Dharmapariksha 17
Dharmaparīkṣā 17
- Language
- Sanskrit
Contents
- 17.100 — 1 part
17.1
niruttarāṃstathālokya kheṭaputrau dvijanmanaḥ
nirgatya kānanaṃ yātau bhūribhūruhabhūṣitam
17.2
āsīnau pādapasyādho muktvā śvetāmbarākṛtim
sajjanasyeva namrasya vicitraphalaśālinaḥ
17.3
ūce pavanavegastaṃ jighṛkṣujineśāsanam
mitra dvijādiśāstrāṇāṃ viśeṣaṃ mama sūcaya
17.4
tamuvāca manovego vedaśāstraṃ dvijanmanām
pramāṇaṃ mitra dharmādāvakṛtrimamadūṣaṇam
17.5
hiṃsā nivedyate yena janmoṃrvīruhavardhinī
pramāṇīkriyate nātrai ṭhakaśāstramivottamaiḥ
17.6
vede nigaditā hiṃsā jāyate dharmakāraṇam
na punaṣṭhakaśāstreṇa na viśeṣo 'tra dṛśyate
17.7
nāpauruṣeyetāheturvede dharmanivedane
tasyā vicāryamāṇāyāḥ sarvathānutpattitaiḥ
17.8
akṛtrimaḥ kathaṃ vedaḥ kṛtastālvādikāraṇaiḥ
prāsādo 'kṛtrimo noktastakṣavyāpāranirmitaḥ
17.9
tālvādikāraṇaṃ tasya vyañjakaṃ na tu kārakam
nātrāvalokyate hetuḥ ko 'pi niścayakāraṇam
17.10
yathā kumbhādayo vyañjyā dīparkairvyañjakairvinā
vijñāyante tathā śabdā vinā tālvādibhirna kim
17.11
kṛtrimebhyo na śāstrebhyo viśeṣaḥ ko 'pi dṛśyate
apauruṣeyatā tasya vaidikaiḥ1 kathyate katham
17.12
vyajyante vyāpakā varṇāḥ sarve tālvādibhirna kim1
vyañjakairekadā kumbhā dīpakairiva sarvathā
17.13
sarvajñena vinā tasya kenārthaḥ kathyate sphuṭam
na svayaṃ bhāṣate svārthaṃ visaṃvādopalabdhitaḥ
17.14
aidaṃyugīnagotrarṣiśākhādīni sahasraśaḥ
anādinidhano vedaḥ kathaṃ sūcayituṃ kṣamaḥ
17.15
pāraṃparyeṇa se jñeyo nedṛśaṃ sundaraṃ2 vacaḥ
sarvajñena vinā mūle pāraṃparyaṃ kutastanam
17.16
samastairapyasarvajñairvedo jñātuṃ na śakyate
sarve viccakṣuṣo mārgaṃ kutaḥ paśyanti kāṅkṣitam
17.17
kālenānādinā naṣṭaṃ1 kaḥ prakāśayate punaḥ
asarvajñeṣu sarveṣu vyavahāramivādimam
17.18
nāpauruṣeyatā1 sādhvī sarvatrāpi matā satām
panthā hi2 jāracaurāṇāṃ manyate kairakṛtrimaḥ
17.19
adhvaryubhiḥ kṛtā yāge hiṃsā saṃsārakāriṇī
pāpadhikairivāraṇye prāṇipīḍākarī yataḥ
17.20
hanyamānā haṭhājjīvā yājñikaiḥ khaṭṭikairivaṃ
svargaṃ yāntīti bho citraṃ saṃkleśavyākulīkṛtāḥ
17.21
yā dharmaniyamadhyānasaṃgataiḥ sādhyate 'ṅgibhiḥ
kathaṃ svargagatiḥ sādhyā hanyamānairasau haṭhāt
17.22
vaidikānāṃ vaco grāhyaṃ na hiṃsāsādhi sādhubhiḥ
khaṭṭikānāṃ kuto vākyaṃ dhārmikaiḥ kriyate hṛdi
17.23
na jātimātrato dharmo labhyate dehadhāribhiḥ
satyaśaucatapaḥśīladhyānasvādhyāyavarjitaiḥ
17.24
ācāramātrabhedena jātīnāṃ bhedakalpanam1
na jātirbrāhmaṇīyāsti niyatā kvāpi tāttvikī
17.25
brāhmaṇakṣatriyādīnāṃ caturṇāmapi tattvataḥ
ekaiva mānuṣī jātirācāreṇa vibhidyate
17.26
bhede1 jāyeta viprāyāṃ kṣatriyo na kathaṃcana
śālijātau mayā dṛṣṭaḥ kodravasya na saṃbhavaḥ
17.27
brāhmaṇo 'vāci vipreṇa pavitrācāradhāriṇā
viprāyāṃ1 śuddhaśīlāyāṃ janito nedamuttaram
17.28
na viprāviprayorasti sarvadā śuddhaśīlatā
kālenānādinā gotre skhalanaṃ kva na jāyate
17.29
