Dharmapariksha 16
Dharmaparīkṣā 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.104 — 1 part
16.1
ekaiko vānaraḥ pañca jagāmātha dharādharān1
gṛhītvā helayākāśe kurvan krīḍāmanekadhā
16.2
rāmāyaṇābhidhe śāstre vālmīkimuninā kṛte
kiṃ bho dāśarathervṛttamīdṛkṣaṃ kathyate na vā
16.3
te 'vocannīdṛśaṃ satyaṃ kenedaṃ kriyate 'nyathā
prabhātaṃ chādyate jātu na kenāpi hi pāṇinā
16.4
tato raktapaṭo 'lāpodyadeko vānaro dvijāḥ
ādāya parvatān pañca gagane yāti līlayā
16.5
śṛgālau dvau tadā stūpamekamādāya māṃsalau5
vrajantau nabhasi kṣipraṃ vāryate kena kathyatām
16.6
bhavadīyamidaṃ satyaṃ madīyaṃ6 nātra dṛśyate
vicāraśūnyatāṃ hitvā kāraṇaṃ na paraṃ mayā
16.7
yuṣmākamīdṛśe śāstre devadharmāvapīdṛśau
kāraṇe kaśmale kāryaṃ nirmalaṃ jāyate kutaḥ
16.8
nāsmākaṃ yujyate madhye mithyājñānavṛtātmanām
īdṛśānāmavasthātumuktvāsau nirayayau tataḥ
16.9
muktvā raktapaṭākāraṃ mitramūce manojavaḥ
sarvāsaṃbhāvanīyārthaṃ paraśāstraṃ śrutaṃ tvayā
16.10
etaduktamanuṣṭhānaṃ kurvāṇo nāśnute phalam
sikatāpīlane tailaṃ kadā kenopalabhyate
16.11
vānarai rākṣasā hantuṃ śakyante na kathaṃcana
kva mahāṣṭaguṇā devāḥ kva tiryañco vicetasaḥ
16.12
utkṣipyante kathaṃ śailā garīyāṃsaḥ plavaṅgamaḥ
kathaṃ tiṣṭhantyakūpāre 'gādhanirmuktapāthasi
16.13
varaprasādato jāto yadyavadhyo divaukasām1
tadāsau mānavībhūya hanyate kena rāvaṇaḥ
16.14
amarā vānarībhūya nijaghnū rākṣasādhipam
naiṣāpi yujyate bhāṣā nepsitā labhyate gatiḥ
16.15
sarvavedī kathaṃ datte śaṃkaro1 varamīdṛśam
devānāmāpa durvāraṃ bhuvanopadravo yataḥ
16.16
nārthaḥ1 parapurāṇeṣu cintyamāneṣu dṛśyate
navanītaṃ kadā toye mathyamāne hi labhyate
16.17
śākhāmṛgo bhavantyete na sugrīvapuraḥsarāḥ2
na lokakalpitā mitra rākṣasā rāvaṇādayaḥ
16.18
vidyāvibhavasaṃpannā jinadharmaparāyaṇāḥ
śucayo mānavāḥ1 sarve sadācārā mahaujasaḥ2
16.19
tataḥ śākhāmṛgāḥ proktā yataḥ śākhāmṛgadhvajāḥ
siddhānakamahāvidyā rākṣasā rākṣasadhvajāḥ
16.20
gautamena yathā proktāḥ śreṇikāya gaṇeśinā
śraddhātavyostathā bhavyaiḥ śaśāṅkojjvaladṛṣṭibhiḥ
16.21
parakīyaṃ paraṃ sādho purāṇaṃ darśayāmi te
ityuktvā śvetabhikṣutvaṃ jagrāhāsau samitrakaḥ
16.22
eṣa dvāreṇa ṣaṣṭhena gatvā puṣpapuraṃ tataḥ
āsphālya sahasā bherīmārūḍhaḥ kanakāsane
16.23
āgatya brāhmaṇaiḥ pṛṣṭaḥ kiṃ vetsi ko gurustava
katuṃ śaknoṣi kiṃ vādaṃ sauṣṭhavaṃ dṛśyate param
16.24
tenoktaṃ vedmi no kiṃcit vidyate na gururmama
vādanāmāpi no vedmi vādaśaktiḥ kutastanī
16.25
adṛṣṭapūrvaṃkaṃ dṛṣṭvā niviṣṭo 'ṣṭāpadāsane
pratāḍaca mahatīṃ bherīṃ mahāśabdadidṛkṣayā
16.26
ābhīratanayau mūrkhau sarvaśāstrabahiṣkṛtau
paryaṭāvo mahīṃ bhītyā gṛhītvāvāṃ svayaṃ tapaḥ
16.27
te 'bhāṣanta kuto bhītyā yuvābhyāṃ svīkṛtaṃ tapaḥ
uparodhene jalpa tvamasmākaṃ kautukaṃ param
16.28
