Dharmapariksha 12
Dharmaparīkṣā 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.97 — 1 part
12.1
svasya bhāgatrayaṃ dṛṣṭvā jagādātha yamo 'nilam
caraṇyo1 mama kiṃ bhāgastriguṇo vihitastvayā
12.2
yadi me 'ntargatā kāntā dvitīyā vidyate tadā
bhāgayordvitayaṃ1 deyaṃ nimittaṃ tritaye2 vada
12.3
vadati sma tato vāyurbhadrodgila manaḥpriyām
nibudhyase svayaṃ sādho bhāgatritayakāraṇam
12.4
pretabhartā tataśchāyāṃ dṛṣṭvodgīrṇāṃ sadāgatiḥ1
kṣipraṃ babhāṇa tāṃ bhadre tvamudgila hutāśanam
12.5
tayodgīrṇe tato vahnau bhāsvare vismitāḥ surāḥ
adṛṣṭapūrvake dṛṣṭe vismayante na ke janāḥ
12.6
yoṣā gilati yā vahniṃ jvalantaṃ madanāturā
duṣkaraṃ durgamaṃ vastu na tasyā vidyate dhruvam
12.7
kruddho 'nalaṃ yamo dṛṣṭvā daṇḍamādāya dhāvitaḥ
jāre nirīkṣite 'dhyakṣe kasya saṃpadyate kṣamā
12.8
daṇḍapāṇiṃ yamaṃ dṛṣṭvā jātavedoḥ palāyitaḥ
nīcānāṃ jāracaurāṇāṃ sthiratā jāyate kutaḥ
12.9
tarupāṣāṇavargeṣu praviśya cakitaḥ sthitaḥ
jārāścaurā na tiṣṭhanti vispaṣṭā hi kadācana
12.10
yaḥ praviṣṭastadā vahnistarujālopaleṣvayam
spaṣṭatvaṃ yāti nādyāpi prayogavyatirekataḥ
12.11
purāṇamīdṛśaṃ dṛṣṭaṃ jāyate bhavatāṃ na vā
kheṭenetyudite viprairbhadraivamiti bhāṣitam
12.12
davīyaso'pi sarveṣāṃ jānānasya śubhāśubham
viśiṣṭānugrahaṃ śaśvat kurvato duṣṭanigraham
12.13
svāntarasthapriyāntaḥsthe pāvake samavartinaḥ
ajñāte'pi yathā viprā devatvaṃ na palāyate
12.14
chinne'pi mūṣakaiḥ karṇe madīyasya tathā sphuṭam
biḍālasya na naśyanti guṇā guṇagarīyasaḥ
12.15
āśaṃsiṣustato viprāḥ śobhanaṃ bhāṣitaṃ tvayā
jānānena gatanyāyaiḥ pakṣaḥ sadbhiḥ samarthyate
12.16
śatadhā no viśīryante purāṇāni vicāraṇe
vasanānīva jīrṇāni kiṃ kurmo bhadra duḥśake
12.17
teṣāmiti vacaḥ śrutvā prāha khecaranandanaḥ
śrūyatāṃ brāhmaṇā devaḥ saṃsāradrumapāvakaḥ
12.18
lāvaṇyodadhivelābhirmanmathāvāsabhūmibhiḥ
trilokottamarāmābhirguṇasaundaryakhānibhiḥ
12.19
vidhyantībhirjanaṃ sarvaṃ kaṭākṣekṣaṇamārgaṇaiḥ
na yasya vidhyate cetastaṃ devaṃ namata tridhā
12.20
yugmam
vihāya pāvanaṃ yogaṃ śaṃkaraḥ śivakāraṇam
śarīrārdhagatāṃ cakre pārvatīṃ yene bhāṣitaiḥ
12.21
viṣṇunā kurvatādeśaṃ yadīyaṃ sukhakāṅkṣiṇā
akāri hṛdaye padmā gopīnakhavidārite
12.22
dṛṣṭvā divyavadhūnṛtyaṃ brahmābhūccaturānanaḥ
vṛttaṃ tṛṇamiva tyaktvā tāḍito yena sāyakaiḥ
12.23
duvarirmārgaṇaistīkṣṇairyainohṛtya puraṃdaraḥ
sahasrabhagatāṃ nītaḥ kṛtvā duṣkīrtibhājanam
12.24
śāsitāśeṣadoṣeṇa sarvebhyo 'pi balīyasā
yamena bibhyatauntaḥsthā chāyākāri priyā yataḥ
12.25
mukhībhūto 'pi devānāṃ trilokodaravartinām
grāvānokahavargeṣu vahniryaina praveśitaḥ
12.26
sa jito manmatho yene sarveṣāmapi durjayaiḥ
tasya prasādātaḥ siddhirjāyate parameṣṭhinaḥ
12.27
viprāṇāṃ purataḥ kṛtvā paramātmavicāraṇam
upetyopavanaṃ mitramavādīt khecarāṅgajaḥ
12.28
śruto mitra tvayā devaviśeṣaḥ parasaṃmataḥ
vicāraṇāsahastyājyo vicāracaturāśayaiḥ
12.29
sarvatrāṣṭaguṇāḥ khyātā devānāmaṇimādayaiḥ
yasteṣāṃ vidyate madhye laghimā sa paro guṇaḥ
12.30
pārvatīsparśato brahmā vivāhe pārvatīpateḥ
kṣipraṃ purohitībhūya kṣubhito madanāditaḥ
12.31
nartanaprakrame śaṃbhustāpasīkṣobhaṇodyataḥ
viṣehe duḥsahāṃ dīno liṅgacchedanavedanām
12.32
ahalyāmarādhīśaśchāyayā yamapāvakau
kuntyā divākaro nīto laghimānamakhaṇḍitaḥ
12.33
itthaṃ naiko 'pi devo 'sti nirdoṣo lokasaṃmataḥ1
parāyattīkṛto2 yena hatvā makaraketunā
12.34
idānīṃ śrūyatāṃ sādho nirdiṣṭaṃ jinaśāsane
rāsabhoyaśiraśchedaprakramaṃ1 kathayāmi te2
12.35
jyeṣṭhāgarbhabhavaḥ śaṃbhustapaḥ kṛtvā suduṣkaram
sātyakereṅgajo jāto vidyānāṃ parameśvaraḥ
12.36
śatāni pañca vidyānāṃ mahatīnāṃ prapedire
kṣudrāṇāṃ sapta taṃ ghoraṃ1 sindhūnāmiva sāgaram
12.37
sa bhagno daśame pūrve vidyāvaibhavadṛṣṭitaḥ1
nārībhirbhūribhogābhirvṛttataḥ ko na cālyate
12.38
kheṭakanyāḥ sa dṛṣṭvāṣṭau vimucya caraṇaṃ kṣaṇāt
tadīyajanakairdattāḥ svīcakāra smarāturaḥ
12.39
amuṣyāsahamānāstā ratikarma vipedira1
nāśāya jāyate kārye sarvatrāpi vyatikramaḥ2
12.40
ratikarmakṣamā gaurī yācitvā svīkṛtā tataḥ
upāye yatate yogye kartukāmo hi kāṅkṣitam
12.41
ekadā sa tayā sārdhaṃ rantvā1 svīkurvataḥ sataḥ
naṣṭā triśūlavidyāśu satīva parabhartṛtaḥ
12.42
nāśe triśūlavidyāyāḥ se sādhayitumudyataḥ
brahmāṇīmaparāṃ vidyāmabhimānaparāyaṇaḥ
12.43
nidhāya pratimāmagre tadīyāṃ kurute japam
yāvattāvadasau vidyā vikriyāṃ kartu mudyatā
12.44
vādanaṃ nartanaṃ gānaṃ prārabdhaṃ gagane tayā
yāvannirīkṣate tāvaddadarśa vanitottamām
12.45
adhaḥkṛtya mukhaṃ yāvat pratimāṃ sa nirīkṣate
tāvattatra naraṃ divyaṃ dadarśa caturānanam
12.46
bāleyakaśiro mūrdhni vardhamānamavekṣya saḥ
cakarta tarasā tasya śatapatramivorjitam
12.47
laggitvā tatsthirībhūya na papātāsya pāṇitaḥ
sukhasaubhāgyavidhvaṃsi hṛdayādiva pātakam
12.48
vyarthīkṛtya gatā vidyā taṃ sā saṃhṛtya vikriyām
nirarthake nare nārī na kvāpi vyavatiṣṭhate
12.49
vardhamānaṃ jinaṃ dṛṣṭvā śmaśāne pratimāsthitam
rātrāvupadravaṃ cakre sa vidyānaraśaṅkitaḥ
12.50
prabhāte sa jinaṃ natvā paścāttāpakarālitaḥ
pādāvamarśanaṃ cakre stāvaṃ stāvaṃ viṣaṇṇadhīḥ
12.51
jināṅghrisparśamātreṇa kapālaṃ pāṇito 'patat
sadyastasya vinītasya mānasādiva kalmaṣam
12.52
īdṛśaḥ prakramaḥ sādho kharamastakakartane
anyathā kalpito lokairmithyātvatamasāvṛtaiḥ
12.53
darśayāmyadhunā mitra tavāścaryakaraṃ param
nigadyetyṛṣe rūpaṃ sa jagrāha khagadehajaḥ
12.54
sārdhaṃ pavanavegena gatvā paścimayā diśā
dakṣaḥ puṣpapuraṃ bhūyaḥ praviṣṭo dharmavāsitaḥ
12.55
pratāḍya khecaro bherīmārūḍhaḥ kanakāsane
sa vādyāgamanāśaṅkāṃ kurvāṇo dvijamānase
12.56
nirgatā māhanāḥ1 sarve śrutvā taṃ bheriniḥsvanam2
pakṣapātaparā meghapradhvānaṃ śarabhā iva3
12.57
vādaṃ karoṣi kiṃ sādho brāhmaṇairiti bhāṣite
kheṭaputro 'vadadviprā vādanāmāpi vedmi no
12.58
dvijāḥ prāhustvayā bherī kiṃ mūrkheṇa satā hatā
kheṭenoktaṃ hatā bherī kautukena mayā dvijāḥ
12.59
ājanmāpūrvamālokya niviṣṭaḥ kāñcanāsane
na punarvādidarpeṇa mahyaṃ mā kopiṣudvijāḥ1
12.60
vipraiḥ pṛṣṭo gururbhadra kastvadīyo nigadyatām
sa prāha me gururnāsti tapo 'grāhi mayā svayam
12.61
abhāṇiṣustato viprāḥ subuddhe guruṇā vinā
kāraṇena tvayāgrāhi tapaḥ kena svayaṃ vada
12.62
khagāṅgabhūruvācātaḥ kathayāmi paraṃ dvijāḥ
bibhemi śrūyatāṃ spaṣṭaṃ tathā hi nigadāmi vaḥ
12.63
harināmābhavanmantrī campāyāṃ guṇavarmaṇaḥ
ekākinā śilā dṛṣṭā tarantī tena vāriṇi
12.64
āścarye kathite tatra rājñāsau bandhito ruṣā
pāṣāṇaḥ plavate toye netyaśraddadhatā satā
12.65
gṛhīto brāhmaṇaḥ kvāpi piśācenaiṣa niścitam
kathaṃ brūte 'nyathedṛkṣamasaṃbhāvyaṃ sacetanaḥ
12.66
asatyaṃ gaditaṃ deva mayedaṃ mugdhacetasā
ityevaṃ bhaṇite tena rājñāsau mocitaḥ punaḥ
12.67
vicitravādyasaṃkīrṇaṃ saṃgītaṃ mantriṇā tataḥ
vānarāḥ śikṣitā ramyaṃ vaśīkṛtya manīṣitām
12.68
tatastaddarśitaṃ rājñastenodyānavirvātinaḥ
ekākinaḥ sato bhavyaṃ cittavyāmohakāraṇam
12.69
yāvaddarśayate rājā bhaṭṭānāmidamādṛtaḥ
saṃhṛtya vānarā gītaṃ tāvannaṣṭā diśo daśa
12.70
mantriṇā gadite tatra bhūtenāgrāhi pārthivaḥ
bhaṭṭo niścitamityuktvā bandhayāmāsa taṃ dṛḍham2
12.71
tadevaṃ bhāṣate bhūyo yadā baddho 'pi pārthivaḥ
hasitvā tuṣṭacittena mantriṇā mocitastadā
12.72
yathā vānarasaṃgītaṃ tvayādarśi vane vibho
tarantī salile dṛṣṭā sā śilāpi mayā tathā
12.73
aśraddheyaṃ na vaktavyaṃ pratyakṣapi vīkṣitam
jānānaiḥ paṇḍitairnūnaṃ vṛttāntaṃ nṛpamantriṇoḥ
12.74
pratyeṣyathe yato yūyaṃ vākyaṃ naikākino mama
kathayāmi tato nāhaṃ pṛcchayamāno 'pi māhanāḥ
12.75
te 'jalpaṃstato bhadra kiṃ bālā vayamīdṛśāḥ
ghaṭamānaṃ vaco yuktyā na jānīmo yataḥ sphuṭam
12.76
abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭo yūyaṃ yadi vicārakāḥ
nigadāmi tadā spaṣṭaṃ śrūyatāmekamānasaiḥ
12.77
śrāvako munidatto 'sti śrīpure sa pitā mama
ekasyarṣerahaṃ tena pāṭhanāya samarpitaḥ
12.78
preṣito jalamānetuṃ samarpyāhaṃ kamaṇḍalum
ekadā muninā tena ramamāṇaściraṃ sthitaḥ
12.79
etya chātrairahaṃ prokto naśya ruṣṭo gurustava