saṃyamo niyamaḥ śīlaṃ tapo dānaṃ damo dayā
vidyante tāttvikā yasyāṃ sā jātirmahitā satām
17.30
dṛṣṭvā yojanagandhādiprasūtānāṃ tapasvinām
vyāsādīnāṃ mahāpūjāṃ tapasi kriyatāṃ matiḥ
17.31
śīlavanto gatāḥ svargaṃ nīcajātibhavā api
kulīnā narakaṃ prāptāḥ śīlasaṃyamanāśinaḥ
17.32
guṇaiḥ saṃpadyate1 jātirguṇadhvaṃse vipadyate2
yatastato budhaiḥ kāryo guṇeṣvevādaraḥ paraḥ
17.33
jātimātramadaḥ kāryo na nīcatvapraveśakaḥ
uccatvadāyakaḥ sadbhiḥ kāryaḥ śīlasamādaraḥ
17.34
manyante snānataḥ śaucaṃ śīlasatyādibhirvinā
ye tebhyo na pare santi pāpapādapavardhakāḥ
17.35
śukraśoṇitaniṣpannaṃ māturudgālavardhitam
payasā śodhyate3 gātramāścaryaṃ kimataḥ param
17.36
malo viśodhyate bāhyo jaleneti nigadyatām
pāpaṃ nihanyate tena1 kasyevaṃ hṛdi vartate
17.37
mithyātvāsaṃyamājñānaiḥ kalmaṣaṃ prāṇinājitam
samyaktvasaṃyamajñānairhanyate nānyathā sphuṭam
17.38
kaṣāyairarjitaṃ pāpaṃ salilena nivāryate
etajjaḍātmano1 brūte nānyo mīmāṃsako dhruvam
17.39
yadi śodhayituṃ śaktaṃ śarīramapi no jalam
antaḥsthitaṃ mano duṣṭaṃ kathaṃ tena1 viśodhyate
17.40
garbhādimṛtyuparyantaṃ caturbhūtabhavo bhavī1
nāparo vidyate yeṣāṃ2 tairātmā vañcyate dhruvam
17.41
yathādimena cittena madhyamaṃ janyate sadā
madhyamena yathā cāntyamantimenāgrimaṃ tathā
17.42
madhyamaṃ jāyate cittaṃ yathā na prathamaṃ vinā
tathā na prathamaṃ cittaṃ jāyate pūrvakaṃ vinā
17.43
śarīre dṛśyamāne 'pi na caitanyaṃ vilokyate
śarīraṃ na ca caitanyaṃ yato bhedastayostataḥ
17.44
cakṣuṣā vīkṣate gātraṃ caitanyaṃ saṃvidā yataḥ
bhinnajñānopalambhena tato bhedastayoḥ sphuṭam
17.45
pratyakṣamīkṣamāṇeṣu sarvabhūteṣu vastuṣu
abhāvaḥ paralokasya kathaṃ mūḍhairvidhīyate
17.46
dugdhāmbhasoryathā bhedo vidhānena vidhīyate
tathātmadehayoḥ prājñairātmatattvavicakṣaṇaiḥ
17.47
bandhamokṣāditattvānāṃmabhāvaḥ kriyate yakaiḥ1
aviśvadṛśvabhiḥ sadbhistebhyo dhṛṣṭo2 'sti kaḥ paraḥ
17.48
karmabhirbadhyate nātmā sarvathā yadi sarvadā
saṃsārasāgare ghore baṃbhramīti tadā katham
17.49
sadā nityasya śuddhasya jñāninaḥ paramātmanaḥ
vyavasthitiḥ kuto dehe durgandhāmedhyamandire
17.50
sukhaduḥkhādisaṃvittiryadi dehasya jāyate
nirjīvasya tadā nūnaṃ bhavanto kena vāryate
17.51
ātmā pravartamāno 'pi yatra tatra na badhyate
bandhabuddhimakurvāṇo nedaṃ vacanamañcitam
17.52
kathaṃ nirbuddhiko jīvo yatra tatra pravartate
pravṛttirna mayā dṛṣṭā parvatānāṃ kadācana
17.53
mṛtyubuddhimakurvāṇo vartamāno mahāviṣe
jāyate tarasā kiṃ na prāṇī prāṇavivarjitaḥ
17.54
yadyātmā sarvathā śuddho dhyānābhyāsena kiṃ tadā
śuddhe pravartate ko 'pi śodhanāya na kāñcane
17.55
nātmanaḥ sādhyate śuddhirjñāninaivaṃ kadācana
na bhaiṣajyāvabodhena vyādhiḥ kvāpi nihanyate
17.56
dhyānaṃ śvāsanirodhena durdhiyaḥ sādhayanti ye
ākāśakusumairnūnaṃ śekharaṃ racayanti te
17.57
dehe 'vatiṣṭhamāno 'pi nātmā mūḍhairavāpyate
