Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 11

Dharmaparīkṣā 11

Language
Sanskrit

Contents

11.1

atha prāhumimaṃ viprā vayaṃ mūrkhāḥ kimīdṛśāḥ
na vidmo yena yuktyāpi ghaṭamānaṃ vacaḥ sphuṭam

11.2

tato 'bhaṇot khagādhīśandano budhanandanaḥ
yadyevaṃ śrūyatāṃ viprāḥ sphuṭayāmi manogatam

11.3

tāpasastapasāmāsīdatha maṇḍapakauśikaḥ
nivāsaḥ kṛtadoṣāṇāṃ mahasāmiva bhāskaraḥ

11.4

viśuddhavigrahaireṣa nakṣatrairiva candramāḥ
niviṣṭo bhojanaṃ bhoktuṃ tāpasairekadā saha

11.5

saṃsparśabhītacetaskāścaṇḍālamiva garhitam
enaṃ niṣaṇṇamālokya sarve te tarasotthitāḥ

11.6

tenaiva tāpasāḥ pṛṣṭāḥ sahabhuñjānamutthitāḥ
sārameyamivālokya kiṃ māṃ yūyaṃ nigadyatām

11.7

abhāṃṣi tāpasaireṣa tāpasānāṃ bahirbhavaḥ
kumārabrahmacārī tvamadṛṣṭatanayānanaḥ

11.8

aputrasya gatirnāsti svargo na ca tapo yataḥ
tataḥ putramukhaṃ dṛṣṭvā śreyase kriyate tapaḥ

11.9

tena gatvā tataḥ kanyāṃ yācitāḥ svajanā nijāḥ
vayo 'tītatayā nādustasmai tāṃ te kathaṃcana

11.10

bhūyo 'pi tāpasāḥ pṛṣṭā vegenāgatya tena te
sthavirasya na me kanyāṃ ko 'pi datte karomi kim

11.11

tairuktaṃ vidhavāṃ rāmāṃ saṃgṛhya tvaṃ gṛhī bhava
nobhayorvidyate doṣa ityuktaṃ tāpasāgame

11.12

patyau pravrajite klībe praṇaṣṭe patite mṛte
pañcasvāpatsu nārīṇāṃ patiranyo vidhīyate

11.13

tenāto vidhavāgrāhi tāpasādeśavartinā
svayaṃ hi viṣaye lolo gurvādeśena kiṃ janaḥ

11.14

tasya tāṃ sevamānasya kanyājani manoramā
nītiṃ sarvajanābhyarthyā saṃpattiriva rūpiṇī

11.15

haranārāyaṇabrahmeśakrādīnāṃ divaukasām
yā durvāramavadhiṣṭa vardhayantī manobhavam

11.16

taptacāmīkaracchāyā chāyā nāmājaniṣṭa yā
kalāguṇairbudhābhīṣṭaiḥ sakalairnilayīkṛtā

11.17

vijitya sakalā rāmāḥ sthitā yā kāntisaṃpadā
yasyāḥ samajani cchāyā svakīyādarśasaṃbhavā

11.18

amuṣyai bandhurā kanyā sājaniṣṭāṣṭavārṣikī
paropakāriṇī lakṣmīḥ kṛpaṇasyeva mandire

11.19

avādīdekadā kāntāmasau maṇḍapakauśikaḥ
tīrthayātrāṃ priye kurvaḥ samastāghaviśodhinīm

11.20

devasya kāñcanacchāyāṃ chāyāṃ pratyagrayauvanām
kasya kānte karanyāsīkurvahe śubhalakṣaṇām

11.21

yasyaivaiṣāpyate kanyā gṛhītvāṃ so 'pi tiṣṭhati
na ko 'pi vidyate loke rāmāratnaparāṅmukhaḥ

11.22

dvijihvasevito rudro rāmādattārdhavigrahaḥ
manmathānalataptāṅgaḥ sarvadā viṣamekṣaṇaḥ

11.23

dehasthāṃ pārvatīṃ hitvā jāhnavīṃ yo niṣevate
sa muñcati kathaṃ kanyāmāsādyottamalakṣaṇām

11.24

yasya jvalati kāmāgnirhṛdaye durnivāraṇaḥ
divāniśaṃ mahātāpo jaladheriva vāḍavaḥ

11.25

kathaṃ tasyārpayāmyenāṃ dhūrjaṭeḥ kāminaḥ sutām
rakṣaṇāyārpyate dugdhaṃ mārjārasya budhairnahi

11.26

1sahasrairyāti gopīnāṃ tṛptiṃ ṣoḍaśabhirhariḥ
na sadā sevyamānābhirnadībhiriva nīradhiḥ

11.27

gopīrniṣevate hitvā yaḥ padmāṃ hṛdaye sthitām
sa prāpya sundarāṃ rāmāṃ kathaṃ muñcati mādhavaḥ

11.28

īdṛśasya kathaṃ viṣṇorarpayāmi śarīrajām
corasya hi kare ratnaṃ kena trāṇāya dīyate

11.29

nṛtyadarśanamātreṇa sāraṃ vṛttaṃ mumoca yaḥ
sa brahmā kurute kiṃ na sundarāṃ prāpya kāminīm

11.30

ekadā viṣṭarakṣobhe jāte sati puraṃdaraḥ
papraccha dhiṣaṇaṃ sādho kenākṣobhi mamāsanam

11.31

jagāda dhiṣaṇo deva brahmaṇaḥ kurvatastapaḥ
ardhāṣṭābdasahasrāṇi vartante rājyakāṅkṣayā

11.32

prabho tapaḥprabhāveṇa tasyāyaṃ mahatā tava
ajaniṣṭāsanakṣobhastapasā kiṃ na sādhyate

11.33

hare hara tapastasya tvaṃ prerya striyamuttamām
nopāyo vanitāṃ hitvā tapasāṃ haraṇe kṣamaḥ

11.34

grāhaṃ grāhamasau strīṇāṃ divyānāṃ tilamātrakam
rūpaṃ nirvartayāmāsa bhavyāṃ rāmāṃ tilottamām

11.35

gatvā tvaṃ tapasā riktaṃ kuruṣva kamalāsanam
ityuktvā preṣayāmāsa vṛtrahā tāṃ tilottamām

11.36

mano mohayituṃ dakṣaṃ jīrṇaṃ madyamivorjitam
brahmaṇaḥ purataścakre sā nṛtyaṃ rasasaṃkulam

11.37

śarīrāvayavā guhyā darśitā dakṣayā tayā
meghā vardhayituṃ sadyaḥ kusumāyudhapādapam

11.38

pādayorjaṅghayorūrvovistīrṇe jaghanasthale
nābhibimbe stanadvandve grīvāyāṃ mukhapaṅkaje

11.39

dṛṣṭirviśramya viśramya dhāvamānā samantataḥ
brahmaṇo vigrahe tasyāściraṃ cikrīḍa cañcalā

11.40

bibheda hṛdayaṃ tasya mandasaṃcārakāriṇī
vilāsavibhramādhārā sā vindhyasyeva narmadā

11.41

raktaṃ vijñāya taṃ dṛṣṭayā1 dakṣiṇāpaścimottarāḥ
bhramayantī manastasya babhrāma kramato diśaḥ

11.42

lajjamānaḥ sa devānāṃ valitvā na niraikṣata
lajjābhimānamāyābhiḥ sundaraṃ kriyate kutaḥ

11.43

tapo varṣasahasrotthaṃ dattvā pratyekamastadhīḥ
ekaikasyāṃ sa kāṣṭhāyāṃ didṛkṣustāṃ1 vyadhānmukham

11.44

bhṛśaṃ saktadṛśaṃ dṛṣṭvā 1sāruroha nabhastalam
yoṣito raktacittānāṃ vañcanāṃ kāṃ na kurvate

11.45

pañcavarṣaśatotthasya tapaso mahasā sa tām
didṛkṣurakarod vyomni rāsabhoyamaso śiraḥ

11.46

na babhūva tapastasya na nartanavilokanam
abhūdubhayavibhraṃśo brahmaṇo rāgasaṃginaḥ

11.47

sā taṃ sarvataporiktaṃ kṛtvāgātsurasundarī
mohayitvākhilaṃ rāmā vañcayanti hi rāgiṇam

11.48

imāmanakṣamāṇo 'sau vilakṣatvamupāgataḥ
darśanāgatadevebhyaḥ kupyati sma nirastadhīḥ

11.49

kharavaktreṇa devānāṃ prāvartata sa khādane
vilakṣaḥ sakalo 'nyebhyaḥ svabhāvenaiva kupyati

11.50

avocannamarā gatvā śaṃbhoretasya ceṣṭitam
ātmaduḥkhapratīkāre yatate sakalo janaḥ

11.51

cakarta mastakaṃ tasya śambhurāgatya pañcamam
parāpakāriṇo mūrdhā chidyate ko 'tra saṃśayaḥ

11.52

tvadīya hastato nedaṃ patiṣyati śiro mama
iti taṃ śaptavāneṣa brahmahatyāparaṃ ruṣā

11.53

kuruṣvānugrahaṃ sādho brahmahatyā kṛtā mayā
ityevaṃ gadito brahmā tamūce pārvatīpatim

11.54

asṛjā puṇḍarīkākṣo yadedaṃ pūrayiṣyati
hastataste tadā śambho patiṣyati śiro mama

11.55

pratipadya vacastasya kapālavratamagrahīt
prapañco bhuvanavyāpī devānāmapi dustyajaḥ

11.56

brahmahatyānirāsārthaṃ so 'gamaddharisaṃnidhim
pavitrīkartumātmānaṃ na hi kaṃ śrayate janaḥ

11.57

brahmā mṛgagaṇākīrṇamavikṣad gahanaṃ vanam
tīvrakāmāgnisaṃtaptaḥ kva na yāti vicetanaḥ

11.58

vilokyatu matīmṛkṣīṃ brahmā tatra niṣevate
brahmacaryopataptānāṃ rāsabhyapyapsarāyate

11.59

āsādya tarasā garbhaṃ sā pūrṇe samaye tataḥ
asūta jāmbavaṃ putraṃ prasiddhaṃ bhuvanatraye

11.60

yaḥ kāmārtamanā brahmā tiraścīmapi sevate
sa sundarīṃ kathaṃ kanyāmenāṃ mokṣyati mūḍhadhīḥ

11.61

ahalyāṃ cittabhūbhallīṃ dṛṣṭvā gautamavallabhām
ahalyakākulo jāto biḍaujāḥ pāradārikaḥ

11.62

gautamena krudhā śaptaḥ sa sahasrabhago 'bhavat
duḥkhaṃ na prāpyate kena manmathādeśavartinā

11.63

mune 'nugṛhyatāmeṣastridaśairiti bhāṣite
sahasrākṣaḥ kṛtastena bhūyo 'nugrahakāriṇā

11.64

itthaṃ kāmena mohena mṛtyunā yo na pīḍitaḥ
nāsau nirdūṣaṇo lokairdevaḥ ko'pi vilokyate

11.65

eka eva yamo devaḥ satyaśaucaparāyaṇaḥ
vipakṣamardako dhīraḥ samavartīha vidyate

11.66

sthāpayitvāsya sāṃnidhye kanyāṃ yātrāṃ karomyaham
dhyātveti sthāpitā tena duhitā yamasaṃnidhau

11.67

sastrīkastīrthayātrārthaṃ gato maṇḍapakauśikaḥ
bhūtvā nirākulaḥ prājño dharmakṛtye pravartate

11.68

manobhuvatarukṣoṇī dṛṣṭvā sā samavartinā
akāri preyasī svasya nāsti rāmāsu niḥspṛhaḥ

11.69

parāpahārabhītena sā kṛtodaravartinī
vallabhāṃ kāminīṃ kāmī kva na sthāpayate kudhoḥ

11.70

kṛṣṭvā kṛṣṭvā tayā sārdhaṃ bhuktvā bhogamasau punaḥ
gilitvā kurute 'ntaḥsthāṃ nāśaśaṅkitamānasaḥ

11.71

itthaṃ tayā samaṃ tasya bhuñjānasya ratāmṛtam
kālaḥ prāvartatā'tmānaṃ paśyatastridaśādhikam

11.72

khaṭikā pustikā rāmā parahastagatā satī
naṣṭā jñeyāthavā puṃsā ghṛṣṭā spṛṣṭopalabhyate

11.73

pavanenaikadāvāci pāvako bhadra sarvadā
ekaḥ sudhābhujāṃ madhye yamo jīvati saukhyataḥ

11.74

tenaikā sā vadhūrlabdhā suratāmṛtavāhinī
yāmāliṅgya dṛḍhaṃ śete sukhasāgaramadhyagaḥ

11.75

na tayā dīyamāne 'sau sukhe tṛpyati pāvane
nitambinyā jale nityaṃ gaṅgayeva payonidhiḥ

11.76

kathaṃ me jāyate saṃgastayāmā mṛgacakṣuṣā
pāvakeneti pṛṣṭo 'sau nijagāda samīraṇaḥ

