<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [Post-canonical works (philosophy, yoga, karma theory, narrative, poetry, history)](https://indike.org/pramana/in.jaina.post) › [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra) › [Nyayagamanusarini](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri) › 5.15

# Dvadasharanayacakra 5.15

Nyāyāgamānusāriṇī 5.15

- **Language:** Sanskrit

### [5.15.1](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15.1)

kiñcānyat, liṅgādimadityādi yāvadubhayameva bhāva iti . dravyaṃ liṅga-saṅkhyā-kāla-kārakayogi, kriyā tadrahitā . liṅgādimattvādaliṅgādimattvācca bhavato dravyasya bhavanasya ca yathāsaṅkhyaṃ bhinnaṃ vastu bhavad-bhavanabhūtaṃ dvidhā . tasmādubhayavastutaścaikamiti pratipādyamupapattyetyataḥ pratijñāyate--liṅgasaṅkhyāvata ityādi . vastutvenaikatvaṃ vastutvaikatvam, tasya gatiḥ āpattiḥ, vastutvenaikatvamāpannā kriyā svarūpato'nyaiva, dravyakriyāsvarūpabhinnamekaṃ vastvityarthaḥ . kasmāt ? aliṅgasaṅkhyatvāt, na liṅgasaṅkhye yasya tadidamaliṅgasaṅkhyaṃ bhavanam . taddhi vastutvenaikatvaṃ gataṃ sad dravyeṇa sahānanyadapyanyadeva iti pratijñārtho'nena sādhyate aliṅgasaṅkhyatvāt iti hetunā . dṛṣṭāntaḥ --plakṣādiva bhinnārthānāmekasambandhiviṣayaścārthaḥ, yathā plakṣaśca dhavaśca ityatra caśabdaḥ plakṣadhavayoranyayoḥ samuccetāpi samuccayamekameva sambandhinaṃ viṣayīkṛtya vṛttatvādananyatve'pi satyanyasyaivārthasya vācakastathā dravyakriyātmakavastutvaikatvānyatvamiti . atrāha--dravyādanyatvena pakṣīkṛtāyāṃ kriyāyāṃ samuccayanakriyaiva yadi dṛṣṭāntatvenocyate sādhyatvādadṛṣṭāntaḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa iti dravyāntarasamuccayo yadi dṛṣṭānta ucyate tathāpi dravyārthatyāgaḥ plakṣadhavasamuccayākhyādisarvasattārthasaṅgrahārthatvād svarūpato'nyaiva, aliṅgasaṅkhyatvāt, plakṣādiva bhinnārthānāmekasambandhiviṣayaścārthaḥ . dravyārthasya . atha dravyārthaṃ mā tyākṣamityekameveṣyate punarapi dṛṣṭāntābhāvaḥ dravyād bhinnasyārthāntarasyābhāvāditi .

