Dvadasharanayacakra 8
Dravyasvabhāvaprakāśananayacakra 8
- Language
- Sanskrit
8.1
³aṇugurudehapamāṇo uvasaṃhārappasappado cedā | asamuhado vavahārā ṇicchayaṇayado asaṃkhadeso vā |
8.179
ekāntānekāntasvarūpaṃ tau ca mithyā samyagityāha-
8.180
nayadṛṣṭirahitānāṃ doṣamudbhāvya tasyaiva bhedaṃ viṣayaṃ svarūpaṃ nāma nyāyaṃ ca darśayati-
8.184
viśeṣārtha-nayake bhedoṃkā kathana do rītise pāyā jātā hai| siddhānta granthoṃne nayake do mūla bheda amṛtacandrajī mahārājane niścayanayako śuddha dravyakā nirūpaka aura vyavahāranayako aśuddha dravyakā nirūpaka
8.186
trayāṇāmupanayānāṃ nāmoddeśaṃ pratyekaṃ bhedāṃścāha-
8.190
sarvathā banda karake kevala paryāyārthika dṛṣṭise dekhate haiṃ to jīvadravyameṃ vyavasthita nāraka, tiryaṃca, manuṣya, deva,
pratīti karānevālā naya karmopādhi nirapekṣa dravyārthika naya hai| ise hī adhyātmameṃ śuddhanaya yā niścayanaya
8.193
utpādavyayasāpekṣā'śuddhadravyārthikanayaṃ lakṣayati-
8.197
bhinna guṇakā astitva hai ataḥ dravya guṇoṃkā eka akhaṇḍa piṇḍa hai | yadi kadācit dravyameṃse saba guṇoṃko svarūpakā kathana karate haiṃ to guṇoṃke dvārā hī usakā kathana sambhava honese kahate haiṃ ki guṇoṃkā samudāya dravya
dravyārthika hai |
8.199
viśeṣārtha-pahale likha āye haiṃ ki jīvake pāṃca bhāva hote haiṃ-aupaśāmika, kṣāyika, kṣāyopaśamika, isīse mokṣake abhilāṣīko use avaśya jānanā cāhie| usīke grāhakanayako paramabhāvagrāhī dravyārthikanaya
8.201
anityāśuddhaparyāyārthikanayaṃ lakṣayati-
8.208
viśeṣārtha-atītameṃ vartamānakā āropa karanā bhūtanegamanaya hai| jaise prativarṣa dīpāvalīke dina
viśeṣārtha-jaise koī ādamī bhāta pakānekī taiyārī kara rahā hai| usase koī pūchatā hai kyā karate udāharaṇa ūpara diye haiṃ|
viśeṣārtha-apanī-apanī jātike anusāra vastuoṃkā yā unakī paryāyoṃkā parasparameṃ virodha
8.220
taducyate— vyavahārāśrayāccaśca saṃkhyātītapradeśavān | abhinna ātmaikadeśitvādekadeśo'pi niścayāt |
2||
8.239
guṇa paryāyoṃmeṃ vyāpaka hai| ataḥ ātmā caitanyasvarūpa hai| kintu bandha to pudgala paramāṇuoṃkā skandha hai|
abheda rūpa hī hai|
8.241
viśeṣārtha—vastuke yathārtha svarūpako nahīṃ jānanā yā nirapekṣa rūpase kuchako kucha jānanā mithyājñāna jaise dravya paryāyātmaka vastuko dravyakī pradhānatā aura paryāyakī apradhānatāse viṣaya karanevālā dravyārthikanaya mukhyatākī dṛṣṭiko bhulākara yadi koī kevala dravya rūpa hī vastuko jānatā hai yā paryāyarūpa vastuko hī jānatā binā usakī prāptikā to praśna hī nahīṃ uṭhatā| jisakī pahacāna hī nahīṃ usakī prāpti kaisī ? isī taraha yadi koī niścaya nayake viṣayabhūta śuddha svarūpako hī yathārtha mānakara yaha bhūla hī jāye ki vartamāna merī daśā banā rahegā| ataḥ sāpekṣa donoṃ nayoṃse vastu svarūpako jānanā hī samyagjñāna hai|
jānatā hai vahī jñāna hai ataḥ ātmā jñānasvarūpa hī hai|
8.246
dravyamāśritya yuktiḥ phalavatītyāha-
8.247