11.77

rakṣyamāṇāmunā1 tanvī na draṣṭumapi labhyate
kuta eva punastasyāḥ saṃgamo 'sti vibhāvaso2

11.78

svakīyayā śriyā sarvā jayantī surasundarīḥ
ratiṃ niṣevya sā tena1 jaṭharasthā vidhīyate

11.79

ekākinī sthitā spaṣṭaṃ yāmamekaṃ vilocanaiḥ
aghamarṣaṇakāle1 sā kevalaṃ dṛśyate satī

11.80

avāci vahninā vāyo yāmenaikena niścitam
strīṃ gṛhṇāmi trilokasthāṃ kā vārtaikatra yoṣiti

11.81

ekākinīṃ yauvanabhūṣitāṅgīṃ vadhūṃ smarākrāntaśarīrayaṣṭim
kurvanti vaśyāṃ tarasā yuvāno1 na vidyate kiṃcana citramatra

11.82

niśāta1kāmeṣuvibhinnakāyo 2vahnirnigadyeti jagāma tatra
yatrāghamarṣaṃ vidadhāti deśe yamo bahistāṃ parimucya tanvīm

11.83

āgatya kāntāṃ sa nidhāya bāhyāṃ gaṅgāṃ praviṣṭo 'ghaviśuddhikāmaḥ
vidhāya rūpaṃ kamanīyamagniḥ saṃgaṃ tayāmā parigṛhya cakre

11.84

ayantritā strī manasā viṣaṇṇā gṛhṇāti dṛṣṭvā puruṣaṃ yamiṣṭam
ajeva sāndraṃ tarupatrajālaṃ kupyanti nāryo hi niyantraṇāyām

11.85

vidhāya saṃgaṃ jvalanena sārdhaṃ babhāṇa sā tvaṃ vraja śīghrameva
bharturmadīyasya viruddhavṛtteryamesya nāthāgatikāla eṣaḥ

11.86

tvayā sametāṃ yadi vīkṣate māṃ tadā madīyāṃ sa lunāti nāsām
niśumbhati tvāṃ ca vivṛddhakopo na ko 'pi dṛṣṭvā kṣamate hi jāram

11.87

āliṅgya pīnastanapīḍitāṅgīṃ jagāda vahnirdayite yadi tvām
vimucya gacchāmi viyogahastī tadeṣa māṃ duṣṭamanā hinasti

11.88

varaṃ tavāgre dayite hato 'haṃ yamena ruṣṭena niśitabāṇaiḥ
durantakāmajvalanena dagdhastvayā vinā na jvalatā sadāpi

11.89

vadantamitthaṃ rabhasā gṛhītvā sāgniṃ gilitvā vidadhe 'ntarastham
na rocamāṇasya narasya nāryāḥ khalvasti cittaṃ hṛdayapraveśe

11.90

tadantarasthaṃ tamabudhyamānaḥ1 kṛtvā kṛtānto niyamaṃ2 sametya
cakāra madhye jaṭharasya kāntāṃ strīṇāṃ prapañco viduṣāmagamyaḥ

11.91

sarvatra loke 'śanapākahomapradīpayāgapramukhakriyāṇām
vinā hutāśena vilokya nāśaṃ prapedire vyākulatāṃ nṛdevāḥ

11.92

biḍaujasāvāci1 tataḥ samīro vimārgaya tvaṃ jvalanaṃ caraṇyo2
sarvatragāmī tridaśeṣu madhye tvaṃ vetsi sakhyena3 nivāsamasya

11.93

ūce careṇyuḥ1 paritastriloke gaveṣito deva mayā na dṛṣṭaḥ
ekatra deśe na gaveṣito 'sau deveśa tatrāpi gaveṣayāmi

11.94

uktveti vāyuḥ parikalpya bhojyaṃ sudhāśivagaṃ sakalaṃ nimantrya
ekaikamanyeṣu vitīrya pīṭhaṃ yamasya pīṭhatritayaṃ sma datte

11.95

sve sve sthāne sapadi sakale nākiloke niviṣṭe
dattvānyeṣāmamitagatinā bhāgamekaikameva
dattaṃ bhāgatritayamaśane vāyunā pretabhartuḥ
siddhi kāryaṃ vrajati bhuvane na prapañcena hīnam

11.95.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyām ekādaśaḥ paricchedaḥ ||11