Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 10

Dharmaparīkṣā 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

rāgāndhalocano rakto1 dviṣṭo2 dveṣakaraḥ khalaḥ
vijñānavikalo mūḍho vyudgrāhī sa mataḥ khalu

10.2

paittiko viparītātmā cūtacchedo 'parīkṣakaḥ
surabhityāgī cājñānī saśoko 'guruvikrayī

10.3

vikrītacandano lobhī bāliśo nirvivecakaḥ
daśaite yadi yuṣmāsu1 bhāṣamāṇe'cake3 tadā

10.4

avādiṣustato viprā1 bhadrāsmābhirvicārakaiḥ
dvijihvaḥ śāsyate2 sadyaḥ sauparṇairiva3 pannagaḥ

10.5

abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭaḥ śaṅkā cetasi me dvijāḥ
adyāpi vidyate sūkṣmā svavākyāgrahaśaṅkinaḥ

10.6

nāsanaṃ1 peśalaṃ2 yasya nonnatā śirayantrikā3
na navaṃ pustakaṃ śreṣṭho na bhavyo4 yogapaṭṭakaḥ

10.7

na pādukāyugaṃ ramyaṃ na veṣo lokarañjakaḥ
na tasya jalpato lokaiḥ pramāṇīkriyate vacaḥ

10.8

nādaraṃ kurute ko 'pi nirveṣasya jagattraye
āḍambarāṇi pūjyante sarvatra na guṇā janaiḥ

10.9

viprāstato vadanti sma mā bhaiṣoḥ prastutaṃ1 vada
carvite carvaṇaṃ kartuṃ yujyate na mahātmanām

10.10

manovegastato 'vādīdyadyevaṃ dvijapuṃgavāḥ
pūrvāparavicāraṃ me kṛtvā svīkriyatāṃ vacaḥ

10.11

ihāsti puṇḍarīkākṣo1 devo bhuvanaviśrutaḥ2
sṛṣṭisthiti3vināśānāṃ jagataḥ kāraṇaṃ param4

10.12

yasya prasādato lokā labhante padamavyayam
vyomeva vyāpako nityo nirmalo yo1'kṣayaḥ sadā

10.13

dhanuḥśaṅkhagadācakrairbhūṣitā yasya pāṇayaḥ
trilokasadanādhārastambhāḥ śatrudavānalāḥ

10.14

dānavā yena hanyante lokopadravakāriṇaḥ
duṣṭā divākareṇeva tarasā1 timirotkarāḥ

10.15

lokānandakarī pūjyā śrīḥ sthitā yasya vigrahe
tāpavicchedikā hṛdyā jyotsneva himaruciṣaḥ1

10.16

kaustubho bhāsate yasya śarīre viśadaprabhaḥ
lakṣmyeva sthāpito dīpo mandire sundare nije

10.17

kiṃ dvijā bhavatāṃ tatra1 pratītirvidyate na vā
sarvadevādhike deve vaikuṇṭhe paramātmani

10.18

babhāṣire tato viprā bhadrāstyevaṃvidho hariḥ
carācarajagadvyāpī ko 'tra vipratipadyate1

10.19

duḥkhapāvakaparjanyo1 janmāmbhovitaraṇḍakaḥ
yernāṅgīkriyate viṣṇuḥ paśavaste nṛvigrahāḥ

10.20

bhaṭṭā yadīdṛśo viṣṇustadā kiṃ nandagokule
trāyamāṇaḥ sthito dhenūrgopālīkṛtavigrahaḥ

10.21

śikhipicchadharo baddhajūṭaḥ kuṭajamālayā1
gopālaiḥ saha kurvāṇo2 rāsakrīḍāṃ pade pade

10.22

duryodhanasya sāmīpyaṃ kiṃ gato dūtakarmaṇā
preṣitaḥ pāṇḍuputreṇa3 padātiriva vegataḥ

10.23

hastyaśvarathapādātisaṃkule samarājire1
kiṃ rathaṃ prerayāmāsa bhūtvā pārthasya sārathiḥ

10.24

kiṃ baliyācitaḥ pṛthvīṃ kṛtvā vāmanarūpatām
uccārya vacanaṃ dīnaṃ daridreṇeva durvacaḥ

10.25

vahamono 'khilaṃ lokaṃ kiṃ sītāvirahāgninā
kāmīva sarvatastaptaḥ sarvajño vyāpakaḥ sthiraḥ

10.26

evamādīni karmāṇi kiṃ yujyante mahātmaneḥ
yogigamyasya devasya vandyasya jagatāṃ guroḥ

