Dharmapariksha 13
Dharmaparīkṣā 13
- Language
- Sanskrit
Contents
- 13.102 — 1 part
13.1
sūtrakaṇṭhāstato 'vocan yadyasaṃbhāvyamīdṛśam
dṛṣṭaṃ vede purāṇe vā tadā bhadra nigadyatām
13.2
sarvathāsmākamagrāhyaṃ purāṇaṃ śāstramīdṛśam
na nyāyanipuṇāḥ kvāpi nyāyahīnaṃ hi gṛhṇate
13.3
ṛṣirūpadharo 'vādīttataḥ khecaranandanaḥ
nivedayāmi jānāmi paraṃ viprā bibhemyaham
13.4
svavṛtte 'pi mayā khyāte ruṣṭā yūyamiti dvijāḥ
kiṃ na vedapurāṇārthe kopiṣyatha punarmama
13.5
sūtrakaṇṭhaistato 'bhāṣi tvaṃ bhāṣasvāviśaṅkitaḥ
tvadvākyasadṛśaṃ śāstraṃ tyakṣyāmo niścitaṃ vayam
13.6
khecareṇa tato 'vāci yūyaṃ yadi vicārakāḥ
kathayāmi tadā viprāḥ śrūyatāmekamānasaiḥ
13.7
ekadā dharmaputreṇa sabhāyāmiti bhāṣitam
ānetuṃ ko 'pi śakto 'sti phaṇilokaṃ rasātalāt
13.8
arjunena tato 'vāci gatvāhaṃ deva bhūtalama
saptabhirmunibhiḥ sārdhamānayāmi phaṇīśvaram
13.9
tato gāṇḍīvamāropya kṣoṇīṃ śātamukhaiḥ śaraiḥ
bhinnā nirantaraiḥ kṣipraṃ kāmeneva viyoginī
13.10
rasātalaṃ tato gatvā daśakoṭibalānvitaḥ
ānīto bhujagādhīśo munibhiḥ saptabhiḥ samam
13.11
abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭaḥ kiṃ bho yuṣmākamāgamaḥ
īdṛśo 'sti na vā brūta te 'vocanniti niścitam
13.12
tataḥ kheṭo 'vadadvāṇavivareṇāpyaṇīyasā1
daśakoṭibalopeto yadyāyāti phaṇīśvaraḥ
13.13
tadānīṃ na kathaṃ hastī vivareṇa kamaṇḍaloḥ
nirgacchati dvijā brūta tyaktvā matsaramañjasā
13.14
bhavatāmāgamaḥ satyo ne punarvacanaṃ mama
pakṣapātaṃ vihāyaikaṃ paramatra na kāraṇam
13.15
1bhūmidevaistato 'vāci kuñjaraḥ kuṇḍikodare
kathaṃ māti kathaṃ bhagno na bhiṇḍo hastibhārataḥ
13.16
śarīre nirgate pīloḥ1 kuṇḍikācchidrato 'khile
vilagya nibiḍaistatrai pucchavālaḥ kathaṃ sthitaḥ
13.17
śraddadhmahe1 vaco nedaṃ tvadīyaṃ bhadra sarvathā
nabhaścarastato 'vādīt satyametadapi sphuṭam
13.18
pītamaṅguṣṭhamātreṇa sarvaṃ sāgarajīvanam
agastyamuninā viprāḥ śrūyate bhavadāgame
13.19
agastyajaṭhare māti sāgarīyaṃ payo 'khilam
na kuṇḍikodare hastī mayā sārdhaṃ kathaṃ dvijāḥ
13.20
naṣṭāmekārṇave sṛṣṭiṃ svakīyāṃ kamalāsanaḥ
babhrāma vyākulībhūya sarvatrāpi vimārgayan
13.21
upaviṣṭastarormūle tena sārṣapamātrikām
agastyo 'darśi śākhāyāmatasyāṃ nyasya kuṇḍikām
13.22
agastyamuninā dṛṣṭvā so 'bhivādyeti bhāṣitaḥ
bambhramīṣi viriñce tvaṃ kvaivaṃ vyākulamānasaḥ
13.23
sa śaṃsati sma me sādho sṛṣṭiḥ kvāpi palāyitā
gaveṣayannimāṃ mūḍho bhramāmi grahelopamaḥ
13.24
agastyenodito dhāto kuṇḍikā jaṭhare mama
tāṃ praviśya nirīkṣasva māsmānyatra gamo vidhe
13.25
praviṣṭo 'tre tataḥ sraṣṭā śrīpatiṃ vaṭapādape
patre śayitamadrākṣīducchūnaijaṭharāntaram
13.26
avādi vedhasopendraṃ [ndraḥ] kiṃ śeṣe kamalāpate
uttambhitodaro 'tyantaṃ niścalībhūtavigrahaḥ
13.27
abhāṣi viṣṇunā sraṣṭā sṛṣṭimekārṇave tava
ahamālokya naśyantīṃ kṛtavānudarāntare
13.28
śākhāvyāptahariccakre vaṭavṛkṣe mahīyasi
parṇe śayiṣi vistīrṇe tata ādhmātakukṣikaḥ
13.29
pitāmahastato 'lāpīt śrīpate 'kāri śobhanam
yadarākṣa tvayā sṛṣṭivraṃjantī viplave kṣayam
13.30
mamotsukamimāṃ draṣṭuṃ śrīpate vartate manaḥ
apatyaviraho 'tyantaṃ sarveṣāmapi dussahaḥ
13.31
upendreṇa tato 'bhāṣi praviśya jaṭharaṃ mama
ānandena nirīkṣasva kiṃ tvaṃ duḥkhāyase vṛthā
13.32
tetpraviśya tato dṛṣṭvā sṛṣṭiṃ sraṣṭānuttamām
apatyadarśane kasya na saṃtuṣyati mānasam
13.33
tatra sthitvā ciraṃ vedhāḥ sṛṣṭiṃ dṛṣṭvākhilāṃ nijām
nābhipaṅkajanālena harernirgamattataḥ
13.34
dṛṣṭvā vṛṣaṇavālāgraṃ vilagnaṃ tatra saṃsthitam
niṣkraṣṭuṃ duḥśakaṃ jñātvā vigopakaviśaṅkitaḥ
13.35
tadeva kamalaṃ kṛtvā svasyāsanamadhiṣṭhitaḥ
viśvaṃ vyāptavatī māyā na devairapi mucyate
13.36
yugmam
tataḥ padmāsano jātaḥ prasiddho bhuvane vidhiḥ
mahadbhiḥ kriyamāṇo hi prapañco 'pi prasidhyati
13.37
īdṛśo vaḥ purāṇārthaḥ kiṃ satyo vitatho 'tha kim
brūta nirmatsarībhūya santo nāsatyavādinaḥ
13.38
avocannavanīdevāḥ khyāto 'yaṃ sphuṭamīdṛśaḥ
udito bhāskaro bhadra pidhātuṃ kena śakyate
13.39
manovegastato 'vādīt karṇikāvivare vidheḥ
keśo lagati no pīloḥ kuṇḍikāvivare katham
13.40
bhajyate nātasīstambaḥ saviśvasye kamaṇḍaloḥ
bhāreṇaikebhayuktasya bhiṇḍo me bhajyate katham
13.41
viśvaṃ sarṣapamātre 'pi sarvaṃ māti kamaṇḍalau
ne sindhuro mayā sārdhaṃ kathaṃ viprā mahīyasi
13.42
kva sthito bhuvanaṃ viṣṇuḥ praveśya jaṭharāntare
kvāgastyaḥ so 'tasīstambaḥ kva bhrāntaśca prajāpatiḥ
13.43
kṣitau vyavasthito bhiṇḍastatra sebhaḥ kamaṇḍaluḥ
citraṃ vo ghaṭate pakṣo ghaṭate na punarmama
13.44
sarvajño vyāpako brahmā yo jānāti carācaram
sṛṣṭisthānaṃ kathaṃ nāsau budhyate yena mārgati
13.45
ākraṣṭuṃ yaḥ kṣamaḥ kṣipraṃ narakādapi dehinaḥ
asau vṛṣaṇavālāgraṃ na kathaṃ kamalāsanaḥ
13.46
yo jñātvā pralaye dhātrīṃ trāyate 1 sakalāṃ hariḥ
sītāyā haraṇaṃ nāsau kathaṃ vetti na rakṣati
13.47
yo2 mohayati niḥśeṣamasāvindrajitau katham
vimoho3 śropatirbaddho nāgapāśaiḥ sa lakṣmaṇaiḥ
13.48
yasya smaraṇamātreṇa naśyanti vipado 'khilāḥ
prāptaḥ sītā viyogādyāḥ sa kathaṃ vipadaḥ svayam
13.49
nijāni daśa janmāni nāradāya jagāda yaḥ
sa pṛcchati kathaṃ kāntāṃ svakīyāṃ phaṇināṃ patim
13.50
rājīvapāṇipādāsyā rūpalāvaṇyavāhinī
phaṇirāja tvayā dṛṣṭā bhāminī guṇaśālinī
13.51
anādikālamithyātvavātena kuṭilīkṛtān
kaḥ kṣamaḥ praguṇīkartuṃ lokān janmaśatairapi
13.52
kṣudhā tṛṣā bhayaṃ dveṣo rāgo moho mado gadaḥ
cintā janma jarā mṛtyurviṣādo vismayo ratiḥ
13.53
khedaḥ svedastathā nidrā doṣāḥ sādhāraṇe ime