### [5.15.2](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15.2)

atrocyate --padārthānāmiti padārthagrahaṇād naiṣa doṣaḥ . prātipadikārtho hi kriyāsambandhī antaraṅgatvāt kriyāyāḥ, na padārtho bahiraṅgatvāt . yathā putramicchati putrīyatīti dvitīyā bahiraṅgakarmābhidhāyinī putrasya iṣiṇāntaraṅgeṇa sambaddhatvāt, uktaṃ ca --prātipadikānāṃ kriyākṛtāḥ sambandhā bhavanti pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 3 . 50 ityeṣiturdevadattasya putreṇābhisambandho na padārthena vibhaktyantena, padāntarasannidhau tu tadvyaktiḥ kārakāṇāṃ pravṛttiviśeṣaḥ kriyā pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 1 iti vacanāt, kriyayā sambandhamitvā karmāditvametīti pūrvameva kriyayā sambandhaḥ . yadi ca kriyāsambandhavat prātipadikāvasthāyāmeva samuccayādisambandho'pi syāt tataḥ prātipadikārthātirekāt sambodhanavad yatnāntaravidheyā prathamā syāt, dvitīyādayaśca na syuḥ, karmādyadhike hi prātipadikārthe tā vidhīyante . yadi tu samuccayādyādhikye karmādyastīti dvitīyādayaḥ syustataḥ karmādyādhikye'pi prātipadikārtho'stīti prathamaiva syāt . ataḥ padārthottarakālabhāvini vākyārtha upajāyamāne tasyopakurvantaścādayaḥ padairabhisambadhyanta ityata ucyate --bhinnānāṃ padārthānāmiti kriyāsambandhavyudasanārtham . sa ca samuccaya ekasambandhiviṣayaḥ . ko'sāvekaḥ sambandhī ? vākyārthaḥ plakṣadhavādyekadeśatā anvācayasamuccayayorānayananayanādi . uktaṃ ca --cārthe dvandvaḥ pā॰ 2 . 2 . 29, casya ca ko'rthaḥ ? samuccayo'rtho'nvācayaḥ samāhāra itaretarayogaśca padārthottarakālabhāvinaḥ . tatra samuccayaḥ gāmaśvaṃ puruṣaṃ śakuniṃ paśumaharaharnayamāno vaivasvato na tṛpyati surayā iva durmadīti .

### [5.15.3](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15.3)

anvācayo yathā--devadatta bhikṣāmaṭa yajñadattaṃ cānaya . pāṇipādaṃ brāhmaṇa-kṣatriya-viṭ-śūdrāḥ rāmakeśavāviti samāhāretaretarayogau . ye ca dravyāṇāṃ guṇānāṃ kriyāṇāṃ ca dṛśyante yathā ghaṭaśca paṭaśceti rūpaṃ ca rasaśceti hasati tiṣṭhati ramate vetyādayaḥ padārthottarakālabhāvinaḥ samuccayavikalpādayaḥ na te dravyaṃ na kriyā na guṇaḥ, kintu dravyasyaiva kriyātvād vīrapuruṣaviśeṣaṇaviśeṣyaikātmavad vastutvaikatvagatyananyānyatvabhājo dharmāḥ pravṛttireveti sādhu bhavati devadattādau yat triliṅgaṃ tanna bhavati bhavane, tathā ekasmin dvayorbahuṣu vā bhavatsu yāḥ saṅkhyāstā na bhavanti . pratyayaparaprakṛtivyavasthayā tu prathamaikavacane, atikramakāraṇābhāvāt . napuṃsakaṃ ca bhavanasyāvyaktatvāt, kimapi dṛśyate iti tathā trikālaviṣayād dravyādanyo bhāvo na ca tena vinā kārakaḥ trikāla- sambandhaḥ . yathātra vīraśabdaḥ puruṣasāmānādhikaraṇyād vastutvenaikatvaṃ gatastathā puruṣaśabdo'pi vīrasāmānādhikaraṇyāt, anyathā vaiyadhikaraṇyād ghaṭapaṭādivadasambandhādidoṣāḥ syuḥ . atha ca vīro viśeṣaṇaṃ puruṣo viśeṣya iti parasparato bhinnārthatvamanayoḥ, itarathā sāmānādhikaraṇyāt tādātmyāt paunaruktyādidoṣāḥ syuḥ . dṛṣṭaṃ cānayoraikātmyaṃ sāmānādhikaraṇyāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāccānyatvam . evaṃ plakṣādipadatvena dṛṣṭāntaparipūrṇatve satyuttarakālabhāvinaścārthasyaikasambandhiviṣayatvaṃ plakṣadhavādyupāttaikasamuccayagocaratvamityananyatvam, anyatvaṃ tu plakṣadhavayorevāsau samuccaya iti, tathā dravyādaliṅgasaṅkhyo bhāvo vastutvaikatvagatirananyo'nyaśceti .

### [5.15.4](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15.4)

itthaṃ vā vyākhyāne'nyatvaikānto dravyārthatyāgo'nvayatyāgaśceti parihṛtā doṣāḥ .

## Linked texts (1)

- [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra.436) — Mallavādin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.5.15) · Pramāṇa