astitvasvabhāvasya yuktyā pradhānatvaṃ tasmādeva pramāṇanayaviṣayaṃ cāha -
8.249
yuktiyuktārtha eva samyaktvaheturnānyad ityāha-
8.250
svabhāvānāṃ yathā samyagmithyāsvarūpaṃ sāpekṣatā ca tathāha-
8.252
syādvādalāñchanasya svarūpaṃ nirūpayati-
8.253
uktaṃ catrisaṃjñiko'yaṃ syācchabdo yukto'nekāntasādhakaḥ | nipātanātsamudbhūto virodhadhvaṃsako mataḥ |
kevalajñānasammiśro divyadhvanisamudbhavaḥ | ata eva hi sa jñeye sarvajñaiḥ paribhāṣitaḥ |
2|| siddhamantro yathā loke eko'nekārthadāyakaḥ | syācchabdo'pi tathā jñeya aiko'nekārthasāvakaḥ |
3|| sāpekṣā nirapekṣāśca bhaṅgā yathā tathācaṣṭe-
8.255
saptamanayabhaṅgīmāha-
8.258
saptabhaṅgīvivaraṇāyāṃ jñeyaṃ bhaṅgaracanopāyaṃ dharmadharmiṇoḥ kathaṃcidekatvānekatvaṃ cāha--
8.260
sāpekṣatāsādhakasamvandhaṃ yuktisvarūpaṃ cāha-
8.261
āge sāpekṣatā sādhaka sambandha tathā yuktike svarūpako kahate haiṃ--
tattvasya heyopādeyatvamāha-
8.263
vyavahāraniścayayoḥ sāmānyalakṣaṇamāha-
8.264
viṣayiṇaḥ pradhānatvena viṣayasyādheyatvamāha-
8.267
yuktisaṃvityoḥ kālamāha -
8.268
viśeṣārtha - pūrvameṃ dravyārthikanayake daśa bheda kahe haiṃ| unameṃse pahalā bheda karmopādhi nirapekṣa śuddha aśuddha upacārase rahita dravyake svabhāvakā grāhaka hai| mumukṣuko ise hī jānanekā upadeśa granthakārane gāthā
eyaṃte ṇiravekkhe ṇo sijjhai vividhabhāvagaṃ davvaṃ | taṃ tahava aṇeyaṃte idi bujjhaha siya aṇeyaṃtaṃ |
āgame adhyātmamārgeṇa nikṣepādhikāravyākhyānārthamāha-
8.276
nikṣepabhedamudāharati-
8.282
nikṣepake prakaraṇameṃ dravyārtha pradhāna honese anāgata pariṇāma viśeṣake prati abhimukha avināśīko dravya kahā hai ke prati abhimukha dravyako eka hī kahā hai kevala kathanabhedakā hī antara hai| nayacakrake racayitākā abhiprāya karanā cāhie isakā abhiprāya spaṣṭa nahīṃ huā |
viśeṣārtha-śrī jayadhavalājīmeṃ cūrṇisūtroṃkā vyākhyāna karate hue kisa nikṣepakā kauna naya svāmī hai, trikālavartī vyaṃjana paryāyakī apekṣā bhāvameṃ bhūta, bhaviṣyat, vartamāna kālakā vibhāga svīkāra kara liyā ṛjusūtranaya sthāpanāke sivāya sabhī nikṣepoṃko svīkāra karatā hai; kyoṃki ṛjusūtranayake viṣayameṃ sādṛśya sāmānya nahīṃ pāyā jātā isalie vahām̐ sthāpanā nikṣepa nahīṃ banatā| śrī jayadhavalākārane to aśuddha ṛjusūtra-
8.283
darśanajñānacāritrasvāmino namaskṛtya darśanādīnāṃ vyākhyānārthamāha-
8.284
vyavahāraparamārthabhyāṃ ratnatrayameva mokṣamārgo na śubhāśubhāvityāha-
8.285
paraḥ prāha-no vyavahāro mārga ityāha-
uktaṃ ca-
8.291
viśeṣārtha-para dravyake jānaneko upacārita aura svasvarūpake jānaneko niścaya kahanekā prayojana vyavahāranayase parako jānatā hai |
8.295
pāyā jātā hai| kucha pratiyoṃmeṃ antima caraṇa 'juttīṇayapakkhaṃ saṃbhavā jamhā' hai| yadi juttike sthānameṃ rjātta
8.296
dravyāśritamabhinnasādhyasādhanabhāvaṃ niścayanayamāśritya mokṣamārgaprarūpaṇam | yattu pūrvamuddiṣṭaṃ tat svaparapratyayaparyāyāśritaṃ bhinnasādhyasādhanabhāvaṃ vyavahāranayamāśritya prarūpitam | na caitadvipratiṣiddhaṃ niścayavyavahārayoḥ sādhyasādhanabhāvatvāt suvarṇasuvarṇapāṣāṇavat | ata evobhayanayāyattā pārameśvarī tīrthapravartaneti |' arthāt - isa prakāra śuddha dravyake āśrita, abhinna sādhyasādhanabhāvavāle niścayanayake āśrayase mokṣa mārgakā nirūpaṇa donoṃ nayoṃke adhīna hai |
tamevamupapattyā samarthayati-
8.297
uktaṃ cadavvasuyādo bhāvaṃ tatto bheyaṃ havei saṃvedaṃ | tatto saṃvittī khalu kevalaṇāṇaṃ have tatto ||
vyavahāriṇaḥ kartṛtvaprasaṃgātkathaṃ muktirityāśaṃkyāha-
8.298
tasya śubhāśubhasya kāraṇaṃ 1saṃsārasya ca kāraṇamāha-
8.299
muni pada lekara vratādi bhī pāle, para jīvoṃkī rakṣā ādirūpa paradravyāsambandhī śubha bhāvoṃse apanā mokṣa honā māne tathā para jīvoṃke ghāta honerūpa adhyavasāyase apanemeṃ bandha māne to jānanā usane svarūpakā jñāna
karmake udayase jīvake mithyā śraddhāna rūpa tathā krodha, māna, māyā, rūpa bhāva hote haiṃ| inhīṃ bhāvoṃkā nimitta kāryoṃmeṃ mana, vacana, kāyakī pravṛttiko aśubha yoga kahate haiṃ| yoga śubha ho yā aśubha-ghātiyā karmoṃkī saba tiryaṃcāyu, manuṣyāyu, devāyu ye tīna āyu, eka uccagotra aura nāma karmakī saiṃtīsa prakṛtiyāṃ-manuṣyagati, devagati, paṃcendriya jāti, pām̐ca śarīra nāmakarma, tīna aṃgopāṃga nāmakarma, samacaturasra saṃsthāna, vajravṛṣabhanārāca saṃhanana, praśasta varṇa gandha rasa sparśa, manuṣyagatyānupūrvī, devagatyānupūrvī, agurulaghu, ucchvāsa, ātapa, udyota, praśasta vihāyrogati, trasa, bādara, paryāpta, pratyeka śarīra, sthira, śubha, subhaga, susvara, ādeya, yaśaḥ-
mohasya bhedaṃ kārya svarūpaṃ ca darśayati-
8.303
viśeṣārtha-vrata yā viratikā ulaṭā avirati hai| hiṃsā karanā, jhūṭha bolanā, corī karanā, maithunahiṃsāko to hiṃsā isalie kahā hai ki usakā bhāvahiṃsāke sātha sambandha hai| kintu dravyahiṃsāke honepara
8.304
avirati ādi jīva haiṃ ve mūrtika pudgala karmase bhinna caitanyapariṇāmake vikāra haiṃ| yadyapi paramārtha dṛṣṭise ātmākā svabhāva śuddha niraṃjana caitanya rūpa hī hai kintu anādi anya vastujana mohese yukta honeke kāraṇa ātmāmeṃ utpanna honevāle mithyādarśana, ajñāna, aviratirūpa pariṇāmake nimittase tīna rūpa hokara jisa-jisa
8.306
isī taraha paraspara sāpekta nayoṃke dvārā dravya, guṇa, paryāya ādikā jñāna na honā vimoha hai| sīpako cām̐dī yā rassīko sām̐pa samajhanā vibhrama yā viparyaya hai| isī prakāra anekāntātmaka vastuko ekānta rūpameṃ grahaṇa karanā āge aviratike bheda kahate haiṃ-
8.308
śubhāśubhabhedaṃ mohakāryamuktvā tasyaiva dṛṣṭāntamāha-
8.310
śubharāgasya bhedamāha-
8.311
bhāvatrayāṇāmutpattihetuṃ taiśca vandhaṃ mokṣaṃ cāha-
8.313