10.27

yadīdṛśāni kṛtyāni virāgaḥ kurute hariḥ
tadā nau niḥsvasutayoḥ ko doṣo dāruvikraye

10.28

atha tasyedṛśī krīḍā murāreḥ parameṣṭhinaḥ
tadā sattvānurūpeṇaiṃ sausmākaṃ kena vāryate

10.29

kheṭasyeti vacaḥ śrutvā jajalapurdvijapuṅgavāḥ
asmākamīdṛśo devo dīyate kiṃ tavottaram

10.30

idānīṃ mānase bhrāntirasmākamapi jāyate
karotīdṛśakāryāṇi parameṣṭhī kathaṃ hariḥ

10.31

prabodhitāstvayā bhadra vimūḍhamanaso vayam
dīpakena vinā rūpaṃ sacakṣurapi nekṣate

10.32

yadīdṛk kurute viṣṇuḥ preritaḥ parameṣṭhinā
tadeṣa preritaḥ pitrā vidhatte tṛṇavikrayam

10.33

deve kurvaṃti nānyāyaṃ śiṣyāṇāṃ pratiṣedhanam
vittāpahārake bhūpe taskaraḥ kena vāryate

10.34

īdṛkkarmakare viṣṇau parasyāsti na dūṣaṇam
śvaśrūrduścāriṇī yatra na snuṣā tatra duṣyati

10.35

sarāgatvāttadaṃśānāṃ rāgo 'sti parameṣṭhinaḥ
rāgatve 'vayavānāṃ hi nīrāgo 'vayavī katham

10.36

udarāntaḥsthite loke sītāpahriyate katham
nākāśāntargataṃ vastu bahirbhavitumarhati

10.37

vyāpako yadyasau devastadeṣṭavirahaḥ1 katham
yadi nityo viyogena tadāsau2 pīḍitaḥ katham

10.38

ādeśaṃ tanute 'nyasya sa kathaṃ bhuvanaprabhuḥ
bhṛtyānāṃ kurvate karma na kadācana pārthivaḥ

10.39

kathaṃ pṛcchati1 sarvajño yācate kathamīśvaraḥ
prabuddhaḥ2 sa kathaṃ śete virāgaḥ kāmukaḥ katham

10.40

sa matsyaḥ kacchapaḥ kasmāt sūkaro narakesarī
vāmano 'bhūttridhā rāmaḥ paraprāṇīva duḥkhitaḥ

10.41

mucyamānaṃ navasrotrai ramedhyāni samantataḥ
chidritaṃ vividhaiśchidrairivāmedhyamayaṃ ghaṭam

10.42

kalmaṣairaparāmṛṣṭaḥ1 svatantraḥ2 karmanirmitam
gṛhṇāti sa kathaṃ kāyaṃ samastāmedhyamandiram

10.43

vidhāya dānavāstena hanyante prabhuṇā katham
na ko 'pi dṛśyate loke putrāṇāmapakārakaḥ

10.44

kathaṃ ca bhakṣayettṛptaḥ so 'maro mriyate katham
nirākṛtabhayakrodhaḥ śastraṃ svīkurute katham

10.45

vasādhiramāṃsāsthimajjāśukrādidūṣite
varcogṛhasame garbhe kathaṃ tiṣṭhati sarvavit

10.46

bhadra cintyatāmitthaṃ pūrvāparavicāriṇām
tvadīyavacane bhaktiḥ saṃpannesmākamūrjitā

10.47

ātmano 'pi na yaḥ śaktaḥ saṃdehavyapanodane
uttaraṃ sa kathaṃ datte pareṣāṃ hetuvādinām

10.48

khalūktvā tvaṃ tato gaccha jayalābhavibhūṣaṇaḥ
mārgayāmo vayaṃ devaṃ nirastākhiladūṣaṇam

10.49

janmamṛtyujarārogakrodhalobhabhayāntakaḥ
pūrvāparaviruddho no devo mṛgyaḥ śivārthibhiḥ

10.50

ityuktaḥ khecaro viprairnirjagāma tataḥ sudhīḥ
jinendravacanāmbhobhirnirmalīkṛtamānasaḥ

10.51

upetyopavanaṃ mitramavādīditi khecaraḥ
devo 'yaṃ lokasāmānyestvayāśrāvi2 vicārataḥ

10.52

idānīṃ śrūyatāṃ mitra kathayāmyaparaṃ tava
prakramaṃ1 saṃśayadhvāntavicchedanadivākaram

10.53

ṣaṭkālo mitra vartante bhārate 'tra yathākramam
svasvabhāvena saṃpannoḥ sarvadā ṛtavo yathā

10.54

śalākāpuruṣāstatra caturthe samaye 'bhavan
triṣaṣṭiparimā mānyāḥ śaśāṅkojjvalakīrtayaḥ

10.55

cakriṇo dvādaśārhantaścaturviṃśatirīritāḥ
pratyekaṃ navasaṃkhyānā rāmakeśavaśatravaḥ

10.56

te sarve 'pi vyatikrāntāḥ kṣoṇīmaṇḍalamaṇḍanāḥ
grasyate yo na kālena sa bhāvo nāsti viṣṭape2

10.57

viṣṇūnāṃ yo 'ntimo viṣṇurvasudevāṅgajò 'bhavat
sa dvijairgadito bhaktaiḥ parameṣṭhī nirañjanaḥ

10.58

vyāpinaṃ niṣkalaṃ1 dhyeyaṃ jarāmaraṇasūdanam2
acchedyamavyayaṃ devaṃ viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati3

10.59

mīnaḥ kūrmaḥ pṛthuprotho nārasiṃho 'tha vāmanaḥ
rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī daśa smṛtāḥ

10.60

yamuktavā niṣkalaṃ prāhurdaśāvataṃnataṃ1 punaḥ
bhāṣyate sa budhairnāptaḥ pūrvāparavirodhataḥ

10.61

prakramaṃ balibandhasya kathayāmi tavādhunā
taṃ yo 'nyathā janairnītaḥ prasiddhiṃ mugdhabuddhibhiḥ

10.62

baddho viṣṇukumāreṇa yoginā labdhibhāginā
mitra dvijo balirduṣṭaḥ saṃyatopadravodyataḥ

10.63

viṣṇunā vāmanībhūya balirbaddhaḥ kramaistribhiḥ1
ityevamanyathā lokairgṛhīto mūḍhamohitaiḥ

10.64

nityo nirañjanaḥ sūkṣmo mṛtyūtpattivivarjitaḥ
avatāramasau prāpto daśadhā niṣkalaḥ katham

10.65

pūrvāparavirodhāḍhyaṃ purāṇaṃ laukikaṃ tava
vadāmyanyadapītyuktvā kheṭavigrahaṃmatyajat

10.66

vakrakeśamahābhāraḥ pulindaiḥ kajjalacchaviḥ
vidyāprabhāvataḥ sthūlapādapāṇirabhūdasau

10.67

tataḥ pavanavego 'pi mārjāraḥ kapilekṣaṇaḥ
mārjāravidyayā kṛṣṇo viluptaśravaṇo1 'jani

10.68

praviśya pattanaṃ kumbhe viḍālaṃ viniveśya saḥ
tūryamātāḍaca ghaṇṭāśca niviṣṭo hemaviṣṭare

10.69

tūryasvane śrute viprāḥ prāhurāgatya vegataḥ
kiṃ re vādamakṛtvā tvaṃ svarṇapīṭhamadhiṣṭhitaḥ

10.70

tato 'vocadasau viprā vādanāmāpi vedmi no
karomyahaṃ kathaṃ vādaṃ paśurūpo vanecaraḥ

10.71

yadyevaṃ tvaṃ kathaṃ rūḍho mūrkha kāñcanaviṣṭare
nihatya tarasā tūryaṃ bhaṭṭavādinivedakam

10.72

so 'vādīdahamārūḍhaḥ kautukenātra viṣṭare
na punarvādidarpeṇa tūryamāsphālya māhanāḥ1

10.73

nārhatvaṃ1 yadi mūrkhasya hemapīṭhādhirohaṇe
uttiṣṭhāmi tadā viprā ityuktvāvatatāra saḥ

10.74

viprairuktaṃ kimāyāstastvamatreti tato 'vadat
mārjāravikrayaṃ kartumāyāto 'haṃ vanecaraḥ

10.75

otoḥ1 kimasya māhātmyaṃ kiṃ mūlyaṃ vidyate vada
ityasau brāhmaṇairukto nijagāda vanecaraḥ

10.76

asya gandhena naśyanti deśe dvādaśayojane
ākhavo1 nikhilāḥ sadyo garuḍasyeva pannagāḥ

10.77

mūlyaṃ palāni pañcāśad hemasyāsya2 mahaujasaḥ
tadāyaṃ gṛhyatāṃ viprā yadi vo 'sti prayojanam

10.78

militvā brāhmaṇāḥ sarve vadanti sma parasparam
biḍālo gṛhyatāmeṣa mūṣakakṣapaṇakṣamaḥ

10.79

ekatra vāsare dravyaṃ mūṣakairyadvināśyate
sahasrāṃśo 'pi no tasya mūlyametasya dīyate

10.80

mīlayitvā tato mūlyaṃ kṣipramagrāhi tai dvijaiḥ
durāpe vastuni prājñairna kāryā kālayāpanā

10.81

nabhaścarastato 'vādīt parīkṣya gṛhyatāmayam
duruttarānyathā viprā bhaviṣyati kṣatirdhruvam

10.82

nirīkṣya te vikarṇakaṃ tato biḍālamūcire
anaśyadasya karṇako nigadyatāmayaṃ katham

10.83

khagendranandano 'gadattataḥ pathi śramāturāḥ
sthitāḥ surālaye vayaṃ vicitramūṣake niśi

10.84

sametya tatra mūṣakairabhakṣyatāsya karṇakaḥ
kṣudhāturasya tasthuṣaiḥ suṣuptasyai vicetasaḥ

10.85

babhāṣire tato dvijā nitāntahāsasaṃkulāḥ
virudhyate śaṭha sphuṭaṃ parasparaṃ vacastava

10.86

yadīyagandhamātrato dviṣaṭkayojanāntare
vrajanti tasya mūṣakairvikṛtyate1 kathaṃ śrutiḥ2

10.87

tato jagāda khecaro jināṅghripadmaṣaṭpadaḥ
kimekadoṣamātrato gatā guṇāḥ pare1 'sya bhoḥ

10.88

dvijairavāci doṣato gato 'muto guṇo 'khilaḥ
na kañjikaikabindunā sudhā palāyate hi kim

10.89

khago 'gadattato guṇā na yānti doṣato 'mutaḥ
vivasvato1 vrajanti kiṃ karāstamovimarditāḥ2

10.90

vayaṃ daridranandanā vanecarāḥ paśūpamāḥ
bhavadbhiratra na kṣamāḥ prajalpituṃ samaṃ budhaiḥ

10.91

dvijā jajalapuratra no tavāsti dūṣaṇaṃ sphuṭam
biḍāladoṣavāraṇaṃ kuruṣva so 'gadīttataḥ

10.92

karomyahaṃ dvijāḥ paraṃ bhavadgirīśvaraiḥ samam
bibheti jalpato manaḥ purasya nāyakairmama

10.93

yadi bhavati manuṣyaḥ kūpamaṇḍūkatulyaḥ
kṛtakabadhirakalpaḥ kliṣṭabhṛtyopamānaḥ
avitathamapi tattvaṃ jalpato me mahiṣṭhā
bhavati manasi śaṅkā bhītimāropayantī

10.94

śrutaṃ na satyaṃ pratipadyate yo brūte laghīyo 'pi nijaṃ garīyaḥ
anīkṣamāṇo paravastumānaṃ taṃ kūpamaṇḍūkasamaṃ vadanti

10.95

viśuddhapakṣī jaladherupeto kadācanāpṛcchayata dardureṇa
kiyānasau bhadra sa sāgaraste jagāda haṃso nitarāṃ gariṣṭhaḥ

10.96

prasārya bāhū punarevamūce bhadrāmburāśiḥ kimiyānasau syāt
avāci haṃsena tarāṃ mahiṣṭhaiḥ sa prāha kūpādapi kiṃ madīyāt

10.97

itthaṃ na yaḥ satyamapi pradiṣṭaṃ gṛhṇāti maṇḍūkasamo nikṛṣṭaḥ
na tasya tattvaṃ paṭubhirnivedyaṃ kurvanti kāryaṃ viphalaṃ na santaḥ

10.98

svajanaśakunaśabdairvāryamāṇo 'pi kāryaṃ
viracayati kudhīryastonanākarṇya lubdhaiḥ
paṭupaṭahaninādaiśchādayitvānyaśabdaṃ
kṛtakabadhiranāmā bhaṇyate 'sau nikṛṣṭaiḥ

10.99

adāyakaṃ duṣṭamatiṃ satṛṣṇaṃ vibudhyamāno 'pi jahāti bhūpam
na yaścirakleśamavekṣamāṇaḥ sa kliṣṭabhṛtyo 'kathi garhaṇīyaiḥ

10.100

ebhistulyā vigatamatayo ye narāḥ santi dīnāḥ
kāryākāryaprakaṭanaparaṃ vākyamuddhūyamānaiāḥ
nityāṃ lakṣmīṃ budhajananutāmīkṣyamāṇairadoṣai -
stattvaṃ teṣāmamitagatibhirbhāṣaṇoyaṃ na sadbhiḥ

10.100.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ daśamaḥ paricchedaḥ ||10

Linked texts (1)