Dharmapariksha 14
Dharmaparīkṣā 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.101 — 1 part
14.1
tavānyadapi mitrāhaṃ nigadāmi kutūhalam
vinigadyetyṛṣe rūpaṃ mumoca khacarāṅgajaḥ
14.2
tataḥ puṣpapuraṃ bhūyo viveśottarayā diśā
sārdhaṃ pavanavegena gṛhītvā tāpasākṛtim
14.3
sa ghaṇṭāṃ bherimātāḍya niviṣṭo hemaviṣṭare
āgatya māhanāḥ prāhurāgatastāpasaḥ kutaḥ
14.4
kiṃ tvaṃ vyākaraṇaṃ vetsi kiṃ vā tarkaṃ savistaram
karoṣi brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ kiṃ vādaṃ śāstrapāragaiḥ
14.5
tenoktamahamāyāto bhūdevā grāmato 'mutaḥ
vedmi vyākaraṇaṃ tarkaṃ vādaṃ vāpi na kiṃcana
14.6
viprāḥ prāhurvadaṃ krīḍāṃ vimucya tvaṃ yathocitam
svarūpapṛcchibhiḥ sārdhaṃ krīḍāṃ kartuṃ na yujyate
14.7
khecareṇa tato 'vāci tāpasākāradhāriṇā
kathayāmi yathāvṛttaṃ yuṣmabhyo 'haṃ paraṃ cake
14.8
yukte 'pi bhāṣite viprāḥ kurvate nirvicārakāḥ
āropyāyuktatāṃ duṣṭā rabhasopadravaṃ param
14.9
sūtrakaṇṭhāstato 'vocan vada bhadra yathocitam
sarve vicārakā viprā yuktapakṣānurāgiṇaḥ
14.10
tadīyaṃ vacanaṃ śrutvā jagāda khaganandanaḥ
nigadāmi tadābhīṣṭaṃ yadi yūyaṃ vicārakāḥ
14.11
bṛhatkumārikā mātā sākete nagare mama
dattā svakīyatātena madīyajanakāya sā
14.12
śrutvā tūryaravaṃ hastī kṛtānta iva dāruṇeḥ
matto bhaṅktvāgataḥ stambhaṃ vivāhasamaye tayoḥ
14.13
tataḥ palāyito lokaḥ samasto 'pi diśodiśaḥ
vivāhakāraṇaṃ hitvā sthiratvaṃ kva mahābhaye
14.14
vadhūḥ palāyamānena vareṇa vyākulātmanā
svāṅgasparśena niśceṣṭā pātitā vasudhātale
14.15
pātayitvā vadhūṃ naṣṭo bhartā paśyata paśyate
lokairityudite kvāpi lajjamāno varo gataḥ
14.16
sārdhaṃ māse tato bhūtvā garbhaḥ spaṣṭatvamāgataḥ
udareṇa samaṃ tasyā navamāsānavardhata
14.17
mātrā pṛṣṭā tataḥ putri kenedamudaraṃ kṛtam
sācacakṣe na jānāmi varāṅgasparśataḥ param
14.18
āgatāstāpasā gehaṃ bhojayitvā vidhānataḥ
mātāmahena te pṛṣṭāḥ kva yūyaṃ yātumudyatāḥ
14.19
aitairniveditaṃ tasya bho durbhikṣaṃ bhaviṣyati
atra dvādaśa varṣāṇi subhikṣe prasthitā vayam
14.20
tvamapyehi sahāsmābhirmṛthā mātra bubhukṣayā
kiṃcit kurūpakāraṃ vā praṇigadyeti te yayuḥ
14.21
mayā śrutvā vacasteṣāṃ mātṛgarbhanivāsinā
vicintitamidaṃ citte kṣudhācakitacetasā
14.22
saṃpatsyate 'tra durbhikṣaṃ varṣadvādaśakaṃ yadi
kiṃ kṣudhā mriyamāṇo 'haṃ kariṣye nirgatastadā
14.23
cintayitveti varṣāṇi garbhe 'haṃ dvādaśa sthitaḥ
aśanāyābhayagrastaiḥ kva deho nāvatiṣṭhate
14.24
ājagmustāpasā bhūyaste garbhamabhi tasthuṣi
mayi mātāmahāvāsaṃ durbhikṣasya vyatikrame
14.25
praṇamya tāpasāḥ pṛṣṭā mamāryeṇācacakṣire
subhikṣaṃ bhadra saṃpannaṃ prasthitā viṣayaṃ nijam
14.26
mayi śrutvā vacasteṣāṃ garbhato niryiyāsati
ajaniṣṭa savitrī me vedanākrāntavigrahā
14.27
kanyāṃ kṣiptvā puraścullyāḥ patitāyā vicetasaḥ
nirgatyodarato māturnipatāmi sma bhasmani
14.28
utthāya pātramādāya jananī bhaṇitā mayā
dehi me bhojanaṃ mātaḥ kṣudhito nitarāmaham
14.29
āryo mama tataḥ prāha dṛṣṭaḥ ko 'pi tapodhanāḥ
yuṣmābhirjātamātro 'pi yācamāno 'tra bhojanam
14.30
tairūktamayamutpāto gehānnirghāṭyatāṃ sphuṭam
bhaviṣyatyanyathā sādho tava vighnaparaṃparā
14.31
tato 'haṃ gadito mātrā yāhi re yamamandiram
tāpako mama durjātaḥ sa te dāsyati bhojanam
14.32
mayāvāci tato mātarādeśo mama dīyatām
tayā nyagādi yāhi tvaṃ nirgatya mama gehataḥ
14.33
tato 'haṃ bhasmanā dehamavaguṇṭhya vinirgataḥ
tato muṇḍaśiro bhūtvā tāpasastāpasaiḥ saha
14.34
sthito 'haṃ tāpasasthāne kurvāṇo duṣkaraṃ tapaḥ
na śreyaskāryamārabhya pramādyanti hi paṇḍitāḥ
14.35
mayā gatavatā śrutvā sāketapuramekadā
mātā vivāhyamānā svā vareṇānyena vīkṣitā
14.36
vinivedya svasaṃbandhaṃ mayā pṛṣṭāstapodhanāḥ
ācakṣate na doṣo 'sti pareṇāsyā vivāhane
14.37
draupadyāḥ pañca bhartāraḥ kathyante yatra pāṇḍavāḥ
jananyāstava ko doṣastatra bhartṛdvaye sati
14.38
ekadā pariṇītāpi vipanne daivayogataḥ
bhartaryakṣatayoniḥ strī punaḥ saṃskāramarhati
14.39
pratīkṣatāṣṭa varṣāṇi prasūtā vanitā satī
aprasūtā tu catvāri proṣite sati bhartari
14.40
pañcasveṣu gṛhīteṣu kāraṇe sati bhartṛṣu
na doṣo vidyate strīṇāṃ vyāsādīnāmidaṃ vacaḥ
14.41
ṛṣīṇāṃ vacasānena jñātvā māturadoṣatām
ekāntasthastapaḥ kurvan vatsaraṃ tāpasāśrame
14.42
mahīmaṭāṭyamāno 'haṃ tīrthayātrāparāyaṇaḥ
tataḥ pattanamāyāto yuṣmadīyamidaṃ dvijāḥ
14.43
ācacakṣa tato viprāḥ kopavisphuritādharāḥ
īdṛśaṃ śikṣitaṃ duṣṭa kvāsatyaṃ jalpitaṃ tvayā
14.44
kṛtvaikatrānṛtaṃ sarvaṃ nūnaṃ tvaṃ vedhasā kṛtaḥ
asaṃbhāvyāni kāryāṇi parathā bhāṣase katham
14.45
ācaṣṭe sma tataḥ kheṭo viprāḥ kiṃ jalpayedṛśam
yuṣmākaṃ kiṃ purāṇeṣu kāryamīdṛṅ na vidyate
14.46
tato 'bhāṣyata bhūdevairīdṛśaṃ yadi vīkṣitam
tvayā vede purāṇe vā kvacidbrūtra tadā vada
14.47
ākhyatkheṭo dvijā vacmi paraṃ yuṣmadbibhemyaham
vicāreṇa vinā yūyaṃ ced gṛhṇīthākhilaṃ vacaḥ
14.48
yeṣāṃ vedapurāṇeṣu brahmahatyā pade pade
te gṛhṇītha kathaṃ yūyaṃ kathyamānaṃ subhāṣitam
14.49
purāṇaṃ mānavo dharmaḥ sāṅgo vedaścikitsitam
ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ
14.50
manuvyāsavasiṣṭhānāṃ vacanaṃ vedasaṃyutam
apramāṇayataḥ puṃso brahmahatyā duruttarā
14.51
heturnivāyate tatra dūṣaṇaṃ yatra vidyate
ko 'pi trasyati nirdoṣe tapyamāne 'pi kāñcane
14.52
avādi vaidikairbhadra vākyataḥ pātakaṃ kutaḥ
niśāto gaditaḥ khaḍgo lunīte rasanāṃ na hi
14.53
vacanoccāramātreṇa kalmaṣaṃ yadi jāyate
tadoṣṇo vahnirityukte vacanaṃ kiṃ na dahyate
14.54
ācakṣva tvaṃ purāṇārthaṃ yathāvṛttamaśaṅkitaḥ
vayaṃ naiyāyikāḥ sarve gṛhṇīmo nyāyabhāṣitam
14.55
tataḥ svaparaśāstrajño vyācaṣṭe gaganāyanaḥ
yadyevaṃ śrūyatāṃ viprāḥ spaṣṭayāmi manogatam
14.56
ekatra suptayornāryorbhāgīrathyākhyayordvayoḥ
saṃpannagarbhāyoḥ putraḥ khyāto 'jani bhagīrathiḥ
14.57
yadi strīsparśamātreṇa garbhaḥ saṃbhavati striyāḥ
māturme na kathaṃ jātaḥ puruṣasparśatastadā
14.58
dhṛtarāṣṭrāya gāndhārī dvimāse kila dāsyate
tāvadrajasvalā jātā pūrvaṃ sā saṃpradānataḥ
14.59
caturthe vāsare snātvā panasāliṅgane kṛte
vardhayantyudaraṃ tasyā garbho 'jani mahābharaḥ
14.60
dhṛtarāṣṭrāya sā dattā pitrā garbhabilokane
lokāpavādanodāya sarvo 'pi yatate janaḥ
14.61
yadūḍhayā tayā jātaṃ panasasye phalaṃ param
babhūva jaṭhare tasya putrāṇāṃ śatamurjitam
14.62
kheṭaḥ prāha kimīdṛkṣaḥ purāṇārtho 'sti vā na vā
te prāhurnitarāmasti ko bhadremaṃ niṣedhati
14.63
panasāliṅgane putrāḥ santītyavitathaṃ yadi
tadā nṛsparśataḥ putraprasūtirvitathā katham
14.64
śrutveti vacanaṃ tasya bhāṣitaṃ dvijapuṃgavaiḥ
tvaṃ bhartṛsparśāto jāto bhadra satyamidaṃ vacaḥ
14.65
tāpasoyaṃ vacaḥ śrutvā varṣadvādaśakaṃ sthitaḥ
jananyā jaṭhare nedaṃ pratipadyāmahe param
14.66
jagāda khecaraḥ pūrvaṃ subhadrāyā muradviṣau
cakravyūhaprapañcasya vyadhīyata nivedanam
14.67
tadāśrāvi kathaṃ mātṛgarbhasthenābhimanyunā
kathaṃ mayā na bhūdevāstāpasānāṃ vacaḥ punaḥ
14.68
mayene muninā dhaute svakaupīne sarovare
pītaḥ śukraraso 'bhyetyaṃ maṇḍūkyā salilasthayā
14.69
tadīyapānato garbhe saṃpanne sati dardurī
sāsūt sundarīṃ kanyāṃ saṃpūrṇe samaye sati
14.70
na jāterasmadīyāyā yogyeyaṃ śubhalakṣaṇā
iti jñātvā tayā kṣiptā maṇḍūkyā nalineodale
14.71
ekadā yatinā dṛṣṭvā sā sarovaramīyuṣā
svīkṛtā snehato jñātvā svabījabalasaṃbhavā
14.72
upāyairvividhaistene sā prapālya vivardhitā
apatyapālane sarvo nisargeṇa pravartate
14.73
udakyayā tayā tasya kaupīnaṃ śukrakaśmalam
paridhāya kṛtaṃ snānaṃ kadācidyauvanodaye
14.74
jātaṃ tasyāstato garbhaṃ vijñāya nijavīryajam
taṃ muniḥ stambhayāmāsa kanyādūṣaṇaśaṅkitaḥ
14.75
saptavarṣasahasrāṇi garbho 'sau niścalīkṛtaḥ
atiṣṭhadudare tasyāḥ kurvāṇaḥ pīḍanaṃ param
14.76
pariṇītā tato bhavyā rāvaṇena mahātmanā
vitīrṇā munināsūta putramindrajitābhidham
14.77
pūrvamindrajite jāte saptavarṣasahasrakaiḥ
babhūva rāvaṇaḥ paścāt khyāto mandodarīpatiḥ
14.78
saptavarṣasahasrāṇi kathamandrajitaḥ sthitaḥ
savitrījaṭhare nāhaṃ varṣadvādaśakaṃ katham
14.79
jajalpuryājñikāḥ sādho tava satyamidaṃ vacaḥ
paramutpannamātreṇa tapo 'grāhi kathaṃ tvayā
14.80
pariṇītābhavat kanyā kathaṃ te jananī punaḥ
sudurghaṭamidaṃ brūhi saṃdehadhvāntavicchide
14.81
nabhaścaro 'vadadvacmi śrūyatāmavadhānataḥ
pārāśaro 'janiṣṭātra tāpasastāpasārcitaḥ
14.82
asāvuttarituṃ nāvā kaivartyā vāhyamānayā
praviṣṭaḥ kanyayā gaṅgāṃ navayauvanadehayā
14.83
tāmeṣa bhoktumārebhe dṛṣṭvā tāruṇyaśālinīm
puṣpāyudhaśarairbhinnaḥ sthānāsthāne na paśyati
14.84
cakame sāpi taṃ bālā śāpadānavibhīllukā1
akṛtyakaraṇenāpi sarvo rakṣati jīvitam
14.85
tapaḥprabhāvato 'kāri tena tatra tamasvinī1
sāmagrīto vinā kāryaṃ kiṃcanāpi na sidhyati
14.86
suratānantaraṃ jātastayorvyāsaḥ śarīrajaḥ
yācamāno mamādeśaṃ dehi tāteti bhaktitaḥ
14.87
atraiva vatse tiṣṭha tvaṃ kurvāṇaḥ pāvanaṃ tapaḥ
pārāśaro dadau tasmai niyogamiti tuṣṭadhīḥ
14.88
bhūyo yojanagandhākhyāṃ saugandhyavyāptadiṅmukhām
agāt pārāśaraḥ kṛtvā kumārīṃ yogyamāśramam
14.89
tāpasaḥ piturādeśājjananāṃnantaraṃ katham
vyāso māturahaṃ nāsmi kathametadvicāryaṃtām
14.90
dhīvarī jāyate kanyā vyāse 'pi tanaye sati
mayi mātā na me 'trāsti kiṃ paraṃ pakṣapātataḥ
14.91
ādityasaṃgena sute 'pi jāte bhūyo 'pi kuntī bhavati sma kanyā
mātā madīyā na kathaṃ mayīdaṃ vicāraṇīyaṃ manasā mahadbhiḥ
14.92
uddālakarṣiḥ suranimnagāyāṃ svapne svaśukraṃ kṣaritaṃ gṛhītvā
mahātapāḥ sarvajanaprasiddhaścakāra paṅkeruhapatrasaṃstham
14.93
devīva devībhiramā kumārī raghoḥ sakhībhirguṇarājadhānī
śarīrajā candramatīti nāmnā rajasvalā snātumiyāya gaṅgām
14.94
āghrāyamāṇe kamale kumāryāḥ śukraṃ praviṣṭaṃ jaṭhare tadasyāḥ
śukterivāmbho bhavati sma garbhaṃ āpyāyamāno 'khiladehayaṣṭim
14.95
vilokya tāṃ garbhavatīṃ savitryā nivedyamānāṃ tarasā kṣitīśaḥ
niveśayāmāsa vanāntarāle trasyanti santo gṛhadūṣaṇebhyaḥ
14.96
munernivāse tṛṇabindunāmnaḥ sā nāgaketuṃ tanayaṃ kumārī
asūta durnītirivārthanāśaṃ viśuddhakīrtivyapaghātahetum
14.97
gaveṣaya svaṃ pitaraṃ vraja tvaṃ bālā nigadyeti vivignacittā
mañjūṣayāme viniveśya bālaṃ pravāhayāmāsa surāpagāyām
14.98
dṛṣṭvā tarantīṃ tridaśāpagāyāmuddālakastāmavatārya sadyaḥ
svabojajaṃ putramavetya tasyā madhye sa jagrāha viśuddhabodhaḥ
14.99
tatrāgatāṃ candramatīṃ kumārīṃ vimārgayantīṃ tanayaṃ vilokya
pradarśya taṃ tāṃ nijagāda bāle tuṣṭastavāhaṃ bhava me priyā tvam
14.100
sācaṣṭa sādho janakena dattā bhavāmi kāntā tava niścitāham
tvaṃ gaccha taṃ prārthaya muktaśaṅkaḥ svayaṃ na gṛhṇanti patiṃ kulīnāḥ
14.101
gatvā tatra tapodhano 'mitagatistāṃ prārthya bhūmīśvaraṃ
labdhvā candramatīṃ mahāguṇavatīṃ cakre priyāmātmanaḥ
ānandena vivāhya yauvanavatīṃ kṛtvā kumārīṃ punaḥ
kiṃ prāṇī na karoti manmathaśarairbhinnaḥ samaṃ pañcabhiḥ
14.101.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ caturdaśaḥ paricchedaḥ ||14