jāne para uṣṇapanese tanmaya ho jātā hai| isī taraha jaba jīva, dāna, pūjā, vratādi rūpa śubha pariṇāma karatā honese saṃsāra-samudrameṃ hī ḍubānevālā hai| kintu inake sthānameṃ yadi koī saṃsāra-samudrase nikālanemeṃ śubha kahā jātā hai| kintu mohanīya karmakā udaya donoṃ hī bhāvoṃmeṃ vartamāna hai| para dravyameṃ anurāga usake mokṣakā kāraṇa to kevala śuddhopayoga hai| pravacanasārake prārambhameṃ ācārya amṛtacandrane apanī ṭīkāmeṃ likhā hai śuddha saṃprayogakā artha hai mokṣake sādhanabhūta bhagavān arhanta ādimeṃ bhaktirāgase anurakta cittavṛtti | aisā jīva arhanta ādike viṣayameṃ bhī kramase rāgakī kaṇikā bhī haṭānā cāhie| jaba arhantādikī bhakti rūpa rāga bhī
viśeṣārtha-saṃsārameṃ duḥkha hī hai kyoṃki ākulatā hai| jahām̐ ākulatā hai vahām̐ sukha kaise ho sakatā
8.315
viśeṣārtha—mohanīya karmake bheda darśana mohanīya karmakā upaśama kṣaya yā kṣayopaśama hue binā samya-
pūrva saṃcita karmamala rūpī paṭalakī śakti ( anubhāga spardhaka) jisa samaya prati samaya ananta guṇahīna adhaḥkaraṇa apūrvakaraṇa anivṛttikaraṇa rūpa pariṇāmoṃko karaṇalabdhi kahate haiṃ| usake antima samayameṃ samyaktva
8.317
viśeṣārtha-naraka gatimeṃ prathama tīna narakoṃmeṃ jātismaraṇa, dharmaśravaṇa aura vedanābhibhava ye tīna
hī bhavoṃko dhāraṇa karake muktiko prāpta hogā use nikaṭa bhavya kahate haiṃ| jaba jīvake saṃsāra paribhramaṇakā kahā hai-
uktaṃ ca-
kṣapitamohasya darśanalābhamedaṃ svarūpaṃ cāha-
8.321
vyavahāraratnatrayasya grahaṇopāyaṃ sādhakabhāvaṃ cāha -
8.324
śrutajñānapariṇatasvātmanaḥ samyagrūpasya hetuṃ svarūpaṃ niścayaṃ cāha-
8.326
uktaṃ casaṃśayavimohavibbharbhāvavajjiyaṃ appaparasarūvassa | gahaṇaṃ sammaṃ ṇāṇaṃ sāyāramaṇeyabheyaṃ tu ||-dravyasaṃ 42 ||
8.327
ativyāptimavyāptiṃ śrutādhyayane svārthināṃ niṣedhayati-
8.328
niścayasādhyasya vyavahāroṇa sādhakakramaṃ pradaśya̍ tābhyāmapi (?) vyākhyānāya̍ kramamāha-
8.329
cāritrasvāminaḥ svarūpaṃ nirūpya tasyaiva bhedaṃ darśayati-
8.332
śraddhānādi kurvato mithyāsamyagbhāvaṃ yathā tathā cāha-
8.333
viśeṣārtha--jinarūpake dhārī bhikṣu aneka prakārake hote haiṃ, unake nāma haiṃ-anagāra, yati, muni
gāthā 273 ādimeṃ ācārya kundakunda svāmīne likhā hai ki abhavyajīva jina bhagavānke dvārā kathita vrata,
8.339
lokasambandhī kāryoṃmeṃ pravṛtti karatā hai use laukika kahā hai| jaise agnike saṃsargase pānīmeṃ vikāra ā jātā samāna guṇavāle śramaṇakā hī saṃsarga karanā cāhie|
viśeṣārtha—adhyātma mārgake upadeṣṭā ācārya kundakundane apane pravacanasārake prārambhameṃ yadyapi śubhoantameṃ cāritrakā varṇana karate hue śramaṇa dharmakī dīkṣākā kathana karate hue anukramase do prakārake śramaṇa
8.341
hokara vastutaḥ dukhī hī rahate haiṃ| puṇya karmake udayameṃ viṣayoṃkī prāpti hone para tṛṣṇāṃkā bar̤hanā hī svābhāvika pāpa karmake udayase kevala duḥkha milatā hai vahām̐ puṇya karmake udayase duḥkhake sthānameṃ sāṃsārika jīvoṃke viṣaya-
mohanīyake udayase usameṃ asamartha hone para paramātmapadakī prāptike lie tathā viṣaya kaṣāyoṃse bacaneke lie nirdoṣa paramātma svarūpa arhanta aura siddhoṃkī tathā unake ārādhaka ācārya, upādhyāya aura sādhuoṃkī dāna,
uktaṃ ca | sāpi paraṃparā dvividhā bhavati-