<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.132 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [Post-canonical works (philosophy, yoga, karma theory, narrative, poetry, history)](https://indike.org/pramana/in.jaina.post) › [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra) › [Nyayagamanusarini](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri) › 1.132

# Dvadasharanayacakra 1.132

Nyāyāgamānusāriṇī 1.132

- **Language:** Sanskrit

### [1.132](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.132)

prakṛtamucyate --atha kā kalpanā yayāpoḍhaṃ jñānaṃ pratyakṣamiti ? atrocyate --nāma-jāti-guṇa- kriyādravyasvarūpāpannavastvantaranirūpaṇānusmaraṇavikalpanā . tato'poḍhamakṣādhipatyotpannamasādhāraṇārthaviṣayamabhidhānagocarātītaṃ pratyātmasaṃvedyaṃ jñānaṃ pratyakṣam . cakṣu- kriyā-dravyasvarūpāpannavastvantaranirūpaṇānusmaraṇavikalpanā . tato'poḍham apetam . nāma saṃjñā śabdaḥ ityanarthāntaram, taddvārikā kalpanā . sā dvividhā samāsataḥ--yādṛcchikī naimittikī ca . nāmagrahaṇād yādṛcchikī jātyādigrahaṇācca naimittikī gṛhītā . nimittanirapekṣaṃ nāma yādṛcchikaṃ ḍittho ḍavitthaḥ ityādi . śabdadvāratve satyapi jātyādinimittāpekṣā bhinnā . tatra gauḥ iti jātyā śuklaḥ iti guṇataḥ matublopādabhedopacārādvā viśeṣaṇasvarūpāpannaṃ tato viśeṣaṇādanyad vastu tayorviśeṣaṇaviśeṣyayorabhedasambandhanātmikayā kalpanayā pūrvaṃ manasā nirūpyate paścādanusmaryate . tathā ḍitthādiṣvapi asyedam, so'yam iti vā bhinnayorarthābhidhānayorabhedasambandhanayā nirūpaṇānusmaraṇe, śabdārthayornimittanaimittikayorbhinnayorabhedādhyāropāt . kriyāśabdeṣu pācakaḥ ityādiṣu nābhedopacāraḥ abhinnarūpatvāt kriyākriyāvatoḥ, ato na nirūpaṇaṃ kintu anusmaraṇameva . sarvatra ca śabdārthābhedopacārānnirūpaṇānusmaraṇe sta eva . tathā dravyaśabdeṣu saṃyogasamavāyanimittād daṇḍī, viṣāṇī ityādiṣu . tasyāḥ kalpanāyā apoḍham . akṣādhipatyotpannamiti, rūpālokamanaskāracakṣurbhyaḥ sampravartate . vijñānaṃ maṇi-sūryāṃśu-gośakṛdbhya ivānalaḥ .. cakṣuḥ pratītya rūpaṃ ca ālokaṃ ca bāhyaṃ samanantaraniruddhaṃ manaḥsaṃjñitaṃ cittaṃ cittāntarāvakāśadānātmakaṃ pratītya cakṣurvijñānamutpadyate, caturbhiścittacaittāḥ abhi॰ ko॰ 2 . 64 iti siddhāntāt . tathāpi ca adhipatinā cakṣuṣā vyapadiśyate cakṣurvijñānam iti, asādhāraṇakāraṇatvāt, yathā yavāṅkura iti bījartuvārimārutākāśasaṃyoge satyapīti . asādhāraṇārthaviṣayamiti, cakṣurādijñānānāṃ parasparaviviktarūpādinirvikalpasvalakṣaṇaviṣayatvāt . abhidhānagocarātītam, manonirūpitārthaviṣayatvādabhidhānasya tadgocarātītam . kiṃ kāraṇam ? pratyātmasaṃvedyatvāt, ātmānamātmānaṃ prati pratyātma, pratyātmanā saṃvedyate nānyasmai śakyamākhyātuṃ śūlādivedanāsvarūpavat . jñānamiti kalpanāyā anyatrāsambhavāt sambandhaḥ . pratyakṣam, akṣamakṣaṃ prati vṛtteḥ pañcendriyajam .

- [Previous: 1.131](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.131)
- [Next: 1.133](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.133)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1)

## Linked texts (1)

- [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra.68) — Mallavādin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.132](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.1.132) · Pramāṇa
