Dvadasharanayacakra 4
Dravyasvabhāvaprakāśananayacakra 4
- Language
- Sanskrit
4.2
tasyaiva svarūpaṃ prayojanaṃ ca vadati—
4.103
jīvasya bhedasuhṛddhya sūtrāṇi sūcayati-
4.105
prabhoryuktisamarthanārthaṃ prabhutvamāha gāthādvayeneti-
4.107
jīvābhāvaniṣedhārthaṃ tasyaiva svarūpaṃ vyutpattiñcetyāha-
4.110
haiṃ | siddhoṃmeṃ to inameṃse jñāna, darśana, samyaktva hī hote haiṃ| kyoṃki ye tīnoṃ ātmika guṇa haiṃ|
jīvake ghrāṇendriya adhika honese sāta prāṇa hote haiṃ | cauindriya jīvake cakṣurindriya adhika honese āṭha prāṇa śāyada koī kahe ki taba to siddhoṃmeṃ jīvapanā aupacārika huā kintu mukhyarūpase vāstavika jīvapanā to
utpāda kiye binā hī gorasake hī varṇa, rasa, gandharasa ādi pariṇamanaśīla guṇoṃmeṃ pūrva avasthākā vināśa aura
4.117
śamika yā kṣāyika bhāvarūpa kahate haiṃ | adhyātmameṃ use śuddhātmāke abhimukha pariṇāmarūpa śuddhopayoga kahate
nirupayogikaṭākṣamucchidya jīvasyopayogamāha-
4.118
mūrttakāntaniṣedhārthaṃ syādamūrttatvamāha-
4.119
amūrtatvakṣepapi yathā syāttūktamapyāha-
4.125
sa kasyaciśnaśyati kiṃ tadbhavati kena hetunā grahaṇamityāha-
4.128
sarvagatatvakṣaṇikatvādyātmatvannāstya dehamātratvaṃ cedaṃ cāha‘puggalavuddehapamāṇo attā cattā hu sattasamugghāyaṃ | vavahārā ṇicchayado asaṃkhadeso hu so jeo |
4.129
hotī | isalie miṭṭī hī vāhya daṇḍādi nimittoṃkī apekṣāpūrvaka apane abhyantara pariṇāmake honepara ghaṭarūpa apane-apane yogya śakti to upādānameṃ rahatī hī hai| jaba upādāna apanī yogyatāke anurūpa kāryarūpa parisvayamantarghaṭabhavanapariṇāmābhimukhye, daṇḍacakracīrapeyaprayatnādinimittamātraṃ bhavati | yataḥ satsvapi daṇḍādinimitteṣu śarkarādipracito mṛtpiṇḍaḥ svayamantarghaṭabhavanapariṇāmanirutsukatvāt na ghaṭībhavati | ato mṛtpiṇḍa eva vāhyadaṇḍādinimittāpekṣa ābhyantarapariṇāmasāṃnidhyād ghaṭo bhavati na daṇḍādayaḥ, iti daṇḍādīnāṃ nimittamātratvam | kintu kaba ? jaba miṭṭī svayaṃ apane andarameṃ ghaṭarūpa pariṇamanake abhimukha ho | ataḥ upādānakā pariṇamana
bījāṅkuranyāyena karmaṇaḥ tasyaiva phalamupadarśayati gāthātrayeṇeti-
4.138
āge granthakāra pramāṇarūpase eka gāthā uddhṛta karate haiṃ-
āge vyavahārakālako kahate haiṃ-
samayakālapradeśasiddhayarthamāha-
4.140
gaganādīnāṃ dravyaparyāyayoḥ 3 kāraṇamuktvā lokasya kāryatvaṃ 4 pratiṣṭhāpayati-
4.145
dravyakṣetrakālabhāvaiśca svabhāvā draṣṭavyā—
4.148
pradeśī hai do paramāṇuoṃke melase banā dvayaṇuka skandha do pradeśī hai| tīna paramāṇuoṃke melase banā skandha tīna pradeśī hai| isī taraha saṃkhyāta paramāṇuoṃke melase banā skandha saṃkhyāta pradeśī hai| asaṃkhyāta paraisa prakāra paṃcāstikāṃyoṃkā kathana samāpta huā |
idānīṃ pravacanasārāmiprāyaḥ kathyate, tattvasaṃkhyāmupadiśya tasyaiva bhedaṃ svabhāvaṃ vyākhyāti-
4.152
ataḥ jahām̐ jitane kāraṇa hote haiṃ ve sabhī apane-apane nimittase honevāle karmoṃke āsravameṃ kāraṇa hote haiṃ |
4.157
viśeṣārtha—bam̐dhaneke paścāt karma ātmāke sātha rahate haiṃ| jaba ve udayameṃ ākara apanā phala dete ānepara hī apanā phala dekara jhar̤a jāte haiṃ| ataḥ apane samayapara hī jhar̤aneke kāraṇa use svakālaprāpta yā savipāka nirjarā kahate haiṃ| savipāka arthāt vipākakāla ānepara honevālī nirjarā savipāka nirjarā haiṃ| jaise vṛkṣapara lagā huā āmakā phala apane samayapara pakakara ṭapaka par̤atā hai| jisa karmakā vipākakāla to
4.158
maila nikala jānepara suvarṇake svābhāvika guṇa camaka uṭhate haiṃ vaise hī karma bandhanase sarvathā chūṭa jānepara ātmāke svābhāvika rūpameṃ sthira ho jātā hai| yahī to mokṣa hai| ataḥ mokṣa ātma svabhāvake aviruddha hai| muktāātmāke viśeṣa guṇoṃkā nāśa mānate haiṃ, koī ātmākā hī abhāva mānate haiṃ| kintu jaina dharmake anusāra navapadārthasvarūpaṃ nigadya tasyaiva svāmitvamāha gāthācatuṣṭayena-
4.162
samyagbhūtasya viṣayiṇaḥ phalaṃ darśayati-
4.163
karmakṛta honese para hai| mithyādṛṣṭi ina sabako apanā mānatā hai| use svaparaviveka na honese karmameṃ, śarīrameṃ
ko hī jīva mānatā hai, koī karmako yā karmajanya vaikārika bhāvoṃko jīva mānatā hai kintu ye saba to pudgala vyāyāma karatā hai, vṛkṣoṃko kāṭatā hai ukhār̤atā hai isase usakā śarīra dhūlase bhara jātā hai| aba vicāranekī nirjarā mokṣa tathā jīvakī śuddhapariṇatiko apanā mānanevālā samyagdṛṣṭi hai| saṃvarakā artha hai rukanā|
4.164
iti padārthādhikāraḥ | tīrthasvāminaṃ namaskṛtya yuktivyākhyānārthamāha'vīraṃ vilayavirattaṃ vigayemalaṃ vimalaṇāṇasaṃjuttaṃ | paṇavivi vīrajiṇidaṃ pamāṇaṇayalakkhaṇaṃ vocchaṃ |
166|| ṇikkheva ṇaya pamāṇaṃ chaddavvaṃ suddha eva jo appā | tadaka pavayayaṇāmaṃ ajjhappaṃ hoi hu tivaggaṃ |
167||
pramāṇasvarūpaṃ prayojanaṃ bhedaṃ viṣayaṃ cāha-
4.171
nayayojanikākramamāha-
4.172
viśeṣārtha - pramāṇa pūrṇa vastuko grahaṇa karatā hai| arthāt dharmabhedase vastuko grahaṇa na karake sabhī grahaṇa na karake kevala kisī eka dharmake dvārā hī vastuko grahaṇa karatā hai| jaise dravyaparyāyātmaka vastu pramāṇa-