<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.134 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [The four Anuyogas ("expositions")](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga) › [Ontology, epistemology and logic](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil) › [Logic and epistemology (pramāṇa, naya, syādvāda)](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya) › [Standpoints, nikṣepa, saptabhaṅgī](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya) › [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra) › [Nyayagamanusarini](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri) › 3.134

# Dvadasharanayacakra 3.134

Nyāyāgamānusāriṇī 3.134

- **Language:** Sanskrit

### [3.134](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.134)

yadyevaṃ prastutaṃ dharmādharmāvaṇavo vā kāraṇamastyeveti siddhatvāt kimanumitena kāraṇena iti cet, netyu dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivat pūrvapūrvaśaktatāratamyena sannihitatadvidhaśaktiḥ prativiśiṣṭabuddhiḥ svatantro'bhiprāyapravṛttyāpatteḥ pravartayitṛtvāt kāraṇam, śaktimatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt, adhikṛtapaktṛvat . sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāducyate--devadatta eva pacati, tena pacyate, sa pacati, tena pacanaṃ kriyate, prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ . sākṣādvā bhavitṛvat, yathā ca sambhavanadhāraṇa- cyate --dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivadityādi yāvat prativiśiṣṭabuddhiḥ . yathā paṭastantupūrvakaḥ, tantavoṃ'śupūrvakāḥ, aṃśavastuṭipūrvakāḥ, tuṭīnāmapi pravartane śaktāstataḥ pūrve pūrve yāvacchatāṇukaḥ, tato'pi pūrve pūrve yāvad dvyaṇukaḥ paramāṇurityanumīyate śabdādito yāvat pradhānam, tathā aṇvādīnāmapyacetanānāṃ pravartakau dharmādharmau . ādigrahaṇāt kāla-svabhāva-niyatyādivādyantaraparikalpitāḥ . evaṃ pūrvapūrvaśaktatāratamyena īśvaraḥ sannihitatadvidhaśaktiḥ dharmādharmāṇvādipradhānaśabdādestathā tathā tathā viniveśane sannihitā yasya śaktiḥ so'sti . kātra tadvidhaviniveśanaśaktirmukhyā tasyeti cet, ucyate--prativiśiṣṭā buddhiḥ, ato'sau prativiśiṣṭabuddhirviśiṣṭabuddhibhyo'pi sthapatikulālādibhyaḥ, pratikartṛ viniveśanapravṛttinivṛttiviniyojaneṣu jñatvāt svātantryācca teṣāṃ bhāvānāmīṣṭe, na te tasyeśate nāpyātmanaḥ na ca parasparam, ajñāsvatantratvābhyām . sa tu prativiśiṣṭabuddhitvāt svatantraḥ, tasyābhiprāyeṇaiva pravṛttimāpadyante dharmādharmāṇvādayaḥ . so'pi cābhiprāyapravṛttyāpatterna sannidhimātravṛttiḥ, atasteṣāṃ pravartayitā, pravartayitṛtvāt kāraṇaṃ śaktimat sa eva, teṣāṃ śaktimatāmapi bhāvyatvenāsvātantryāt tasyaiva tatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt jagatsargasthityantarālapralayamahāpralayeṣu, pravartanaṃ prāgaudāsīnyena sthitānāṃ dharmādīnāṃ sṛṣṭeḥ pravartanam, pravṛttānāṃ punarupasaṃhārād nivartanam, viniyogo daiva-mānuṣa-tairyagyona-sarit-samudrādi-tanu-karaṇādyavayavavibhāgavinyāsaḥ, viṣṇumanvādīnāmadhikṛtapuruṣāṇāmapi ihatyaparameśvarābhiprāyānurodhena pravartamānādhikṛtarājasthānīyādipuruṣāṇāmiva tasyaiva pravartayitṛtvāt . atastatsādharmyapradarśanārthamāha --adhikṛtapaktṛvat . tadvyākhyānārtham— sambhavanadhāraṇetyādi yāvat prayojanamātrārthatvāt kriyāyā iti . yathā hi rājñā niyuktaḥ sūpakāraḥ sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt tattadātmā bhavati tatheśvara iti . athavā kartṛkarmakaraṇādhikaraṇasampradānāpādānāni pratikārakaṃ pacādīnāṃ kriyābhedād yathāsvaśakti svātantryāt kartṝṇi, yathā adhikaraṇaṃ sthālī nidarśanamātraṃ sambhavanadhāraṇe kurvatī pacati ityucyate, jvalanaṃ kurvanti kāṣṭhāni pacanti ityucyate, adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidho'pa rohaṇādisamarthaṃ tathā bhavat pṛthivyudakādi vrīhirjāyate bhavati ca bhavati . sattvatamaḥprakāśaniyamapravṛttisattve'pi pravartayitṛtvād rajobhavanavadvā . dṛṣṭāntabāhulyapradarśanaṃ pratisiddhāntaparidṛṣṭādṛṣṭādeḥ pravartayitṛtvakhyāpanārtham . karṣaṇādikriyāḥ kurvan devadattaḥ pacati ityucyate, ityādi pratikārakaṃ svātantrye satyapi upakramaprabhṛtyapavargaparyavasānāsu kriyāsu tasyaiva svātantryāt sambhavanādipratyakṣatāyāmapi pacanaśaktimatāmapyadhikaraṇādīnāṃ devadattasya pravartayitṛtvādevocyate devadatta eva pacati iti, nānyāni anīśvaratvāt . tāṃ mukhyāṃ kartṛśaktiṃ darśayati --tena pacyate tṛtīyayā kartari vihitayā sa pacatīti vā prathamayā tatra vihitatippratyayasamānādhikaraṇatayā . punarapi sphuṭīkaraṇārthamāha --tena pacanaṃ kriyata iti yāvaduktaṃ bhavati tāvaduktaṃ bhavati tena pacyate sa pacati iti . kutaḥ ? prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ, prayojanaṃ paravyāpāraṇam, vikledavyāpāraṇārthāḥ sambhavanajvalanādikriyāḥ, tāsāṃ ca sarvāsāṃ devadattāyattatvāt sa pacati tena pacyata ityuktam .

- [Previous: 3.133](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.133)
- [Next: 3.135](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.135)
- [Up: 3](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3)

## Linked texts (1)

- [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra.365) — Mallavādin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.134](https://indike.org/pramana/in.jaina.anuyoga.phil.nyaya.naya.dvadasaranayacakra!simhasuri.3.134) · Pramāṇa