śvetabhikṣustato 'jalpīdābhīraviṣaye pitā
āvayoruraṇaśrīko vṛkṣagrāmamavasthitaḥ
16.29
anyedyuravipālasya pitrā jāte jvare sati
āvāmuraṇarakṣārthaṃ prahitāvaṭavīṃ gatau
16.30
bahuśākhopaśākhāḍhyaḥ kuṭumbīva phalānataḥ
kapitthapādapo dṛṣṭastatrāvābhyāṃ mahodayaḥ
16.31
tato 'vādi mayā bhrātā kapitthādanacetasā
ahamadmi kapitthāni rakṣa bhrātarravīramāḥ
16.32
tataḥ pālayituṃ yāte' sodarye' 'sminnavīgaṇam
durārohaṃ tamālokya kapitthaṃ cintitaṃ mayā
16.33
na śaknomyahamāroḍhuṃ durārohe 'tra pādape
khādāmi kathametāni' bubhukṣākṣīṇakukṣikaḥ
16.34
svayaṃ ca sanmukhaṃ gatvā vicintyeti ciraṃ mayā
chittvā śiro nijaṃ kṣipraṃ sarvaprāṇena pādape
16.35
yathā yathā kapitthāni svecchayātti śiro mama
mahāsukhakarīṃ tṛptiṃ gātraṃ yāti tathā tathā
16.36
vilokya jaṭharaṃ pūrṇamadhastādetya mastake
kaṇṭhe niḥsaṃdhike lagne gato draṣṭumavīraham
16.37
yāvattato vrajāmi sma kumāramavalokitum
tāvacchayitamadrākṣaṃ bhrātaraṃ kānanāntare
16.38
utthāpya sa mayā pṛṣṭo bhrātaryātāḥ kva meṣikāḥ
tenoktaṃ mama suptasya kvāpi tāta palāyitāḥ
16.39
bhrātā tato mayā prokto naṣṭvā yāvaḥ kutaścana
nigrahīṣyati vijñāya kopiṣyati pitāvayoḥ
16.40
paraṃ gatau mariṣyāvaḥ paradeśe bubhukṣayā
nirliṅgau yena tenāvāṃ bhavāvo bhadra liṅginau
16.41
yaṣṭikambalamuṇḍatvalakṣaṇaṃ liṅgamāvayoḥ
vidyate śvetabhikṣūṇāṃ sukhabhojanasādhanam
16.42
kulena sitavastrāṇāṃ yato nau bhāktikaḥ pitā
śvetabhikṣū bhavāvo 'to nānyaliṅgaiḥ prayojanam
16.43
iti jñātvā svayaṃ bhūtvā śvetāmbaratapodhanau
āyātau bhavatāṃ sthāne hiṇḍamānau mahītalam
16.44
te prāhurna bibheṣi tvaṃ yadyapi śvabhrapātataḥ
tathāpi yujyate vaktuṃ nedṛśaṃ vratavartinam
16.45
abhāṣiṣṭa tataḥ kheṭo dhṛtaśvetāmbarākṛtiḥ
kiṃ vālmīkipurāṇe vo vidyate nedṛśaṃ vacaḥ
16.46
ūcustato dvijā dṛṣṭaṃ tvayā kvāpi' yadīdṛśam
tadā vyācakṣva niḥśaṅkastato 'vādīnnabhaścaraḥ
16.47
yo viṃśatimahābāhurmahādhairyo daśānanaḥ
so 'bhavadrākṣasādhīśo viśruto bhuvanatraye
16.48
tenārādhayatā śaṃbhuṃ stheyasīṃ bhaktimīyuṣā'
chinnāni karavālena mastakāni navātmanaḥ
16.49
'phullādharadalaistena pūjito mukhapaṅkajaiḥ
tato gaurīpatirbhaktyā varārthī kurute na kim
16.50
nijena bāhunā śravyaṃ' kṛtvā rāvaṇahastakam
saṃgītaṃ kartumārebhe devagandharvamohakam
16.51
gaurīvadanavinyastāṃ dṛṣṭimākṛṣya dhūrjaṭiḥ
vilokya sāhasaṃ tasya dattavānīpsitaṃ varam
16.52
niḥsaṃdhiyojitā bhūyastatra mūrdhaparaṃparā
uṣṇābhirasradhārābhiḥ siñcantī dharaṇītalam
16.53
kimīdṛśaḥ purāṇārtho vālmīkīyo 'sti bho na vā
nigadyatāṃ tadā satyaṃ yūyaṃ cetsatyavādinaḥ
16.54
te vyācacakṣire sādho satyamevedamaudṛśam
pratyakṣamīkṣitaṃ khyātaṃ ko 'nyathā kartumīśate
16.55
śvetabhikṣustato 'vocanmūrdhāno yadi kartitāḥ
rāvaṇasya navā lagnāstadaiko na kathaṃ mama
16.56
yuṣmadīyamidaṃ satyaṃ nāsmadīyaṃ vacaḥ punaḥ
kāraṇaṃ nātra paśyāmi muktvā mohavijṛmbhaṇam
16.57
haraḥ śirāṃsi lūnāni punaryejayate yadi
svaliṅgaṃ tāpasaiśchinnaṃ tadānīṃ kiṃ na yojitam
16.58
svopakārākṣamaḥ śaṃbhurnānyeṣāmupakārakaḥ
na svayaṃ māryamāṇo hi paraṃ rakṣati vairitaḥ
16.59
anyacca śrūyatāṃ viprāḥ putraṃ dadhimukhābhidham
śrīkaṇṭhabrāhmaṇī khyātaṃ śiromātramajījanat
16.60
śrutayaḥ smṛtayastena nirmalokaraṇakṣamāḥ
svīkṛtāḥ sakalāḥ kṣipraṃ sāgareṇeva sindhavaḥ
16.61
tenāgastyo munirdṛṣṭo jātu kṛtvābhivādanam
tvayādya me gṛhe bhojyamiti bhaktyā nimantritaḥ
16.62
agastyastamabhāṣiṣṭa kvāsti te bhadra tadgṛham
māṃ tvaṃ bhojayase yatra vidhāya paramādaram
16.63
tenāgadyata kiṃ pitrorgehaṃ sādho mamāsti no
muninoktaṃ na te 'nena saṃbandhaḥ ko 'pi vidyate
16.64
dānayogyo gṛhastho 'pi kumāro neṣyate gṛhī
dānadharmakṣamā sādhvī gṛhiṇī gṛhamucyate
16.65
nigadyeti gate tatra tenoktau pitarāvidam
kaumāryadoṣavicchedo yuvābhyāṃ kriyatāṃ mama
16.66
tābhyāmuktaṃ sa te putra ko 'pi datteṃ na ḍikkarīm
āvāṃ nirākariṣyāvaḥ kāntāśraddhāṃ tathāpi te
16.67
dravyeṇa bhūriṇā tābhyāṃ gṛhītvā niḥsvadehajām
kṛtvā mahotsavaṃ yogyaṃ tato 'sau pariṇāyitaḥ
16.68
tābhyāmeṣa tato 'vāci svalpakālavyatikrame1
nāvayorasti vatsa svaṃ2 tvaṃ svāṃ pālaya vallabhām
16.69
tato dadhimukhenoktā svavadhūraihi vallabhe
vrajāvaḥ kvāpi jīvāvaḥ pitṛbhyāṃ pellitau3 gṛhāt
16.70
tataḥ pativratāropya sikyake dayitaṃ nijam
babhrāma dharaṇīpṛṣṭhe darśayantī gṛhe gṛhe
16.71
pālayantīmimāṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ vikalaṃ patim
cakrire mahatīṃ bhaktiṃ dadānāḥ kaśipaṃ1 prajāḥ
16.72
tathā pativratā pūjāṃ labhamānā pure pure
ekadojjayinīṃ prāptā bhūriṭiṇṭākulāṃ satī
16.73
sā ṭiṇṭākīlake muktvā sikyakaṃ kāntasaṃyutam
gatā prārthayituṃ bhojyamekahā nagarāntare
16.74
parasparaṃ mahāyuddhe jāte 'tra dyūtakārayoḥ
ekasyekaḥ śiraśchedaṃ cakre khaḍgena vegataḥ
16.75
asinotkṣipyamāṇena vilūna sati sikyake
mūrdhā dadhimukhasyaitya lagnastatra kabandhake
16.76
tato dadhimukho bhūtvā lagnaniḥsaṃdhimastakaḥ
sarvakarmakṣamo jāto naraḥ sarvāṅgasundaraḥ
16.77
kiṃ jāyate na vā satyamidaṃ vālmīkibhāṣitam
nigadyatāṃ mama kṣipraṃ paryālocya svamānase
16.78
aśaṃsibuddhijāstathyaṃ kenedaṃ kriyate 'nyathā
udito 'nudito bhānurbhaṇyamāno na jāyate
16.79
kheṭenāvāci tasyāsau niśchedo 'nyakabandhake
yadi niḥsaṃdhiko lagnastadā chedī kathaṃ na me
16.80
śitena karavālena rāvaṇena dvidhā kṛtaḥ
tathāṅgadaḥ kathaṃ lagno yojyamāno hanūmatā
16.81
ārādhya devatāṃ labdhvā tataḥ piṇḍaṃ manopsitam
dānavendro dadau devyostanayotpattihetave
16.82
dvidhākṛtya tayā dattaṃ sapatnyā mohato dale
dvidhā garbhastayordevyorbhavati sma dvayorapi
16.83
jātaṃ khaṇḍadvayaṃ dṛṣṭvā saṃpūrṇe samaye sati
tābhyāṃ nītvā bahiḥ kṣipraṃ jarayā saṃdhitaṃ punaḥ
16.84
tatra jāto jarāsaṃdho virnāijatanarāmaraḥ
sarvakarmakṣamaḥ khyāto mahanīyaparākramaḥ
16.85
śakaladvitayaṃ lagnaṃ yojyamānaṃ gatavraṇam
savraṇo na kathaṃ mūrdhā madīyaḥ kathyatāṃ dvijāḥ
16.86
jarāsaṃdhāṅgadau yatra dvedhākṛtakalevarau
jīvitau militau tatra na ki me mūrdhavigrahau
16.87
ekīkṛtya kathaṃ skandaḥ ṣaṭkhaṇḍo 'pi vinirmitaḥ
pratīyate na me yogaśchinnayormūrdhadehayoḥ
16.88
atha ṣaḍvadano devaḥ ṣoḍhāpyekatvamaśnute
tadayuktaṃ yato nāryā devaḥ saṃpadyate kutaḥ
16.89
nirastāśeṣaraktādimalāyāṃ devayoṣiti
śilāyāmiva garbhasya saṃbhavaḥ kathyatāṃ katham
16.90
dvijairuktamidaṃ sarvaṃ sūnṛtaṃ bhadra bhāṣitam
paraṃ kathaṃ phalairmūrdhnā jagdhaiḥ pūrṇaṃ tavodaram
16.91
tato babhāṣe sitavastradhārī bhukteṣu tṛpyanti kathaṃ dvijeṣu
pitāmahādyāḥ pitaro vyatītā deho na me mūrdhni kathaṃ samīpe
16.92
dagdhā vipannāścirakālajātāstṛpyanti bhukteṣu pareṣu yatra
āsannavartī mama tatra kāyo na vidyamānaḥ kimato vicitram
16.93
itthaṃ mahāntaḥ puruṣāḥ purāṇā dharmapravīṇāḥ parathopadiṣṭāḥ
vyāsādibhiḥ śvabhragaterabhītaiḥ prarūḍhamithyātvatamo 'vagūḍhaiḥ1
16.94
jināṅghripaṅkeruhacañcarīko duryodhano dhanyatamo 'ntyadehaḥ
bhīmena yuddhe nihato mamāra vyāso jagādetyanṛtaṃ vimugdhaḥ
16.95
muktyaṅganāliṅganalolacittāḥ śrīkumbhakarṇendrajitādayo ye
vigarhya1 māṃsāśanadoṣaduṣṭaṃ te rākṣasatvaṃ janakhādi nītāḥ
16.96
jagāma yaḥ siddhivadhūvaratvaṃ vālirmahātmā hatakarmabandhaḥ
nītaḥ sa rāmeṇa nihatya mṛtyuṃ vālmīkiritthaṃ vitathaṃ babhāṣe
16.97
laṅkādhinātho gatibhaṅgaruṣṭaḥ śrīvālaye yogavidhau sthitāya
kailāsamutkṣepayituṃ pravṛtto vidyāprabhāvena vikṛtya kāyam
16.98
jinendrasaudhavyapaghātarakṣī niḥpīḍaya pādena munirnagendram
laṅkādhipo yo dhṛtarāvaṇākhyo saṃkocya pādaṃ rudate nitāntam
16.99
kailāsaśailoddharaṇaṃ prasiddhaṃ vālau kaviryojayati sma rudre
kva rāvaṇaḥ suvratatīrthabhāva kvo śaṃkaraḥ sanmatitīrthavartī
16.100
ahalyayā dūṣitadīnavṛttiryaḥ śakranāmā bhuvi khecareśaḥ
saudharmadevo na viśuddhavṛttiḥ śarīrasaṃgo 'sti na devanāryoḥ1
16.101
saudharmakalpādhipatirmahātmā sarvādhikaśrīrdaśakandhareṇa
vyajīyatetyastadhiyo bruvāṇā bruvanti kīṭena jitaṃ mṛgendram
16.102
indrābhidhāne vijite khagendre vinirjitaṃ svargapatiṃ vadanti
mahīyasāṃ kaṃ vitaranti1 doṣaṃ na durjanāḥ sarvavicāraśūnyāḥ
16.103
yaḥ sevanīyo bhuvanasya viṣṇuḥ khyātastrikhaṇḍādhipatirbalīyān
kathaṃ sa dūto 'jani sārathirvā pārthasya2 bhṛtyasya nijasya citram
16.104
mānasamrohaprathanasamarthaṃ laukikavākyaṃ janitakadartham
itthamavetyāmitagativāryaṃ śuddhamanobhirmanasi na kāryam1
16.104.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ ||16