Dvadasharanayacakra 2.70
Nyāyāgamānusāriṇī 2.70
- Language
- Sanskrit
2.70.1
tadevaṃ juhuyāt ityanuvādo na vidhiritīyaṃ vyākhyā nyāyyā, vyaktārthopapattitvāt prāgabhihitavyākhyāvikalpasamutthadoṣābhāvācca nyāyyeti mantavyā, yasmādādivākye pradhānaśrutyatyāgaguṇakṛdapīti, yadabhihitaṃ prāk agnihotraṃ juhuyāt ityasya vākyasya agnihotraṃ kuryāt ityarthavyākhyāvikalpe vidhyarthavācitvābhimataśrutapradhānajuhotyarthatyāgastataḥ puruṣapramāṇakatā, tadatyāge vākyabhedāpattiḥ paunaruktyādidoṣajātam, tadapyatra nāsti juhuyācchabdasyānuvādatvādeva, havanaṃ kuryāt ityatrāpyagnihotrapradhānatyāga ityādidoṣajātaṃ tadapi nāsti, tasmādiyaṃ vyākhyā ādivākye pradhānaśrutyatyāgaguṇakṛdapīti, tasya juhoteranuvādatvena paunaruktya-tyāga-bhedādyabhāvāt . cedityāśaṅkāyām, evaṃ cenmanyasa ityevaṃ paraṃ pṛṣṭvācārya uttaramāha --tanna, arthāpannetyādi . eṣāpi vyākhyā nopapadyate, kiṃ kāraṇam ? punaruktatvātapunaruktatvāt prayogāyogyatvam, tataścānuvādatvāsambhavaḥ, tasmādanuvādāsambhavāt tannetyabhisambandhaḥ . idaṃ ca punaruktamarthāpannasvaśabdārthaṃ punarvacanalakṣaṇe punarukte nigrahasthānavikalpe . dvividhaṃ punaruktaṃ nigrahasthānam, tadyathā— śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam, arthādāpannasya svaśabdena punarvacanaṃ ca nyā॰ sū॰ 5 . 2 . 14--15 iti . tasmādidamarthādāpannasya punarvacanam, viśeṣavidhānamantareṇārthāpannārthasya svaśabdenoccāraṇāt . ghṛtena juhuyāt ityatra na syāt punaruktam, ghṛtaviśiṣṭahavanavidhānāt .
2.70.2
iha tu svargakāmānurūpakarmānurūpakriyāviśeṣavidhyarthatāyā upadeśavṛttereva gatārthatayābhyupagatatvād ghṛtaviśiṣṭahavanavidhānajuhotyanuvādatāyāśca mūlavākyagatajuhotya sambhavāt sākṣācchrutavidhijuhuyāttyāgena cārthāpannārthāśrutānūditajuhuyātkalpanād vidhīyamānavākyārthaviṣayānuvadanācca vākyabhedapunaruktadoṣāṅgīkaraṇādanuvādānuvādasya ca prāptaviśeṣaṇaparārthaviṣayārthatvādvidhiviṣayaviprakṛṣṭībhūtārthatvāt . iti rthāsiddherananuvādataiva . kiñcānyat, jaghanyatarā ceyaṃ vyākhyā . kasmāt ? sākṣācchrutavidhijuhuyāttyāgena cārthāpannārthāśrutānūditajuhuyātkalpanāt sa eva puruṣapramāṇakatvadoṣaḥ śabdāprāmāṇyadoṣaśca . juhuyāt ityasya kriyāśabdasya vidhyarthasya sākṣācchrutasya pratyakṣasya tyāgaṃ kṛtvā arthāpannārthasya arthādāpanno'rtho'syetyarthāpannārthaḥ, ko'sau ? sa eva juhuyācchabdo'nuvādābhimataḥ, tasya aśrutasyārthāpannārthasyānūditavikalpanādanuvādakalpanāt tanna iti vartate . kiñcānyat, vidhīyamānavākyārthaviṣayānuvadanācca, vidhīyamāno vākyārtho vidhīyamānavākyārthaḥ, sa viṣayo'syeti vidhīyamānavākyārthaviṣayaḥ sa eva juhuyācchabdaḥ, tasyaivānuvadanaṃ sa evānuvādaḥ, tasmād vidhīyamānavākyārthaviṣayānuvadanācca kiṃ saṃvṛttam ? vākyabhedasya punaruktasya cāṅgīkaraṇam, na hīdameva vākyaṃ svargakāmābhisambaddhāgnihotravidhānaṃ tadanuvadanaṃ ca kartuṃ śaknoti svargakāmakartṛkasyāgnihotrakarmaṇo vākyāntareṇāprāpitatvāt .
2.70.3
yathā ayaṃ devadattaḥ ityatra na devadatta evānūdyate vidhīyate ca, pratyakṣasiddhastu idamo viṣayo'nūdyate, evamiha prasiddhārtho'pekṣyaḥ, sa tu nāsti . tasmādubhayārthakalpanādekasya vākyasya tadasambhavācca vākyabhedadoṣaḥ . paunaruktyaṃ tu viśeṣavidhānābhāvāt, viśeṣavidhyartho hyanuvādo yuktaḥ, yathā ayaṃ devadattaḥ iti ayaṃśabdapratyakṣaprasiddhārthamanūdya devadattavidhānam, na tu tathātra kaścid viśeṣo vidhīyate, tasmādaviśeṣābhidhānāt paunaruktyam . tasmāt agnihotraṃ juhuyāt ityasya vākyasya prathamatvādekavākyagatatvāccānayorvidhyanuvādayorarthāpannāgnihotrakarmavidhitve juhoteranuvādatve vā vākyabhedapunaruktadoṣāṅgīkaraṇād na ityevābhisambadhyate . evaṃ tāvat agnihotraṃ juhuyāt ityatra juhuyācchabdo nānuvādo ghaṭate, na ca agnihotraṃ svargakāmaḥ iti vidhiḥ . kiñcānyat, anuvādānuvādasya ca prāptaviśeṣaṇaparārthaviṣayārthatvāt . anuvādatvaṃ hi prāptaviṣayārtham, yathā ayaṃ devadattaḥ iti ayaṃśabdārthaḥ prāptārtho'prāpto devadattārtho'dhunā prāpaṇīyaḥ . evaṃ prasiddhyaprasiddhibhyāṃ viśeṣaṇaviśeṣyau, tāvevopakārakopakāryatvābhyāṃ parārthasvārthau . na tathā agnihotraṃ juhuyāt ityatra prāptaviśeṣaṇaparārthaviṣayatvamagnihotraṃjuhuyācchabdayoḥ, ato'prāptāviśeṣaṇāparārthatvāt sāmyādanuvādatvābhāvaḥ . abhyupagamyāpi prāptādi doṣa ucyate--yat paścāducyate kartavyatāprasiddhyarthamiti- kartavyatāvākyaṃ ghṛtena juhuyāt iti tasya vidhiviṣayaviprakṛṣṭībhūtatvaṃ juhuyācchabdasyānuvādābhimatasya .
2.70.4
ghaṭitavighaṭitapratisamādheye tatpratisamādhānārthamudyatena tvayā cikitsayaiva gaṇḍasyopari sphoṭa āpāditaḥ . laukikajuhotyarthānuṣṭhānapravṛttopadeśaviṣaya eva tvayaṃ paramanuvādaḥ syāt, sa cānupapannaniyamārtha upadeśaḥ prāptivihitetikartavyatānatiriktahavanakriyānāma- kiṃ kāraṇam ? prāptaviśeṣaṇaparārthaviṣayatvādanuvādasya aprāptaviśeṣyasvārthaviṣayatvādvidherādivākyagata eva tāvajjuhuyācchabdo'nuvādo na ghaṭate prāptatvādyabhāvāt, tasyānuvādastu ghṛtena juhuyāt ityatra juhuyācchabda iṣṭaḥ syāt tatpratirūpakastasyārthaḥ pratiśabdakasyevetyāpanno'prāptāviśeṣaṇāparārthatvād vidhiviṣayaviprakṛṣṭībhūtārthaśceti . tataśca vidhiviṣayaviprakṛṣṭībhūtārthatvānna kartavyatāviṣayatvamitikartavyatāyāḥ, yathā daśadāḍimādiślokāvayavānām . kiñcānyat, iti ghaṭitavighaṭitetyādi yāvad gaṇḍasyopari sphoṭa āpāditaḥ . itiśabdo hetvarthe, yasmāditthaṃ kartavyaviṣayaviprakṛṣṭatvamitikartavyatāyāḥ ityādi doṣajātaṃ vidhyanuvādatvābhāvāt tasmād ghaṭitavighaṭitam, prāgīṣad ghaṭitamāsīt sevādivaditikartavyataiva kartavyatā iti, tadapyanayā prāptivihitasvarūpasiddheḥ ityādikayā kalpanayā vighaṭitamuktavidhinaiva . tataśca pratisamādheye viruddhataradoṣāpādanaṃ vidhiviṣayaviprakṛṣṭībhūtārthatvāditi . tataśca pratisamādheye tasminneva vākye'nuvādatvābhāvādavākyatvādidoṣaduṣṭe tatpratisamādhānārthamudyatena tvayā aho paramaviduṣā cikitsakenānapekṣitapūrvāparakriyāvidhivipākena cikitsayaiva gaṇḍasyopari sphoṭa āpāditaḥ . tasmādaprasiddhārthatvānna maulo juhotirnottaro vānuvādo ghaṭate .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit