Dharmapariksha 10
Dharmaparīkṣā 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.100 — 1 part
10.1
rāgāndhalocano rakto1 dviṣṭo2 dveṣakaraḥ khalaḥ
vijñānavikalo mūḍho vyudgrāhī sa mataḥ khalu
10.2
paittiko viparītātmā cūtacchedo 'parīkṣakaḥ
surabhityāgī cājñānī saśoko 'guruvikrayī
10.3
vikrītacandano lobhī bāliśo nirvivecakaḥ
daśaite yadi yuṣmāsu1 bhāṣamāṇe'cake3 tadā
10.4
avādiṣustato viprā1 bhadrāsmābhirvicārakaiḥ
dvijihvaḥ śāsyate2 sadyaḥ sauparṇairiva3 pannagaḥ
10.5
abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭaḥ śaṅkā cetasi me dvijāḥ
adyāpi vidyate sūkṣmā svavākyāgrahaśaṅkinaḥ
10.6
nāsanaṃ1 peśalaṃ2 yasya nonnatā śirayantrikā3
na navaṃ pustakaṃ śreṣṭho na bhavyo4 yogapaṭṭakaḥ
10.7
na pādukāyugaṃ ramyaṃ na veṣo lokarañjakaḥ
na tasya jalpato lokaiḥ pramāṇīkriyate vacaḥ
10.8
nādaraṃ kurute ko 'pi nirveṣasya jagattraye
āḍambarāṇi pūjyante sarvatra na guṇā janaiḥ
10.9
viprāstato vadanti sma mā bhaiṣoḥ prastutaṃ1 vada
carvite carvaṇaṃ kartuṃ yujyate na mahātmanām
10.10
manovegastato 'vādīdyadyevaṃ dvijapuṃgavāḥ
pūrvāparavicāraṃ me kṛtvā svīkriyatāṃ vacaḥ
10.11
ihāsti puṇḍarīkākṣo1 devo bhuvanaviśrutaḥ2
sṛṣṭisthiti3vināśānāṃ jagataḥ kāraṇaṃ param4
10.12
yasya prasādato lokā labhante padamavyayam
vyomeva vyāpako nityo nirmalo yo1'kṣayaḥ sadā
10.13
dhanuḥśaṅkhagadācakrairbhūṣitā yasya pāṇayaḥ
trilokasadanādhārastambhāḥ śatrudavānalāḥ
10.14
dānavā yena hanyante lokopadravakāriṇaḥ
duṣṭā divākareṇeva tarasā1 timirotkarāḥ
10.15
lokānandakarī pūjyā śrīḥ sthitā yasya vigrahe
tāpavicchedikā hṛdyā jyotsneva himaruciṣaḥ1
10.16
kaustubho bhāsate yasya śarīre viśadaprabhaḥ
lakṣmyeva sthāpito dīpo mandire sundare nije
10.17
kiṃ dvijā bhavatāṃ tatra1 pratītirvidyate na vā
sarvadevādhike deve vaikuṇṭhe paramātmani
10.18
babhāṣire tato viprā bhadrāstyevaṃvidho hariḥ
carācarajagadvyāpī ko 'tra vipratipadyate1
10.19
duḥkhapāvakaparjanyo1 janmāmbhovitaraṇḍakaḥ
yernāṅgīkriyate viṣṇuḥ paśavaste nṛvigrahāḥ
10.20
bhaṭṭā yadīdṛśo viṣṇustadā kiṃ nandagokule
trāyamāṇaḥ sthito dhenūrgopālīkṛtavigrahaḥ
10.21
śikhipicchadharo baddhajūṭaḥ kuṭajamālayā1
gopālaiḥ saha kurvāṇo2 rāsakrīḍāṃ pade pade
10.22
duryodhanasya sāmīpyaṃ kiṃ gato dūtakarmaṇā
preṣitaḥ pāṇḍuputreṇa3 padātiriva vegataḥ
10.23
hastyaśvarathapādātisaṃkule samarājire1
kiṃ rathaṃ prerayāmāsa bhūtvā pārthasya sārathiḥ
10.24
kiṃ baliyācitaḥ pṛthvīṃ kṛtvā vāmanarūpatām
uccārya vacanaṃ dīnaṃ daridreṇeva durvacaḥ
10.25
vahamono 'khilaṃ lokaṃ kiṃ sītāvirahāgninā
kāmīva sarvatastaptaḥ sarvajño vyāpakaḥ sthiraḥ
10.26
evamādīni karmāṇi kiṃ yujyante mahātmaneḥ
yogigamyasya devasya vandyasya jagatāṃ guroḥ
10.27
yadīdṛśāni kṛtyāni virāgaḥ kurute hariḥ
tadā nau niḥsvasutayoḥ ko doṣo dāruvikraye
10.28
atha tasyedṛśī krīḍā murāreḥ parameṣṭhinaḥ
tadā sattvānurūpeṇaiṃ sausmākaṃ kena vāryate
10.29
kheṭasyeti vacaḥ śrutvā jajalapurdvijapuṅgavāḥ
asmākamīdṛśo devo dīyate kiṃ tavottaram
10.30
idānīṃ mānase bhrāntirasmākamapi jāyate
karotīdṛśakāryāṇi parameṣṭhī kathaṃ hariḥ
10.31
prabodhitāstvayā bhadra vimūḍhamanaso vayam
dīpakena vinā rūpaṃ sacakṣurapi nekṣate
10.32
yadīdṛk kurute viṣṇuḥ preritaḥ parameṣṭhinā
tadeṣa preritaḥ pitrā vidhatte tṛṇavikrayam
10.33
deve kurvaṃti nānyāyaṃ śiṣyāṇāṃ pratiṣedhanam
vittāpahārake bhūpe taskaraḥ kena vāryate
10.34
īdṛkkarmakare viṣṇau parasyāsti na dūṣaṇam
śvaśrūrduścāriṇī yatra na snuṣā tatra duṣyati
10.35
sarāgatvāttadaṃśānāṃ rāgo 'sti parameṣṭhinaḥ
rāgatve 'vayavānāṃ hi nīrāgo 'vayavī katham
10.36
udarāntaḥsthite loke sītāpahriyate katham
nākāśāntargataṃ vastu bahirbhavitumarhati
10.37
vyāpako yadyasau devastadeṣṭavirahaḥ1 katham
yadi nityo viyogena tadāsau2 pīḍitaḥ katham
10.38
ādeśaṃ tanute 'nyasya sa kathaṃ bhuvanaprabhuḥ
bhṛtyānāṃ kurvate karma na kadācana pārthivaḥ
10.39
kathaṃ pṛcchati1 sarvajño yācate kathamīśvaraḥ
prabuddhaḥ2 sa kathaṃ śete virāgaḥ kāmukaḥ katham
10.40
sa matsyaḥ kacchapaḥ kasmāt sūkaro narakesarī
vāmano 'bhūttridhā rāmaḥ paraprāṇīva duḥkhitaḥ
10.41
mucyamānaṃ navasrotrai ramedhyāni samantataḥ
chidritaṃ vividhaiśchidrairivāmedhyamayaṃ ghaṭam
10.42
kalmaṣairaparāmṛṣṭaḥ1 svatantraḥ2 karmanirmitam
gṛhṇāti sa kathaṃ kāyaṃ samastāmedhyamandiram
10.43
vidhāya dānavāstena hanyante prabhuṇā katham
na ko 'pi dṛśyate loke putrāṇāmapakārakaḥ
10.44
kathaṃ ca bhakṣayettṛptaḥ so 'maro mriyate katham
nirākṛtabhayakrodhaḥ śastraṃ svīkurute katham
10.45
vasādhiramāṃsāsthimajjāśukrādidūṣite
varcogṛhasame garbhe kathaṃ tiṣṭhati sarvavit
10.46
bhadra cintyatāmitthaṃ pūrvāparavicāriṇām
tvadīyavacane bhaktiḥ saṃpannesmākamūrjitā
10.47
ātmano 'pi na yaḥ śaktaḥ saṃdehavyapanodane
uttaraṃ sa kathaṃ datte pareṣāṃ hetuvādinām
10.48
khalūktvā tvaṃ tato gaccha jayalābhavibhūṣaṇaḥ
mārgayāmo vayaṃ devaṃ nirastākhiladūṣaṇam
10.49
janmamṛtyujarārogakrodhalobhabhayāntakaḥ
pūrvāparaviruddho no devo mṛgyaḥ śivārthibhiḥ
10.50
ityuktaḥ khecaro viprairnirjagāma tataḥ sudhīḥ
jinendravacanāmbhobhirnirmalīkṛtamānasaḥ
10.51
upetyopavanaṃ mitramavādīditi khecaraḥ
devo 'yaṃ lokasāmānyestvayāśrāvi2 vicārataḥ
10.52
idānīṃ śrūyatāṃ mitra kathayāmyaparaṃ tava
prakramaṃ1 saṃśayadhvāntavicchedanadivākaram
10.53
ṣaṭkālo mitra vartante bhārate 'tra yathākramam
svasvabhāvena saṃpannoḥ sarvadā ṛtavo yathā
10.54
śalākāpuruṣāstatra caturthe samaye 'bhavan
triṣaṣṭiparimā mānyāḥ śaśāṅkojjvalakīrtayaḥ
10.55
cakriṇo dvādaśārhantaścaturviṃśatirīritāḥ
pratyekaṃ navasaṃkhyānā rāmakeśavaśatravaḥ
10.56
te sarve 'pi vyatikrāntāḥ kṣoṇīmaṇḍalamaṇḍanāḥ
grasyate yo na kālena sa bhāvo nāsti viṣṭape2
10.57
viṣṇūnāṃ yo 'ntimo viṣṇurvasudevāṅgajò 'bhavat
sa dvijairgadito bhaktaiḥ parameṣṭhī nirañjanaḥ
10.58
vyāpinaṃ niṣkalaṃ1 dhyeyaṃ jarāmaraṇasūdanam2
acchedyamavyayaṃ devaṃ viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati3
10.59
mīnaḥ kūrmaḥ pṛthuprotho nārasiṃho 'tha vāmanaḥ
rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī daśa smṛtāḥ
10.60
yamuktavā niṣkalaṃ prāhurdaśāvataṃnataṃ1 punaḥ
bhāṣyate sa budhairnāptaḥ pūrvāparavirodhataḥ
10.61
prakramaṃ balibandhasya kathayāmi tavādhunā
taṃ yo 'nyathā janairnītaḥ prasiddhiṃ mugdhabuddhibhiḥ
10.62
baddho viṣṇukumāreṇa yoginā labdhibhāginā
mitra dvijo balirduṣṭaḥ saṃyatopadravodyataḥ
10.63
viṣṇunā vāmanībhūya balirbaddhaḥ kramaistribhiḥ1
ityevamanyathā lokairgṛhīto mūḍhamohitaiḥ
10.64
nityo nirañjanaḥ sūkṣmo mṛtyūtpattivivarjitaḥ
avatāramasau prāpto daśadhā niṣkalaḥ katham
10.65
pūrvāparavirodhāḍhyaṃ purāṇaṃ laukikaṃ tava
vadāmyanyadapītyuktvā kheṭavigrahaṃmatyajat
10.66
vakrakeśamahābhāraḥ pulindaiḥ kajjalacchaviḥ
vidyāprabhāvataḥ sthūlapādapāṇirabhūdasau
10.67
tataḥ pavanavego 'pi mārjāraḥ kapilekṣaṇaḥ
mārjāravidyayā kṛṣṇo viluptaśravaṇo1 'jani
10.68
praviśya pattanaṃ kumbhe viḍālaṃ viniveśya saḥ
tūryamātāḍaca ghaṇṭāśca niviṣṭo hemaviṣṭare
10.69
tūryasvane śrute viprāḥ prāhurāgatya vegataḥ
kiṃ re vādamakṛtvā tvaṃ svarṇapīṭhamadhiṣṭhitaḥ
10.70
tato 'vocadasau viprā vādanāmāpi vedmi no
karomyahaṃ kathaṃ vādaṃ paśurūpo vanecaraḥ
10.71
yadyevaṃ tvaṃ kathaṃ rūḍho mūrkha kāñcanaviṣṭare
nihatya tarasā tūryaṃ bhaṭṭavādinivedakam
10.72
so 'vādīdahamārūḍhaḥ kautukenātra viṣṭare
na punarvādidarpeṇa tūryamāsphālya māhanāḥ1
10.73
nārhatvaṃ1 yadi mūrkhasya hemapīṭhādhirohaṇe
uttiṣṭhāmi tadā viprā ityuktvāvatatāra saḥ
10.74
viprairuktaṃ kimāyāstastvamatreti tato 'vadat
mārjāravikrayaṃ kartumāyāto 'haṃ vanecaraḥ
10.75
otoḥ1 kimasya māhātmyaṃ kiṃ mūlyaṃ vidyate vada
ityasau brāhmaṇairukto nijagāda vanecaraḥ
10.76
asya gandhena naśyanti deśe dvādaśayojane
ākhavo1 nikhilāḥ sadyo garuḍasyeva pannagāḥ
10.77
mūlyaṃ palāni pañcāśad hemasyāsya2 mahaujasaḥ
tadāyaṃ gṛhyatāṃ viprā yadi vo 'sti prayojanam
10.78
militvā brāhmaṇāḥ sarve vadanti sma parasparam
biḍālo gṛhyatāmeṣa mūṣakakṣapaṇakṣamaḥ
10.79
ekatra vāsare dravyaṃ mūṣakairyadvināśyate
sahasrāṃśo 'pi no tasya mūlyametasya dīyate
10.80