kṣipramāgatya bhadrāsau kariṣyati niyantraṇam
12.80
pure santi paratrāpi sādhavo 'dhyāpakāḥ sphuṭam
cintayitvetyahaṃ naṣṭvā tato yātaḥ purāntaram
12.81
madāmbudhārādritabhūtalo mayā vilokitaḥ saṃmukhamāgato gajaḥ
purāntarāle viśatātra jaṅgamo' mahodayaḥ śaila ivorunirjharaḥ
12.82
prasārya hastaṃ' sthirakarṇavālairdhirvibhīṣaṇo laṅghitayantriyantraṇaiḥ
sa dhāvito māmavalokya sāmajaḥ savigraho mṛtyurivānivāraṇaḥ
12.83
anīkṣamāṇaḥ śaraṇaṃ tataḥ paraṃ' niveśyai bhiṇḍe sarale kamaṇḍalum
avirkṣamākampitasarvavigrahaḥ palāyanaṃ kartumapārayam̐nnaham
12.84
daivātsamutpannamatistadāhaṃ nāle praviṣṭaḥ khalu tasya bhīteḥ
asmādvimukto 'smyadhuneti hṛṣṭastiṣṭhāmi yāvatkṣaṇamatra tāvat
12.85
sametya vegena viruddhamānasaḥ praviśya tatraiva mataṅgajādhipaḥ
krudhā gṛhītvā rudato mamāmbaraṃ sa pāṇinā pāṭayituṃ samudyataḥ
12.86
vilokya tatpāṭanasaktacetasaṃ kareṇurājaṃ tarasāhamākulaḥ
kamaṇḍalorūdhvaṃbilena nirgato bhavantyupāyāḥ sati jīvite 'ṅginām
12.87
gajo 'pi tenaiva bilena nirgato vilagnamekaṃ vivare kamaṇḍaloḥ
vyapāsituṃ vāladhibālamakṣamaḥ papāta saṃkliśya ciraṃ viṣaṇṇadhīḥ
12.88
nirīkṣya nāgaṃ patitaṃ mahītale mriyasva śatro tvamihaiva durmate
idaṃ nigadyāhamabhītivepathustato jagamaṃ svasthamanāḥ purāntaram
12.89
manoramaṃ tatra jinendramandiraṃ vilokya kṛtvā jinanāthavandanām
śramāturastatra nirambaro niśāmanaiṣamekāṃ śayito dharātale
12.90
mamāmbaraṃ dāsyati ko 'tra yācito na śakyate yācitumapyanambaraiḥ
kulāgataṃ jainatapaḥ karomyahaṃ ciraṃ vicintyeti tapodhano 'bhavam
12.91
purākaragrāmavibhūṣitāṃ mahomarāyarmāṇo' nijalīlayā tataḥ
krameṇa yuṣmākamidaṃ budhākulaṃ vilokituṃ pattanamāgato 'dhunā
12.92
idaṃ mayā vaḥ kathitaṃ samāsato vratagrahe kāraṇamātmanaḥ svayam
vaco niśamyeti khagasya māhanā babhāṣire hāsavikāsitānanāḥ
12.93
asatyabhāṣākuśalāḥ sahasraśo vicitrarūpāḥ puruṣā nirīkṣitāḥ
tvayā samaḥ kvāpi na durmate paraṃ vibhāṣate yo vitathaṃ vratasthitaḥ
12.94
na dantino nirgamanapraveśanavyavasthitiprabhramaṇāni vīkṣyate
kamaṇḍalau bhiṇḍaśikhāvyavasthite jagattraye ko 'pi kadācanāpi nā
12.95
jalaṃ hutāśe kamalaṃ śilātale khare viṣāṇaṃ1 timiraṃ divākare
calatvamadrāvapi jātu jāyate na satyatā te vacanasya durmate
12.96
jagāda kheṭaḥ sphuṭamīdṛśā vayaṃ mṛṣāparāstāvadaho dvijāḥ param
vilokyate kiṃ bhavadīyadarśane na bhūriśo 'satyamavāryamīdṛśam
12.97
kalayati1 sakalaḥ paragatadoṣaṃ
racayati2 vikalaḥ3 svakamatapoṣam
paramiha viralo 'mitagatibuddhi
prathayati vimalo paraguṇaśuddhim
12.97.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ dvādaśaḥ paricchedaḥ ||12