<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [Post-canonical works (philosophy, yoga, karma theory, narrative, poetry, history)](https://indike.org/pramana/in.jaina.post) › [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra) › [Nyayagamanusarini](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri) › 8.21

# Dvadasharanayacakra 8.21

Nyāyāgamānusāriṇī 8.21

- **Language:** Sanskrit

### [8.21](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.21)

atrāha--pratyakṣata eva daṇḍādibahirnimittādṛte ghaṭānirvṛtteḥ kathamidamavadhāryate--nāmnaḥ sākṣād bhavati, na daṇḍādibhya iti ? atrocyate --nāmna eva cetyādi . daṇḍādīnāṃ satāmapyakiñcitkaratvācchabdacaitanyasyaiva prabhāvāt tatpreritaprayatnaparispandajanitaniṣpattighaṭākhyasya vastunastadvastutvaṃ ghaṭatvaṃ nāmna eva mahimno labhyate na bahirnimittāpekṣam . tatpravṛttīnāmapi sthāne sthāne śabdacetananiyojitānāmātmalābhāt tadātmatvam, itarathā teṣāmatadātmatve svarūpapravṛttireva durlabhā, kuto ghaṭasya ghaṭatvaṃ vastutvam ? tasmāt sarvakārakasānnidhye'pi karturaudāsīnye tadabhāve vā kriyāyāḥ kāryasya cābhāvaḥ ghaṭaudanapaṭavāgādeḥ, ataḥ śabdaprabhāvaprabhavaṃ sakalaṃ jagaditi . tathā hītyādi tannirūpayati . hiśabdo nidarśane, evaṃ ca kṛtvā skandarudrendrāḥ skandir śoṣaṇe, rudir aśruvimocane, idi paramaiśvaryai pā॰ dhā॰ iti skandanena nimittena skandaḥ, rodanena rudraḥ, indanena indraḥ ityeteṣāṃ nimittānāmanupapattāvapi gopaśupālāderjīvasyājīvasya vā kāṣṭhakuḍyapāṣāṇādernimittanirapekṣā saṃjñā kriyate skando rudra indraḥ iti, gopālādīnāmeva taistaiḥ śabdaiḥ samadhyāropavaśāccocyate . syānmatam--bhavatīti bhavo roditīti rudra indatīti indra iti devatāviśeṣāḥ tannimittabhūtārthabhājaḥ santyapratyakṣāḥ samayāntaraprasiddhāḥ, tanmukhyapravṛtteritaratropacāro bhaviṣyatīti . etaccāyuktam, pratyakṣatvādityādi yāvat ta eva te . apratyakṣāste bhava -kārtikeyādayaḥ samayāntaraprasiddhaśabdaparikalpagamyā na sarvalokaprasiddhaśabdābhidheyā yathā gopālādayaḥ pratyakṣāḥ sarvalokaprasiddhaśabdābhidheyāśceti teṣāṃ sattvaṃ tacchabdātmakatvaṃ cāpratyakṣamamupacāragamyaṃ cetyetebhyaḥ kāraṇebhyastadbhūtāḥ skandādiśabdabhūtāḥ pratyakṣāśca gopālādayo mukhyayā ca vṛttyocyante tasmāt ta eva te, gopālādaya eva skandādayaḥ, na samayāntaraparikalpitāḥ santīti . tasmācchabdaśaktiprabhāvādeva saṃjñā ye'pi ca te samayāntaraparikalpitāḥ skandarudrendrāḥ teṣu ekasminnitarasaṃjñayorapi pravṛttinimittasadbhāvāt trayo'pi parasparasaṃjñānirdeśyāḥ syuḥ . athānyatamanimittamātraṃ tattvamiṣyate iṣṭārthavivakṣayā evaṃ tarhi vivakṣiteṣṭārthaviṣayavyavaharaṇādantarniviṣṭaśabdānubaddhacaitanyanimittaḥ saṃjñāvyavahāro'bhyupagataḥ, bahirnimittaṃ tu tyaktam . nimittapratyayena saṃjñāpravṛttau yāvatsambhavaṃ saṃjñāsanniveśe bhāvakādayo'pi te prāptāḥ . tathā ca yāvat kiñcid bhavananimittagrastaṃ tasya sarvasyendraskandādirarthaḥ sarvadhātubhvarthatvāt paryāyo ghaṭakuṭaśabdavat . sambhavighaṭanādiskandanāditvācca sarvasarvatvam . sanniveśo na nimittāntarāt . abhyupetyāpi samayāntaraparikalpitānāṃ skandādīnāmastitvaṃ nimittaniyamābhāvadoṣa ucyate --ye'pi ca ta ityādi . skande'pi rodanamindanaṃ ca staḥ, ataḥ sa rudra indro vā kiṃ na bhavati ? tathā rudre'pi skandanendane indre'pi rodanaskandane tataḥ sa itara itaraḥ sa kiṃ na bhavati ? ekasminnitarayorapi saṃjñayoḥ pravṛtternimittamastyeva . tasmāt trayo'pi parasparasaṃjñānirdeśyāḥ saṅkareṇa syuḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa ityanyatamadeva nimittamekaṃ tattvamiṣyate'saṅkīrṇasaṃjñāvyavahārārthaṃ skanda eva, na rudro nendraḥ itīṣṭārthavivakṣayā evaṃ tarhi anyatamanimittamātratattvayā'vadhṛtayā saṃjñayā vivakṣiteṣṭārthaviṣayavyavaharaṇādantarniviṣṭaśabdānubaddhacaitanyanimittaḥ saṃjñāvyavahāro'bhyupagataḥ, bahirnimittaṃ tu tyaktamiti doṣaḥ, tuśabdādaniṣṭasamparigraheṣṭatyāgau viśeṣayati .

- [Previous: 8.20](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.20)
- [Next: 8.22](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.22)
- [Up: 8](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8)

## Linked texts (1)

- [Dvādaśāranayacakra](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra.648) — Mallavādin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.21](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.dvadasaranayacakra!simhasuri.8.21) · Pramāṇa