mīlayitvā tato mūlyaṃ kṣipramagrāhi tai dvijaiḥ
durāpe vastuni prājñairna kāryā kālayāpanā
10.81
nabhaścarastato 'vādīt parīkṣya gṛhyatāmayam
duruttarānyathā viprā bhaviṣyati kṣatirdhruvam
10.82
nirīkṣya te vikarṇakaṃ tato biḍālamūcire
anaśyadasya karṇako nigadyatāmayaṃ katham
10.83
khagendranandano 'gadattataḥ pathi śramāturāḥ
sthitāḥ surālaye vayaṃ vicitramūṣake niśi
10.84
sametya tatra mūṣakairabhakṣyatāsya karṇakaḥ
kṣudhāturasya tasthuṣaiḥ suṣuptasyai vicetasaḥ
10.85
babhāṣire tato dvijā nitāntahāsasaṃkulāḥ
virudhyate śaṭha sphuṭaṃ parasparaṃ vacastava
10.86
yadīyagandhamātrato dviṣaṭkayojanāntare
vrajanti tasya mūṣakairvikṛtyate1 kathaṃ śrutiḥ2
10.87
tato jagāda khecaro jināṅghripadmaṣaṭpadaḥ
kimekadoṣamātrato gatā guṇāḥ pare1 'sya bhoḥ
10.88
dvijairavāci doṣato gato 'muto guṇo 'khilaḥ
na kañjikaikabindunā sudhā palāyate hi kim
10.89
khago 'gadattato guṇā na yānti doṣato 'mutaḥ
vivasvato1 vrajanti kiṃ karāstamovimarditāḥ2
10.90
vayaṃ daridranandanā vanecarāḥ paśūpamāḥ
bhavadbhiratra na kṣamāḥ prajalpituṃ samaṃ budhaiḥ
10.91
dvijā jajalapuratra no tavāsti dūṣaṇaṃ sphuṭam
biḍāladoṣavāraṇaṃ kuruṣva so 'gadīttataḥ
10.92
karomyahaṃ dvijāḥ paraṃ bhavadgirīśvaraiḥ samam
bibheti jalpato manaḥ purasya nāyakairmama
10.93
yadi bhavati manuṣyaḥ kūpamaṇḍūkatulyaḥ
kṛtakabadhirakalpaḥ kliṣṭabhṛtyopamānaḥ
avitathamapi tattvaṃ jalpato me mahiṣṭhā
bhavati manasi śaṅkā bhītimāropayantī
10.94
śrutaṃ na satyaṃ pratipadyate yo brūte laghīyo 'pi nijaṃ garīyaḥ
anīkṣamāṇo paravastumānaṃ taṃ kūpamaṇḍūkasamaṃ vadanti
10.95
viśuddhapakṣī jaladherupeto kadācanāpṛcchayata dardureṇa
kiyānasau bhadra sa sāgaraste jagāda haṃso nitarāṃ gariṣṭhaḥ
10.96
prasārya bāhū punarevamūce bhadrāmburāśiḥ kimiyānasau syāt
avāci haṃsena tarāṃ mahiṣṭhaiḥ sa prāha kūpādapi kiṃ madīyāt
10.97
itthaṃ na yaḥ satyamapi pradiṣṭaṃ gṛhṇāti maṇḍūkasamo nikṛṣṭaḥ
na tasya tattvaṃ paṭubhirnivedyaṃ kurvanti kāryaṃ viphalaṃ na santaḥ
10.98
svajanaśakunaśabdairvāryamāṇo 'pi kāryaṃ
viracayati kudhīryastonanākarṇya lubdhaiḥ
paṭupaṭahaninādaiśchādayitvānyaśabdaṃ
kṛtakabadhiranāmā bhaṇyate 'sau nikṛṣṭaiḥ
10.99
adāyakaṃ duṣṭamatiṃ satṛṣṇaṃ vibudhyamāno 'pi jahāti bhūpam
na yaścirakleśamavekṣamāṇaḥ sa kliṣṭabhṛtyo 'kathi garhaṇīyaiḥ
10.100
ebhistulyā vigatamatayo ye narāḥ santi dīnāḥ
kāryākāryaprakaṭanaparaṃ vākyamuddhūyamānaiāḥ
nityāṃ lakṣmīṃ budhajananutāmīkṣyamāṇairadoṣai -
stattvaṃ teṣāmamitagatibhirbhāṣaṇoyaṃ na sadbhiḥ
10.100.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ daśamaḥ paricchedaḥ ||10
Linked texts (1)
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit