Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 13

Dharmaparīkṣā 13

Language
Sanskrit

Contents

13.1

sūtrakaṇṭhāstato 'vocan yadyasaṃbhāvyamīdṛśam
dṛṣṭaṃ vede purāṇe vā tadā bhadra nigadyatām

13.2

sarvathāsmākamagrāhyaṃ purāṇaṃ śāstramīdṛśam
na nyāyanipuṇāḥ kvāpi nyāyahīnaṃ hi gṛhṇate

13.3

ṛṣirūpadharo 'vādīttataḥ khecaranandanaḥ
nivedayāmi jānāmi paraṃ viprā bibhemyaham

13.4

svavṛtte 'pi mayā khyāte ruṣṭā yūyamiti dvijāḥ
kiṃ na vedapurāṇārthe kopiṣyatha punarmama

13.5

sūtrakaṇṭhaistato 'bhāṣi tvaṃ bhāṣasvāviśaṅkitaḥ
tvadvākyasadṛśaṃ śāstraṃ tyakṣyāmo niścitaṃ vayam

13.6

khecareṇa tato 'vāci yūyaṃ yadi vicārakāḥ
kathayāmi tadā viprāḥ śrūyatāmekamānasaiḥ

13.7

ekadā dharmaputreṇa sabhāyāmiti bhāṣitam
ānetuṃ ko 'pi śakto 'sti phaṇilokaṃ rasātalāt

13.8

arjunena tato 'vāci gatvāhaṃ deva bhūtalama
saptabhirmunibhiḥ sārdhamānayāmi phaṇīśvaram

13.9

tato gāṇḍīvamāropya kṣoṇīṃ śātamukhaiḥ śaraiḥ
bhinnā nirantaraiḥ kṣipraṃ kāmeneva viyoginī

13.10

rasātalaṃ tato gatvā daśakoṭibalānvitaḥ
ānīto bhujagādhīśo munibhiḥ saptabhiḥ samam

13.11

abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭaḥ kiṃ bho yuṣmākamāgamaḥ
īdṛśo 'sti na vā brūta te 'vocanniti niścitam

13.12

tataḥ kheṭo 'vadadvāṇavivareṇāpyaṇīyasā1
daśakoṭibalopeto yadyāyāti phaṇīśvaraḥ

13.13

tadānīṃ na kathaṃ hastī vivareṇa kamaṇḍaloḥ
nirgacchati dvijā brūta tyaktvā matsaramañjasā

13.14

bhavatāmāgamaḥ satyo ne punarvacanaṃ mama
pakṣapātaṃ vihāyaikaṃ paramatra na kāraṇam

13.15

1bhūmidevaistato 'vāci kuñjaraḥ kuṇḍikodare
kathaṃ māti kathaṃ bhagno na bhiṇḍo hastibhārataḥ

13.16

śarīre nirgate pīloḥ1 kuṇḍikācchidrato 'khile
vilagya nibiḍaistatrai pucchavālaḥ kathaṃ sthitaḥ

13.17

śraddadhmahe1 vaco nedaṃ tvadīyaṃ bhadra sarvathā
nabhaścarastato 'vādīt satyametadapi sphuṭam

13.18

pītamaṅguṣṭhamātreṇa sarvaṃ sāgarajīvanam
agastyamuninā viprāḥ śrūyate bhavadāgame

13.19

agastyajaṭhare māti sāgarīyaṃ payo 'khilam
na kuṇḍikodare hastī mayā sārdhaṃ kathaṃ dvijāḥ

13.20

naṣṭāmekārṇave sṛṣṭiṃ svakīyāṃ kamalāsanaḥ
babhrāma vyākulībhūya sarvatrāpi vimārgayan

13.21

upaviṣṭastarormūle tena sārṣapamātrikām
agastyo 'darśi śākhāyāmatasyāṃ nyasya kuṇḍikām

13.22

agastyamuninā dṛṣṭvā so 'bhivādyeti bhāṣitaḥ
bambhramīṣi viriñce tvaṃ kvaivaṃ vyākulamānasaḥ

13.23

sa śaṃsati sma me sādho sṛṣṭiḥ kvāpi palāyitā
gaveṣayannimāṃ mūḍho bhramāmi grahelopamaḥ

13.24

agastyenodito dhāto kuṇḍikā jaṭhare mama
tāṃ praviśya nirīkṣasva māsmānyatra gamo vidhe

13.25

praviṣṭo 'tre tataḥ sraṣṭā śrīpatiṃ vaṭapādape
patre śayitamadrākṣīducchūnaijaṭharāntaram

13.26

avādi vedhasopendraṃ [ndraḥ] kiṃ śeṣe kamalāpate
uttambhitodaro 'tyantaṃ niścalībhūtavigrahaḥ

13.27

abhāṣi viṣṇunā sraṣṭā sṛṣṭimekārṇave tava
ahamālokya naśyantīṃ kṛtavānudarāntare

13.28

śākhāvyāptahariccakre vaṭavṛkṣe mahīyasi
parṇe śayiṣi vistīrṇe tata ādhmātakukṣikaḥ

13.29

pitāmahastato 'lāpīt śrīpate 'kāri śobhanam
yadarākṣa tvayā sṛṣṭivraṃjantī viplave kṣayam

13.30

mamotsukamimāṃ draṣṭuṃ śrīpate vartate manaḥ
apatyaviraho 'tyantaṃ sarveṣāmapi dussahaḥ

13.31

upendreṇa tato 'bhāṣi praviśya jaṭharaṃ mama
ānandena nirīkṣasva kiṃ tvaṃ duḥkhāyase vṛthā

13.32

tetpraviśya tato dṛṣṭvā sṛṣṭiṃ sraṣṭānuttamām
apatyadarśane kasya na saṃtuṣyati mānasam

13.33

tatra sthitvā ciraṃ vedhāḥ sṛṣṭiṃ dṛṣṭvākhilāṃ nijām
nābhipaṅkajanālena harernirgamattataḥ

13.34

dṛṣṭvā vṛṣaṇavālāgraṃ vilagnaṃ tatra saṃsthitam
niṣkraṣṭuṃ duḥśakaṃ jñātvā vigopakaviśaṅkitaḥ

13.35

tadeva kamalaṃ kṛtvā svasyāsanamadhiṣṭhitaḥ
viśvaṃ vyāptavatī māyā na devairapi mucyate

13.36

yugmam
tataḥ padmāsano jātaḥ prasiddho bhuvane vidhiḥ
mahadbhiḥ kriyamāṇo hi prapañco 'pi prasidhyati

13.37

īdṛśo vaḥ purāṇārthaḥ kiṃ satyo vitatho 'tha kim
brūta nirmatsarībhūya santo nāsatyavādinaḥ

13.38

avocannavanīdevāḥ khyāto 'yaṃ sphuṭamīdṛśaḥ
udito bhāskaro bhadra pidhātuṃ kena śakyate

13.39

manovegastato 'vādīt karṇikāvivare vidheḥ
keśo lagati no pīloḥ kuṇḍikāvivare katham

13.40

bhajyate nātasīstambaḥ saviśvasye kamaṇḍaloḥ
bhāreṇaikebhayuktasya bhiṇḍo me bhajyate katham

13.41

viśvaṃ sarṣapamātre 'pi sarvaṃ māti kamaṇḍalau
ne sindhuro mayā sārdhaṃ kathaṃ viprā mahīyasi

13.42

kva sthito bhuvanaṃ viṣṇuḥ praveśya jaṭharāntare
kvāgastyaḥ so 'tasīstambaḥ kva bhrāntaśca prajāpatiḥ

13.43

kṣitau vyavasthito bhiṇḍastatra sebhaḥ kamaṇḍaluḥ
citraṃ vo ghaṭate pakṣo ghaṭate na punarmama

13.44

sarvajño vyāpako brahmā yo jānāti carācaram
sṛṣṭisthānaṃ kathaṃ nāsau budhyate yena mārgati

13.45

ākraṣṭuṃ yaḥ kṣamaḥ kṣipraṃ narakādapi dehinaḥ
asau vṛṣaṇavālāgraṃ na kathaṃ kamalāsanaḥ

13.46

yo jñātvā pralaye dhātrīṃ trāyate 1 sakalāṃ hariḥ
sītāyā haraṇaṃ nāsau kathaṃ vetti na rakṣati

13.47

yo2 mohayati niḥśeṣamasāvindrajitau katham
vimoho3 śropatirbaddho nāgapāśaiḥ sa lakṣmaṇaiḥ

13.48

yasya smaraṇamātreṇa naśyanti vipado 'khilāḥ
prāptaḥ sītā viyogādyāḥ sa kathaṃ vipadaḥ svayam

13.49

nijāni daśa janmāni nāradāya jagāda yaḥ
sa pṛcchati kathaṃ kāntāṃ svakīyāṃ phaṇināṃ patim

13.50

rājīvapāṇipādāsyā rūpalāvaṇyavāhinī
phaṇirāja tvayā dṛṣṭā bhāminī guṇaśālinī

13.51

anādikālamithyātvavātena kuṭilīkṛtān
kaḥ kṣamaḥ praguṇīkartuṃ lokān janmaśatairapi

13.52

kṣudhā tṛṣā bhayaṃ dveṣo rāgo moho mado gadaḥ
cintā janma jarā mṛtyurviṣādo vismayo ratiḥ

13.53

khedaḥ svedastathā nidrā doṣāḥ sādhāraṇe ime
aṣṭādaśāpi vidyante sarveṣāṃ duḥkhahetavaḥ

13.54

kṣudhāgnijvālayā taptaḥ kṣipraṃ śuṣyati vigrahaḥ
indriyāṇi na pañcāpi pravartante svagocare

13.55

vilāso 1 vibhramo hāsaḥ saṃbhramaḥ kautukādayaḥ
tṛṣṇayā pīḍyamānasya naśyanti tarasākhilāḥ

13.56

vāteneva hataṃ patraṃ śarīraṃ kampate 'khilam
vāṇī palāyate bhītyā viparītaṃ vilokyate

13.57

doṣaṃ gṛhṇāti sarvasya vinā kāryeṇa ruṣyati
dveṣākulo na kasyāpi manyate guṇamastadhīḥ

13.58

pañcākṣaviṣayāsaktaḥ kurvāṇaḥ parapīḍanam
rāgāturamanā nīco yuktāyukte na paśyati

13.59

kāntā me me sutā me svaṃ gṛhaṃ me mama bāndhavāḥ
itthaṃ mohapiśācena sakalo muhyate janaḥ

13.60

jñānajātikulaiśvaryataporūpabalādibhiḥ
parābhavati1 durvṛttaḥ samadaiḥ sakalaṃ janam

13.61

śleṣmamārutapittotthaistāpito rogapāvakaiḥ
kadācillabhate saukhyaṃ na pairāyattavigrahaḥ

13.62

kathaṃ mitraṃ kathaṃ dravyaṃ kathaṃ putrāḥ kathaṃ priyāḥ
kathaṃ khyātiḥ kathaṃ prītiritthaṃ dhyāyati cintayā

13.63

śvabhravāsādhikāsāte garbhe kṛmikulākule
janmino jāyate janma bhūyo bhūyo 'sukhāvaham

13.64

ādeśaṃ kurute yasya śarīramapi nātmanaḥ
kastasya jāyate vaśyo jariṇo hatacetasaḥ

13.65

nāmāpyākarṇitaṃ yasyai cittaṃ kampayatetarām
sākṣādupāgato mṛtyuḥ sa na kiṃ kurute bhayam

13.66

upasarge mahāroge putramitradhanakṣaye
viṣādaḥ svalpasattvasyai jāyate prāṇahārakaḥ

13.67

ātmāsaṃbhāvinīṃ bhūtiṃ vilokya parabhāvinīm
jñānaśūnyasya jīvasya vismayo jāyate paraḥ

13.68

sarvamidhyamaye heye śarīre kurute ratim
bībhatse kuthite nīcaḥ sārameyo yathā śave

13.69

vyāpāraṃ kurvataḥ khedo dehino dehamardakaḥ
jāyate vīryahīnasya vikalīkaraṇakṣamaḥ

13.70

śrameṇa durnivāreṇa deho vyāpārabhāvinā
tāpitaḥ svidyate kṣipraṃ ghṛtakumbha ivāgninā

13.71

nidrayā mohito jīvo na jānāti hitāhitam
sarvavyāpāranirmuktaḥ surayeva vicetanaḥ

13.72

haraḥ kapālarogārtaḥ śirorogī harirmataḥ
himetararuciḥ kuṣṭī pāṇḍurogī vibhāvasuḥ

13.73

nidrayādhokṣajo' vyāptaścitrabhānurbubhukṣayā
śaṃkaraḥ sarvadā ratyā rāgeṇa kamalāsanaḥ

13.74

rāmā sūcayate rāgaṃ dveṣo vairividāraṇam
moho vighnāparijñānaṃ bhītimāyudhasaṃgrahaḥ

13.75

ete yaiḥ pīḍitā doṣaistairmucyante kathaṃ pare'
siṃhānāṃ hatanāgānāṃ na khedo 'sti mṛgakṣaye

13.76

sarve rāgiṇi' vidyante doṣā nātrāsti saṃśayaḥ
rūpiṇīva sadā dravye gandhasparśarasādayaḥ

13.77

yadyekamūrtayaḥ santi brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
mithastathāpi kurvanti śiraśchedādikaṃ katham

13.78

ete naṣṭā yato' doṣā bhānoriva tamaścayaḥ
sa svāmī sarvadevānāṃ pāpanirrdalanakṣamaḥ

13.79

brahmaṇā yajjalasyāntarbījaṃ' nikṣiptamātmanaḥ
babhūva budbudastasmādetasmaujjagadaṇḍakam

13.80

tatra dvedhā kṛte jātā lokatrayavyavasthitiḥ
yadyevamāgame proktaṃ tadā tat' kva sthitaṃ jalam

13.81

nimnagāparvatakṣoṇīvṛkṣādyutpattikāraṇam
samastakāraṇābhāve' labhyate kva vihāyasi'

13.82

ekasyāpi śarīrasya kāraṇaṃ yatra durlabham
trilokakāraṇaṃ mūrtaṃ dravyaṃ tatra' kva labhyate

13.83

kathaṃ vidhīyate sṛṣṭiraśarīreṇa vedhasā
vidhānenāśarīreṇa śarīraṃ kriyate katham

13.84

vidhāya bhuvanaṃ sarvaṃ svayaṃ nāśayato vidheḥ
lokahatyā mahāpāpā bhavantī kena vāryate

13.85

kṛtakṛtyasya śuddhasya nityasya paramātmanaḥ
amūrtasyākhilajñasya kiṃ lokakaraṇe phalam

13.86

vināśya karaṇīyasya kriyate kiṃ vināśanam
kṛtvā vināśanoyasya jagataḥ karaṇena kim

13.87

pūrvāparaviruddhāni purāṇānyakhilāni vaḥ
śraddhīyante kathaṃ viprā nyāyaniṣṭhairmanīṣibhiḥ

13.88

dṛṣṭveti gaditaḥ kheṭaḥ kṣitidevānanuttarān
nirgatyopavanaṃ gatvā suhṛdaṃ nyagadīditi

13.89

śruto devaviśeṣo yaḥ1 purāṇārthaśca yastvayā
na vicāravatāṃ tatrai ghaṭate kiṃcana sphuṭam

13.90

nārāyaṇaścaturbāhurviriñciścaturānanaḥ
trinetraḥ pārvatīnāthaḥ kenedaṃ pratipadyate2

13.91

ekāsyo dvibhujo dvyakṣaḥ sarvo jagati dṛśyate
mithyātvākulitairlokairanyathā parikalpyate

13.92

anādinidhano loko vyomastho 'kṛtrimaḥ sthiraḥ
na tasya vidyate kartā gaganasyeva kaścana

13.93

preritāḥ svakṛtapūrvakarmabhiḥ sarvadā gaticatuṣṭaye 'ṅginaḥ
paryaṭanti sukhaduḥkhabhāginastannai parṇanicayā ivānilaiḥ

13.94

ghnanti ye vipadamātmano 'pi no brahmadhūrjaṭimurārikauśikoḥ
te parasya sukhakāraṇaṃ kathaṃ kovidaiḥ kathamivaṃ pratīyate

13.95

yo vibhāvasukarālitaṃ gṛhaṃ nātmanaḥ śamayate naro 'lasaḥ
so 'nyagehaśamane pravartate2 kaḥ karoti śubhadhīrivaṃ hṛdi

13.96

dveṣarāgamadamohamohitā ye vidanti3 sukhadāni nātmanaḥ
te parasya kathayanti śāśvataṃ muktimārgamapabuddhayaḥ katham

13.97

kāmabhogavaśavartibhiḥ khalairentyataḥ sthitamidaṃ jagattrayam
anyathā kathitamastacetanaiḥ śvabhravāsamanavekṣya duḥkhadam

13.98

kopathairbhavasamudrapātibhiścchādite jagati muktivartmani
yaḥ karoti na vicāramastadhīḥ sa prayāti śivamandiraṃ katham

13.99

chedatāpananigharṣatāḍanaistāpanīyamiva śuddhabuddhibhiḥ
śīlasaṃyamatapodayāguṇairdharmaratnamanaghaṃ parīkṣyate

13.100

devatāgamacaritraliṅgino ye parīkṣya vimalānupāsate
te nikṛtyaṃ2 laghukarmaśṛṅkhalaṃ yānti pāvanamanaśvaraṃ padam

13.101

devena devo hitamāptukāmaḥ śāstreṇa śāstraṃ parisucya darpam
parīkṣaṇīyaṃ mahanīyabodhairdharmeṇa dharmo yatinā yatiśca

13.102

devo vidhvastakarmā bhuvanapatinuto1 jñātalokavyavastho2
dharmo rāgādidoṣapramathanakuśalaḥ prāṇirakṣāpradhānaḥ3
heyopādeyatattvaprakaṭananipuṇaṃ yuktitaḥ śāstramiṣṭaṃ
vairāgyālaṃkṛtāṅgo yatiramitagatistyaktasaṃgopabhogaḥ

13.102.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ trayodaśaḥ paricchedaḥ ||13