<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.22 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [The four Anuyogas ("expositions")](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga) › [Ontology, epistemology and logic](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil) › [Siddhiviniścaya](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya) › [Siddhivinishcayavritti](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna) › 4.22

# Siddhivinishcaya 4.22

Siddhiviniścayavṛtti 4.22

- **Language:** Sanskrit

### [4.22](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.22)

pudgaladravyaṃ sūkṣmaṃ kharādivivartamāsādya pṛthivyādivyapadeśabhāk punaranyathā bahulaṃ pariṇāmi lakṣyate, yathā candrakāntamaṇiḥ pṛthivīsvabhāvo dravati candrarameḥ, śukraśoṇitaṃ bhasmamṛttikādiparyantaṃ rūpādipariṇāmaṃ yāti, tathaiva muktāphalādi . kāṣṭhadikamagnisāt bhavati araṇyādisaṃyogāt . na punaḥ cetanaścaitanyaṃ vihāya viparivartate acetanaścetano bhavan sam̐llakṣyate . tadayamubhayaṃ cetanetaratattvamekīkurvan pudgaladravyalakṣaṇaṃ pṛthivyādibhedena caturdhā vyavasthāpayan kathaṃ svastho viparyastabuddhirdevānāṃ priyaḥ ? pratyakṣasyātīvalaṅghanāt . ihajanmani tāvat prāṇināmādyantacittāni cittāntaropādānopādeyabhūtāni cittatvāt yathā madhyacittam . atra punaranyathānupapattirastyeva, jātasya pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt bhayādipratipatteḥ . anena pathikāgneḥ jvālāntarapūrvakatvaṃ pratyagnivat iti vyabhicāracodanaṃ pratyuktam, teja kāraṇapūrvakatvasya tatra virodhāt . sataścetanasya citsvabhāvena pariṇamataḥ kāraṇāntarānapekṣatvāt svayamakṣepeṇa vivartopapatteḥ anaimittikatvā dacetanavat . dvitīye tadavaśyambhāvāt . yadi punaḥ antyakṣaṇasya nottarībhavanaśaktiḥ; avastutvaṃ svopādānaprabandhābhāvaṃ sādhayet arthakriyālakṣaṇatvādvastunaḥ . samarthaṃ na karoti ceti viruddham . sāmagrījanmanāṃ visadṛśakāryāṇāṃ kādācitkatvaṃ na tu uttarībhavanasya . tadetat ante kṣayadarśanamasiddham, madhye sthitidarśanamapi sthitiṃ prasādhayedavyabhicārāt . yadi cetanaḥ acetanākāreṇa vivarteta svāpaprabodhavat pretyabhāvasiddheḥ kathannānavadyam--apara.... cetanetarayoḥ svabhāvasiddhayoḥ saṅkaravyatikarapratipattirayuktaiva dṛṣṭahāneradṛṣṭaparikalpanācca . jalabudbudavajjīvāḥ madaśaktivad vijñānamiti paraḥ arke kaṭukimānaṃ dṛṣṭvā guḍe yojayati . vijñapteryadi svālakṣaṇyādiviśeṣe'pi madaśaktyādidṛṣṭāntena sattvotpattikṛtakatvādeḥ bhūtasvabhāvatvam; tata eva paro'pi bhūtānāmapi buddhicaitanyavivartānatikramaṃ sukhādisvasaṃvedanavat sādhayediti viruddhāvyabhicārīti mithyābhiniveśāt pramāṇaprameyavyavasthāmatilaṅghayet

- [Previous: 4.21](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.21)
- [Next: 4.23](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.23)
- [Up: 4](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4)

## Linked texts (1)

- [Bārhaspatyasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.darsana.nastika.carvaka.brhaspatisutra*fragments.1.5) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.22](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.siddhiviniscaya!svopajna.4.22) · Pramāṇa
