Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 7.44

Nyāyāgamānusāriṇī 7.44

Language
Sanskrit

7.44.1

yastvanavasthā netyādi yāvadarthavatprakāśanāvasthāvaditi pūrvapakṣapratyuccāraṇam . anavasthādoṣaparihārārthaḥ pratisamādhānavikalpaḥ --naiṣa doṣo dṛṣṭāntādityādi, dṛṣṭāntastadyathā--vācā gamite prakāśite ghaṭa iti jñānamātrādhāne kṛte tāvatā jalādyāharaṇādikriyāviniyogārtho na kṛta iti tadarthaṃ ghaṭagrahaṇadhāraṇādyarthaṃ ca pradīpaprakāśa upādīyate, tasya vākprakāśādanyaprakārasya pradīpaprakāśasyopādānaṃ na vyarthaṃ na ca punastasyānyaḥ pradīpo'nyo vā prakāśaḥ prakāśanārtha upādīyate . tasmāt tatraiva vyavasthitatvād nānavasthādoṣo'stītyeṣa dṛṣṭāntaḥ . upanayaḥ --tathehāpi dravyādikāryeṇa vastūdbhūtiprakāśamātreṇa svakāraṇotpāditamātreṇa vākprakāśitaghaṭasthānīyena dravyādeḥ kāryasyopabhogakriyā nāsti, puruṣopabhogārthāśca sarvāḥ kriyā ityataḥ kāraṇādasat, aśaktasadasattvāt aśaktasya svakāryakaraṇe sata evāsattvāt, kṣutpratīkārāśaktāsadvrīhivat, vicitropabhogasiddhyarthaṃ bhinneṣu abhinnābhidhānapratyayavyavahārasiddhyarthaṃ ca sattvaviśeṣaṇena sambandhaḥ arthavatprakāśanāvasthāvat' iti pratisamādhānavikalpaḥ so'pyanupapanno'vasthādṛṣṭāntāsattvāt anekāntatvāt . vākprakāśaprakāśakapradīpavat pradīpaprakāśasyāpi indriyaprakāśyatvāt tasyāpi bahuprabhedopakaraṇaprakāśyatvāt teṣāmapi labdhiprakāśyatvāt labdherapyupayogaphalāyā- aṅkurāvasthāyāmiva vrīherakaṭhināvasthāyāmiva vā kṣutpratīkārāśaktāsadvrīhivat .

7.44.2

vicitropabhogasiddhyarthaṃ ghaṭapaṭakaṭādibhiḥ parasparavyatiriktairjaladhāraṇatvaktrāṇapracchādanādyupabhogasiddhyarthaṃ bhinneṣu ghaṭādiṣu deśakālādibhiḥ samānajātīyeṣu abhinnābhidhānapratyayavyavahārasiddhyarthaṃ ca sāmānyānviteṣu sattvaviśeṣaṇena prakārāntareṇa saṃbandhaḥ, arthavata eva vākprakāśasya punaḥ prakāśane pradīpaprakāśasyeva vākprakāśitaghaṭaviṣayasyāvasthāvadanavasthādoṣābhāvavacceti yo'yaṃ pratisamādhānavikalpaḥ so'pyanupapanna ityādi taduttaraṃ yāvat pradīpādiprakāśanavaditi . kasmādanupapanna iti cet, ucyate --avasthādṛṣṭāntāsattvāt, asāveva pradīpadṛṣṭāntaḥ avasthāvān ityabhimato'vasthāvān na bhavati, anekāntatvāt, ekāntarūpo hi niścito'rtho dṛṣṭāntaḥ syāt syāt . tvadudgrāhitasyārthasya tu na hi vyarthatvaikāntānugataṃ prakāśanam, yadi pradīpasya prakāśāntareṇa prakāśanaṃ vyarthaṃ syāt tatraivāvasthā syāt, sā tu nāsti . yasmād vākprakāśaprakāśakapradīpavat pradīpaprakāśasyāpi indriyaprakāśyatvāt, indriyeṇa hi pradīpo'pi prakāśyate vākprakāśaprakāśakapradīpavadindriyeṇānupalabdhasyāgṛhītasya ghaṭādervicitropabhogāsiddheḥ . kimindriye'vasthā syāt ? netyucyate, tasyāpi bahuprabhedopakaraṇaprakāśyatvāt, tadapi hīndriyaṃ nirvṛttyupakaraṇa yogyātmopāttendriyaparyāptyākhyapudgaladravyaprakāśyamañjana-pādābhyaṅga-nasya-pathyabhojana-pradīpādibāhyadravyaprakāśyaṃ jñānātmātmaprakāśyaṃ ca .

7.44.3

tānyapi hi nirvṛttyupakaraṇatadyogyaparyāptidravyāṇyañjanādibāhyadravyāṇi cātmanyuditakṣīṇopaśāntāṅgopāṅganāmakarmodayajñānadarśanāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāpekṣātmalabdhiprakāśyāni, tasmāt teṣāmapi labdhiprakāśyatvādanavasthā . sāpi labdhirātmanaḥ praṇidhānākhyena vīryeṇāpanīte jñānāvaraṇādikāluṣye jīvasyopayogalakṣaṇasya prasādamātraṃ jñānamupayogastena prakāśyate labdherapyupayogaphalāyāstatpra statprakāśyatvāt tasyāpi bāhyopayogyadravyopayogaprakāśyatvādanavasthā . tasmāt kāśyatvādanavasthā . tasyāpi matijñānopayogādārabhya yāvat kevalopayogasya bāhyopayogyadravyopayogaprakāśyatvādanavasthā . so'pi hi jaṃ jaṃ je je bhāve pariṇamati pa+ogavīsasādavvaṃ . taṃ taha jāṇāti jiṇo apajjave jāṇaṇā ṇatthi .. āvani॰ 794 iti bāhyavastupariṇāmānurūpopyogāt tatprakāśya upayogo'pītyataḥ paraṃ punaruktaṃ bhavati prakāśyaprakāśaka prakāśyaḥ prakāśaḥ atadrūpabhāvādhigamyatvāt . sattāpi ca dravyādyatadrūpapratyayena prakāśyate vākprakāśāvagamitārthapradīpādiprakāśanavat . pradhānamapi caivaṃ syād bhavatparikalpitā sattā viśvarūpopabhogapratipādanārthatvāt puruṣārthatvād guṇatrayavat . kāryamapi te prāgapi sadeva prāpnoti, aśaktasadasattvenādhyāsyamānatvāt satkriyamāṇatvāt, utpannamātradravyādivat . yadvā na tat satkriyate na bhāvyate vā kenacidarthāntareṇa, sadbhūtatvāt, sattādivat . na tatsattā sattāntaramapekṣate sattātma- cakrakarūpeṇa . tasmāt prakāśyaḥ prakāśaḥ prakāśāntaraprakāśyaḥ pradīpaprakāśo'pi, atadrūpabhāvādhigamyatvādityavasthādṛṣṭāntāsattvasamarthanopasaṃhāraḥ .

7.44.4

sattāyāmapyanavasthāmatadrūpaprakāśyasādharmyādāpādayitumāha prastutāyām --sattāpi cetyādi . sattāpi cāśrayasya dravyāderatadrūpasya pratyayenātmānaṃ labhate, tena prakāśyate, vākprakāśāvagamitasyārthasya pradīpādinā prakāśanavat, na svata evetyanavasthādoṣo'trāpi tadavasthaḥ .

Linked texts (1)