Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 12

Dharmaparīkṣā 12

Language
Sanskrit

Contents

12.1

svasya bhāgatrayaṃ dṛṣṭvā jagādātha yamo 'nilam
caraṇyo1 mama kiṃ bhāgastriguṇo vihitastvayā

12.2

yadi me 'ntargatā kāntā dvitīyā vidyate tadā
bhāgayordvitayaṃ1 deyaṃ nimittaṃ tritaye2 vada

12.3

vadati sma tato vāyurbhadrodgila manaḥpriyām
nibudhyase svayaṃ sādho bhāgatritayakāraṇam

12.4

pretabhartā tataśchāyāṃ dṛṣṭvodgīrṇāṃ sadāgatiḥ1
kṣipraṃ babhāṇa tāṃ bhadre tvamudgila hutāśanam

12.5

tayodgīrṇe tato vahnau bhāsvare vismitāḥ surāḥ
adṛṣṭapūrvake dṛṣṭe vismayante na ke janāḥ

12.6

yoṣā gilati yā vahniṃ jvalantaṃ madanāturā
duṣkaraṃ durgamaṃ vastu na tasyā vidyate dhruvam

12.7

kruddho 'nalaṃ yamo dṛṣṭvā daṇḍamādāya dhāvitaḥ
jāre nirīkṣite 'dhyakṣe kasya saṃpadyate kṣamā

12.8

daṇḍapāṇiṃ yamaṃ dṛṣṭvā jātavedoḥ palāyitaḥ
nīcānāṃ jāracaurāṇāṃ sthiratā jāyate kutaḥ

12.9

tarupāṣāṇavargeṣu praviśya cakitaḥ sthitaḥ
jārāścaurā na tiṣṭhanti vispaṣṭā hi kadācana

12.10

yaḥ praviṣṭastadā vahnistarujālopaleṣvayam
spaṣṭatvaṃ yāti nādyāpi prayogavyatirekataḥ

12.11

purāṇamīdṛśaṃ dṛṣṭaṃ jāyate bhavatāṃ na vā
kheṭenetyudite viprairbhadraivamiti bhāṣitam

12.12

davīyaso'pi sarveṣāṃ jānānasya śubhāśubham
viśiṣṭānugrahaṃ śaśvat kurvato duṣṭanigraham

12.13

svāntarasthapriyāntaḥsthe pāvake samavartinaḥ
ajñāte'pi yathā viprā devatvaṃ na palāyate

12.14

chinne'pi mūṣakaiḥ karṇe madīyasya tathā sphuṭam
biḍālasya na naśyanti guṇā guṇagarīyasaḥ

12.15

āśaṃsiṣustato viprāḥ śobhanaṃ bhāṣitaṃ tvayā
jānānena gatanyāyaiḥ pakṣaḥ sadbhiḥ samarthyate

12.16

śatadhā no viśīryante purāṇāni vicāraṇe
vasanānīva jīrṇāni kiṃ kurmo bhadra duḥśake

12.17

teṣāmiti vacaḥ śrutvā prāha khecaranandanaḥ
śrūyatāṃ brāhmaṇā devaḥ saṃsāradrumapāvakaḥ

12.18

lāvaṇyodadhivelābhirmanmathāvāsabhūmibhiḥ
trilokottamarāmābhirguṇasaundaryakhānibhiḥ

12.19

vidhyantībhirjanaṃ sarvaṃ kaṭākṣekṣaṇamārgaṇaiḥ
na yasya vidhyate cetastaṃ devaṃ namata tridhā

12.20

yugmam
vihāya pāvanaṃ yogaṃ śaṃkaraḥ śivakāraṇam
śarīrārdhagatāṃ cakre pārvatīṃ yene bhāṣitaiḥ

12.21

viṣṇunā kurvatādeśaṃ yadīyaṃ sukhakāṅkṣiṇā
akāri hṛdaye padmā gopīnakhavidārite

12.22

dṛṣṭvā divyavadhūnṛtyaṃ brahmābhūccaturānanaḥ
vṛttaṃ tṛṇamiva tyaktvā tāḍito yena sāyakaiḥ

12.23

duvarirmārgaṇaistīkṣṇairyainohṛtya puraṃdaraḥ
sahasrabhagatāṃ nītaḥ kṛtvā duṣkīrtibhājanam

12.24

śāsitāśeṣadoṣeṇa sarvebhyo 'pi balīyasā
yamena bibhyatauntaḥsthā chāyākāri priyā yataḥ

12.25

mukhībhūto 'pi devānāṃ trilokodaravartinām
grāvānokahavargeṣu vahniryaina praveśitaḥ

12.26

sa jito manmatho yene sarveṣāmapi durjayaiḥ
tasya prasādātaḥ siddhirjāyate parameṣṭhinaḥ

12.27

viprāṇāṃ purataḥ kṛtvā paramātmavicāraṇam
upetyopavanaṃ mitramavādīt khecarāṅgajaḥ

12.28

śruto mitra tvayā devaviśeṣaḥ parasaṃmataḥ
vicāraṇāsahastyājyo vicāracaturāśayaiḥ

12.29

sarvatrāṣṭaguṇāḥ khyātā devānāmaṇimādayaiḥ
yasteṣāṃ vidyate madhye laghimā sa paro guṇaḥ

12.30

pārvatīsparśato brahmā vivāhe pārvatīpateḥ
kṣipraṃ purohitībhūya kṣubhito madanāditaḥ

12.31

nartanaprakrame śaṃbhustāpasīkṣobhaṇodyataḥ
viṣehe duḥsahāṃ dīno liṅgacchedanavedanām

12.32

ahalyāmarādhīśaśchāyayā yamapāvakau
kuntyā divākaro nīto laghimānamakhaṇḍitaḥ

12.33

itthaṃ naiko 'pi devo 'sti nirdoṣo lokasaṃmataḥ1
parāyattīkṛto2 yena hatvā makaraketunā

12.34

idānīṃ śrūyatāṃ sādho nirdiṣṭaṃ jinaśāsane
rāsabhoyaśiraśchedaprakramaṃ1 kathayāmi te2

12.35

jyeṣṭhāgarbhabhavaḥ śaṃbhustapaḥ kṛtvā suduṣkaram
sātyakereṅgajo jāto vidyānāṃ parameśvaraḥ

12.36

śatāni pañca vidyānāṃ mahatīnāṃ prapedire
kṣudrāṇāṃ sapta taṃ ghoraṃ1 sindhūnāmiva sāgaram

12.37

sa bhagno daśame pūrve vidyāvaibhavadṛṣṭitaḥ1
nārībhirbhūribhogābhirvṛttataḥ ko na cālyate

12.38

kheṭakanyāḥ sa dṛṣṭvāṣṭau vimucya caraṇaṃ kṣaṇāt
tadīyajanakairdattāḥ svīcakāra smarāturaḥ

12.39

amuṣyāsahamānāstā ratikarma vipedira1
nāśāya jāyate kārye sarvatrāpi vyatikramaḥ2

12.40

ratikarmakṣamā gaurī yācitvā svīkṛtā tataḥ
upāye yatate yogye kartukāmo hi kāṅkṣitam

12.41

ekadā sa tayā sārdhaṃ rantvā1 svīkurvataḥ sataḥ
naṣṭā triśūlavidyāśu satīva parabhartṛtaḥ

12.42

nāśe triśūlavidyāyāḥ se sādhayitumudyataḥ
brahmāṇīmaparāṃ vidyāmabhimānaparāyaṇaḥ

12.43

nidhāya pratimāmagre tadīyāṃ kurute japam
yāvattāvadasau vidyā vikriyāṃ kartu mudyatā

12.44

vādanaṃ nartanaṃ gānaṃ prārabdhaṃ gagane tayā
yāvannirīkṣate tāvaddadarśa vanitottamām

12.45

adhaḥkṛtya mukhaṃ yāvat pratimāṃ sa nirīkṣate
tāvattatra naraṃ divyaṃ dadarśa caturānanam

12.46

bāleyakaśiro mūrdhni vardhamānamavekṣya saḥ
cakarta tarasā tasya śatapatramivorjitam

12.47

laggitvā tatsthirībhūya na papātāsya pāṇitaḥ
sukhasaubhāgyavidhvaṃsi hṛdayādiva pātakam

12.48

vyarthīkṛtya gatā vidyā taṃ sā saṃhṛtya vikriyām
nirarthake nare nārī na kvāpi vyavatiṣṭhate

12.49

vardhamānaṃ jinaṃ dṛṣṭvā śmaśāne pratimāsthitam
rātrāvupadravaṃ cakre sa vidyānaraśaṅkitaḥ

12.50

prabhāte sa jinaṃ natvā paścāttāpakarālitaḥ
pādāvamarśanaṃ cakre stāvaṃ stāvaṃ viṣaṇṇadhīḥ

12.51

jināṅghrisparśamātreṇa kapālaṃ pāṇito 'patat
sadyastasya vinītasya mānasādiva kalmaṣam

12.52

īdṛśaḥ prakramaḥ sādho kharamastakakartane
anyathā kalpito lokairmithyātvatamasāvṛtaiḥ

12.53

darśayāmyadhunā mitra tavāścaryakaraṃ param
nigadyetyṛṣe rūpaṃ sa jagrāha khagadehajaḥ

12.54

sārdhaṃ pavanavegena gatvā paścimayā diśā
dakṣaḥ puṣpapuraṃ bhūyaḥ praviṣṭo dharmavāsitaḥ

12.55

pratāḍya khecaro bherīmārūḍhaḥ kanakāsane
sa vādyāgamanāśaṅkāṃ kurvāṇo dvijamānase

12.56

nirgatā māhanāḥ1 sarve śrutvā taṃ bheriniḥsvanam2
pakṣapātaparā meghapradhvānaṃ śarabhā iva3

12.57

vādaṃ karoṣi kiṃ sādho brāhmaṇairiti bhāṣite
kheṭaputro 'vadadviprā vādanāmāpi vedmi no

12.58

dvijāḥ prāhustvayā bherī kiṃ mūrkheṇa satā hatā
kheṭenoktaṃ hatā bherī kautukena mayā dvijāḥ

12.59

ājanmāpūrvamālokya niviṣṭaḥ kāñcanāsane
na punarvādidarpeṇa mahyaṃ mā kopiṣudvijāḥ1

12.60

vipraiḥ pṛṣṭo gururbhadra kastvadīyo nigadyatām
sa prāha me gururnāsti tapo 'grāhi mayā svayam

12.61

abhāṇiṣustato viprāḥ subuddhe guruṇā vinā
kāraṇena tvayāgrāhi tapaḥ kena svayaṃ vada

12.62

khagāṅgabhūruvācātaḥ kathayāmi paraṃ dvijāḥ
bibhemi śrūyatāṃ spaṣṭaṃ tathā hi nigadāmi vaḥ

12.63

harināmābhavanmantrī campāyāṃ guṇavarmaṇaḥ
ekākinā śilā dṛṣṭā tarantī tena vāriṇi

12.64

āścarye kathite tatra rājñāsau bandhito ruṣā
pāṣāṇaḥ plavate toye netyaśraddadhatā satā

12.65

gṛhīto brāhmaṇaḥ kvāpi piśācenaiṣa niścitam
kathaṃ brūte 'nyathedṛkṣamasaṃbhāvyaṃ sacetanaḥ

12.66

asatyaṃ gaditaṃ deva mayedaṃ mugdhacetasā
ityevaṃ bhaṇite tena rājñāsau mocitaḥ punaḥ

12.67

vicitravādyasaṃkīrṇaṃ saṃgītaṃ mantriṇā tataḥ
vānarāḥ śikṣitā ramyaṃ vaśīkṛtya manīṣitām

12.68

tatastaddarśitaṃ rājñastenodyānavirvātinaḥ
ekākinaḥ sato bhavyaṃ cittavyāmohakāraṇam

12.69

yāvaddarśayate rājā bhaṭṭānāmidamādṛtaḥ
saṃhṛtya vānarā gītaṃ tāvannaṣṭā diśo daśa

12.70

mantriṇā gadite tatra bhūtenāgrāhi pārthivaḥ
bhaṭṭo niścitamityuktvā bandhayāmāsa taṃ dṛḍham2

12.71

tadevaṃ bhāṣate bhūyo yadā baddho 'pi pārthivaḥ
hasitvā tuṣṭacittena mantriṇā mocitastadā

12.72

yathā vānarasaṃgītaṃ tvayādarśi vane vibho
tarantī salile dṛṣṭā sā śilāpi mayā tathā

12.73

aśraddheyaṃ na vaktavyaṃ pratyakṣapi vīkṣitam
jānānaiḥ paṇḍitairnūnaṃ vṛttāntaṃ nṛpamantriṇoḥ

12.74

pratyeṣyathe yato yūyaṃ vākyaṃ naikākino mama
kathayāmi tato nāhaṃ pṛcchayamāno 'pi māhanāḥ

12.75

te 'jalpaṃstato bhadra kiṃ bālā vayamīdṛśāḥ
ghaṭamānaṃ vaco yuktyā na jānīmo yataḥ sphuṭam

12.76

abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭo yūyaṃ yadi vicārakāḥ
nigadāmi tadā spaṣṭaṃ śrūyatāmekamānasaiḥ

12.77

śrāvako munidatto 'sti śrīpure sa pitā mama
ekasyarṣerahaṃ tena pāṭhanāya samarpitaḥ

12.78

preṣito jalamānetuṃ samarpyāhaṃ kamaṇḍalum
ekadā muninā tena ramamāṇaściraṃ sthitaḥ

12.79

etya chātrairahaṃ prokto naśya ruṣṭo gurustava
kṣipramāgatya bhadrāsau kariṣyati niyantraṇam

12.80

pure santi paratrāpi sādhavo 'dhyāpakāḥ sphuṭam
cintayitvetyahaṃ naṣṭvā tato yātaḥ purāntaram

12.81

madāmbudhārādritabhūtalo mayā vilokitaḥ saṃmukhamāgato gajaḥ
purāntarāle viśatātra jaṅgamo' mahodayaḥ śaila ivorunirjharaḥ

12.82

prasārya hastaṃ' sthirakarṇavālairdhirvibhīṣaṇo laṅghitayantriyantraṇaiḥ
sa dhāvito māmavalokya sāmajaḥ savigraho mṛtyurivānivāraṇaḥ

12.83

anīkṣamāṇaḥ śaraṇaṃ tataḥ paraṃ' niveśyai bhiṇḍe sarale kamaṇḍalum
avirkṣamākampitasarvavigrahaḥ palāyanaṃ kartumapārayam̐nnaham

12.84

daivātsamutpannamatistadāhaṃ nāle praviṣṭaḥ khalu tasya bhīteḥ
asmādvimukto 'smyadhuneti hṛṣṭastiṣṭhāmi yāvatkṣaṇamatra tāvat

12.85

sametya vegena viruddhamānasaḥ praviśya tatraiva mataṅgajādhipaḥ
krudhā gṛhītvā rudato mamāmbaraṃ sa pāṇinā pāṭayituṃ samudyataḥ

12.86

vilokya tatpāṭanasaktacetasaṃ kareṇurājaṃ tarasāhamākulaḥ
kamaṇḍalorūdhvaṃbilena nirgato bhavantyupāyāḥ sati jīvite 'ṅginām

12.87

gajo 'pi tenaiva bilena nirgato vilagnamekaṃ vivare kamaṇḍaloḥ
vyapāsituṃ vāladhibālamakṣamaḥ papāta saṃkliśya ciraṃ viṣaṇṇadhīḥ

12.88

nirīkṣya nāgaṃ patitaṃ mahītale mriyasva śatro tvamihaiva durmate
idaṃ nigadyāhamabhītivepathustato jagamaṃ svasthamanāḥ purāntaram

12.89

manoramaṃ tatra jinendramandiraṃ vilokya kṛtvā jinanāthavandanām
śramāturastatra nirambaro niśāmanaiṣamekāṃ śayito dharātale

12.90

mamāmbaraṃ dāsyati ko 'tra yācito na śakyate yācitumapyanambaraiḥ
kulāgataṃ jainatapaḥ karomyahaṃ ciraṃ vicintyeti tapodhano 'bhavam

12.91

purākaragrāmavibhūṣitāṃ mahomarāyarmāṇo' nijalīlayā tataḥ
krameṇa yuṣmākamidaṃ budhākulaṃ vilokituṃ pattanamāgato 'dhunā

12.92

idaṃ mayā vaḥ kathitaṃ samāsato vratagrahe kāraṇamātmanaḥ svayam
vaco niśamyeti khagasya māhanā babhāṣire hāsavikāsitānanāḥ

12.93

asatyabhāṣākuśalāḥ sahasraśo vicitrarūpāḥ puruṣā nirīkṣitāḥ
tvayā samaḥ kvāpi na durmate paraṃ vibhāṣate yo vitathaṃ vratasthitaḥ

12.94

na dantino nirgamanapraveśanavyavasthitiprabhramaṇāni vīkṣyate
kamaṇḍalau bhiṇḍaśikhāvyavasthite jagattraye ko 'pi kadācanāpi nā

12.95

jalaṃ hutāśe kamalaṃ śilātale khare viṣāṇaṃ1 timiraṃ divākare
calatvamadrāvapi jātu jāyate na satyatā te vacanasya durmate

12.96

jagāda kheṭaḥ sphuṭamīdṛśā vayaṃ mṛṣāparāstāvadaho dvijāḥ param
vilokyate kiṃ bhavadīyadarśane na bhūriśo 'satyamavāryamīdṛśam

12.97

kalayati1 sakalaḥ paragatadoṣaṃ
racayati2 vikalaḥ3 svakamatapoṣam
paramiha viralo 'mitagatibuddhi
prathayati vimalo paraguṇaśuddhim

12.97.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ dvādaśaḥ paricchedaḥ ||12