aṣṭādaśāpi vidyante sarveṣāṃ duḥkhahetavaḥ
13.54
kṣudhāgnijvālayā taptaḥ kṣipraṃ śuṣyati vigrahaḥ
indriyāṇi na pañcāpi pravartante svagocare
13.55
vilāso 1 vibhramo hāsaḥ saṃbhramaḥ kautukādayaḥ
tṛṣṇayā pīḍyamānasya naśyanti tarasākhilāḥ
13.56
vāteneva hataṃ patraṃ śarīraṃ kampate 'khilam
vāṇī palāyate bhītyā viparītaṃ vilokyate
13.57
doṣaṃ gṛhṇāti sarvasya vinā kāryeṇa ruṣyati
dveṣākulo na kasyāpi manyate guṇamastadhīḥ
13.58
pañcākṣaviṣayāsaktaḥ kurvāṇaḥ parapīḍanam
rāgāturamanā nīco yuktāyukte na paśyati
13.59
kāntā me me sutā me svaṃ gṛhaṃ me mama bāndhavāḥ
itthaṃ mohapiśācena sakalo muhyate janaḥ
13.60
jñānajātikulaiśvaryataporūpabalādibhiḥ
parābhavati1 durvṛttaḥ samadaiḥ sakalaṃ janam
13.61
śleṣmamārutapittotthaistāpito rogapāvakaiḥ
kadācillabhate saukhyaṃ na pairāyattavigrahaḥ
13.62
kathaṃ mitraṃ kathaṃ dravyaṃ kathaṃ putrāḥ kathaṃ priyāḥ
kathaṃ khyātiḥ kathaṃ prītiritthaṃ dhyāyati cintayā
13.63
śvabhravāsādhikāsāte garbhe kṛmikulākule
janmino jāyate janma bhūyo bhūyo 'sukhāvaham
13.64
ādeśaṃ kurute yasya śarīramapi nātmanaḥ
kastasya jāyate vaśyo jariṇo hatacetasaḥ
13.65
nāmāpyākarṇitaṃ yasyai cittaṃ kampayatetarām
sākṣādupāgato mṛtyuḥ sa na kiṃ kurute bhayam
13.66
upasarge mahāroge putramitradhanakṣaye
viṣādaḥ svalpasattvasyai jāyate prāṇahārakaḥ
13.67
ātmāsaṃbhāvinīṃ bhūtiṃ vilokya parabhāvinīm
jñānaśūnyasya jīvasya vismayo jāyate paraḥ
13.68
sarvamidhyamaye heye śarīre kurute ratim
bībhatse kuthite nīcaḥ sārameyo yathā śave
13.69
vyāpāraṃ kurvataḥ khedo dehino dehamardakaḥ
jāyate vīryahīnasya vikalīkaraṇakṣamaḥ
13.70
śrameṇa durnivāreṇa deho vyāpārabhāvinā
tāpitaḥ svidyate kṣipraṃ ghṛtakumbha ivāgninā
13.71
nidrayā mohito jīvo na jānāti hitāhitam
sarvavyāpāranirmuktaḥ surayeva vicetanaḥ
13.72
haraḥ kapālarogārtaḥ śirorogī harirmataḥ
himetararuciḥ kuṣṭī pāṇḍurogī vibhāvasuḥ
13.73
nidrayādhokṣajo' vyāptaścitrabhānurbubhukṣayā
śaṃkaraḥ sarvadā ratyā rāgeṇa kamalāsanaḥ
13.74
rāmā sūcayate rāgaṃ dveṣo vairividāraṇam
moho vighnāparijñānaṃ bhītimāyudhasaṃgrahaḥ
13.75
ete yaiḥ pīḍitā doṣaistairmucyante kathaṃ pare'
siṃhānāṃ hatanāgānāṃ na khedo 'sti mṛgakṣaye
13.76
sarve rāgiṇi' vidyante doṣā nātrāsti saṃśayaḥ
rūpiṇīva sadā dravye gandhasparśarasādayaḥ
13.77
yadyekamūrtayaḥ santi brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
mithastathāpi kurvanti śiraśchedādikaṃ katham
13.78
ete naṣṭā yato' doṣā bhānoriva tamaścayaḥ
sa svāmī sarvadevānāṃ pāpanirrdalanakṣamaḥ
13.79
brahmaṇā yajjalasyāntarbījaṃ' nikṣiptamātmanaḥ
babhūva budbudastasmādetasmaujjagadaṇḍakam
13.80
tatra dvedhā kṛte jātā lokatrayavyavasthitiḥ
yadyevamāgame proktaṃ tadā tat' kva sthitaṃ jalam
13.81
nimnagāparvatakṣoṇīvṛkṣādyutpattikāraṇam
samastakāraṇābhāve' labhyate kva vihāyasi'
13.82
ekasyāpi śarīrasya kāraṇaṃ yatra durlabham
trilokakāraṇaṃ mūrtaṃ dravyaṃ tatra' kva labhyate
13.83
kathaṃ vidhīyate sṛṣṭiraśarīreṇa vedhasā
vidhānenāśarīreṇa śarīraṃ kriyate katham
13.84
vidhāya bhuvanaṃ sarvaṃ svayaṃ nāśayato vidheḥ
lokahatyā mahāpāpā bhavantī kena vāryate
13.85
kṛtakṛtyasya śuddhasya nityasya paramātmanaḥ
amūrtasyākhilajñasya kiṃ lokakaraṇe phalam
13.86
vināśya karaṇīyasya kriyate kiṃ vināśanam
kṛtvā vināśanoyasya jagataḥ karaṇena kim
13.87
pūrvāparaviruddhāni purāṇānyakhilāni vaḥ
śraddhīyante kathaṃ viprā nyāyaniṣṭhairmanīṣibhiḥ
13.88
dṛṣṭveti gaditaḥ kheṭaḥ kṣitidevānanuttarān
nirgatyopavanaṃ gatvā suhṛdaṃ nyagadīditi
13.89
śruto devaviśeṣo yaḥ1 purāṇārthaśca yastvayā
na vicāravatāṃ tatrai ghaṭate kiṃcana sphuṭam
13.90
nārāyaṇaścaturbāhurviriñciścaturānanaḥ
trinetraḥ pārvatīnāthaḥ kenedaṃ pratipadyate2
13.91
ekāsyo dvibhujo dvyakṣaḥ sarvo jagati dṛśyate
mithyātvākulitairlokairanyathā parikalpyate
13.92
anādinidhano loko vyomastho 'kṛtrimaḥ sthiraḥ
na tasya vidyate kartā gaganasyeva kaścana
13.93
preritāḥ svakṛtapūrvakarmabhiḥ sarvadā gaticatuṣṭaye 'ṅginaḥ
paryaṭanti sukhaduḥkhabhāginastannai parṇanicayā ivānilaiḥ
13.94
ghnanti ye vipadamātmano 'pi no brahmadhūrjaṭimurārikauśikoḥ
te parasya sukhakāraṇaṃ kathaṃ kovidaiḥ kathamivaṃ pratīyate
13.95
yo vibhāvasukarālitaṃ gṛhaṃ nātmanaḥ śamayate naro 'lasaḥ
so 'nyagehaśamane pravartate2 kaḥ karoti śubhadhīrivaṃ hṛdi
13.96
dveṣarāgamadamohamohitā ye vidanti3 sukhadāni nātmanaḥ
te parasya kathayanti śāśvataṃ muktimārgamapabuddhayaḥ katham
13.97
kāmabhogavaśavartibhiḥ khalairentyataḥ sthitamidaṃ jagattrayam
anyathā kathitamastacetanaiḥ śvabhravāsamanavekṣya duḥkhadam
13.98
kopathairbhavasamudrapātibhiścchādite jagati muktivartmani
yaḥ karoti na vicāramastadhīḥ sa prayāti śivamandiraṃ katham
13.99
chedatāpananigharṣatāḍanaistāpanīyamiva śuddhabuddhibhiḥ
śīlasaṃyamatapodayāguṇairdharmaratnamanaghaṃ parīkṣyate
13.100
devatāgamacaritraliṅgino ye parīkṣya vimalānupāsate
te nikṛtyaṃ2 laghukarmaśṛṅkhalaṃ yānti pāvanamanaśvaraṃ padam
13.101
devena devo hitamāptukāmaḥ śāstreṇa śāstraṃ parisucya darpam
parīkṣaṇīyaṃ mahanīyabodhairdharmeṇa dharmo yatinā yatiśca
13.102
devo vidhvastakarmā bhuvanapatinuto1 jñātalokavyavastho2
dharmo rāgādidoṣapramathanakuśalaḥ prāṇirakṣāpradhānaḥ3
heyopādeyatattvaprakaṭananipuṇaṃ yuktitaḥ śāstramiṣṭaṃ
vairāgyālaṃkṛtāṅgo yatiramitagatistyaktasaṃgopabhogaḥ
13.102.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ trayodaśaḥ paricchedaḥ ||13