṣa ityayuktamuktam‘‘citiśaktirapariṇāminī’’ \[ yogabhā0 12 \] iti  
satyapi pūrvaṃ sāmarthye tatsannidhāveva tasya tatkartṛtvaṃ sāmagrītaḥ kāryabhāvāt nānyadeti 20  
cet;tadāpi tasya yadyanupacaritameva tatkāritvaṃ kathamuktam‘‘guṇakarttṛtve'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ |’’ \[ sāṃkhyakā0 20 \] iti ?  
upacaritameveti cet ; vastutastarhi niṣphala eva puruṣa iti kathaṃ bhogāttadanumānam  
tasyā'tatphalatvāt ? tato niṣiddhamevatat (metat)‘‘puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt’’ \[sāṃkhyakā017\]  
10 bhogābhāve svataḥ siddhe kiṃśuke pāṭalatvavat  
kastadarthaṃ pravarttata yadi nonmādavān janaḥ

- [Previous: 10.648](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.648)
- [Next: 10.650](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.650)
- [Up: 10](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10)

## Commentaries (1)

- [Nyāyaviniścayavivaraṇa](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya!vadiraja.v1.p303) — Vādirāja, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Nyāyamañjarī](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.nyayamanjari.2.4.157) — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.649](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyayaviniscaya.10.649) · Pramāṇa