prayogeṇai vinā kāṣṭhe citrabhānuriva sphuṭam
17.58
jñānasamyaktvacāritrairātmano hanyate malaiḥ
dadātyanekaduḥkhāni tribhirvyādhirivorjitaḥ
17.59
anādikālasaṃsiddhaṃ saṃbandhaṃ jīvakarmaṇoḥ
ratnatrayaṃ vinā nānyo nūnaṃ dhvaṃsayituṃ kṣamaḥ
17.60
na dīkṣāmātrataḥ kvāpi jāyate kalilakṣayaḥ
śatravo na palāyante rājyāvasthitimātrataḥ
17.61
ye dīkṣaṇena kurvanti pāpadhvaṃsaṃ vibuddhayaiḥ
ākāśamaṇḍalāgreṇa te chindanti ripoḥ śiraḥ
17.62
mithyātvāvratakopādiyogaiḥ karma yaṃdarjyate
kathaṃ taṃcchakyate hantuṃ tadabhāvaṃ vināṅgibhiḥ
17.63
phalaṃ 'nirvratadīkṣāyāṃ nirvāṇaṃ varṇayanti ye
ākāśavallarīpuṣpasaurabhyaṃ varṇayantu te
17.64
sūrīṇāṃ yadi vākyena puṃsāṃ pāpaṃ palāyate
kṣīyante vairiṇo rājñāṃ bandhūnāṃ vacasā tadā
17.65
nāśyante dīkṣayā rāgā yayā neha śarīriṇām
na sā nāśayituṃ śaktā karmabandhaṃ purātanam
17.66
gurūṇāṃ vacasā jñātvo ratnatritayasevanam
kurvataḥ kṣīyate pāpamiti satyaṃ vacaḥ punaḥ
17.67
ātmanā vihitaṃ pāpaṃ kaṣāyavaśavartinā
dīkṣayā kṣīyate kṣipraṃ kenedaṃ pratipadyate
17.68
sakaṣāye yadi dhyāne śāśvataṃ labhyate padam
vandhyātanūjasaubhāgyavarṇane draviṇaṃ tadā
17.69
nendriyāṇāṃ jayo yeṣāṃ na kaṣāyavinigrahaḥ
na teṣāṃ vacanaṃ tathyaṃ viṭānāmiva vidyate
17.70
ūrdhvādhodvāraniryāto bhaviṣyāmi jugupsitaḥ
iti jñātvā vidāryāṅgaṃ jananyā yo vinirgataḥ
17.71
māṃsasya bhakṣaṇe gṛddho doṣābhāvaṃ jagāda yaḥ
buddhasya tasya mūḍhasya kīdṛśī vidyate kṛpā
17.72
kāyaṃ kṛmikulākīrṇaṃ vyāghrabhāryānane kudhīḥ
yo nikṣikṣepa jānānaḥ saṃyamastasya kīdṛśaḥ
17.73
sarvaśūnyatvanairātmyakṣaṇikatvāni bhāṣate
yaḥ pratyakṣaviruddhāni tasya jñānaṃ kutastanam
17.74
kalpite sarvaśūnyatve yanna buddho na vidyate
bandhamokṣāditattvānāṃ kutastatra vyavasthitiḥ
17.75
svargāpavargasaukhyādibhāginaḥ sphuṭamātmanaḥ
abhāve sakalaṃ vṛttaṃ kriyamāṇamanarthakam
17.76
kṣaṇike hantṛ hantavyadātṛdeyādayo 'khilāḥ
bhāvā yatra virudhyante taṃ gṛhṇanti na dhīdhanāḥ
17.77
pramāṇabādhitaḥ pakṣaḥ sarvo yasyeti sarvathā
sārvajñyaṃ vidyate tasya na buddhasya durātmanaḥ
17.78
vāṇārasīnivāsasya brahmā putraḥ prajāpateḥ
upendro vasudevasya sātyakeryogino haraḥ
17.79
sṛṣṭisthitivināśānāṃ kathyante hetavaḥ katham
ete nisargasiddhasya jagato hatacetanaiḥ
17.80
yadi sarvavidāmeṣāṃ mūrtirekāsti tattvataḥ
tadā brahmamurāribhyāṃ liṅgāntaḥ kiṃ na vīkṣyate
17.81
sarvajñasya virāgasya śuddhasya parameṣṭhinaḥ
kiṃcijjñārāgiṇo 'śuddhā jāyante 'vayavāḥ katham
17.82
pralayasthitisargāṇāṃ vidhātuḥ pārvatīpateḥ
liṅgacchedakarastāpastāpasairdīyate katham
17.83
ye yacchanti mahāśāpaṃ dhūrjaṭerapi tāpasāḥ
nirbhinnāste kathaṃ bāṇairmanmathena nirantaraiḥ
17.84
sraṣṭāro jagato devā ye gīrvāṇanamaskṛtāḥ
prākṛto iva kāmena kiṃ te tripuruṣā jitāḥ
17.85
kāmena yena nirjitya sarve devā viḍambitāḥ
sa kathaṃ śambhunā dagdhastṛtīyākṣikṛśānunā
17.86
ye rāgadveṣamohādimahādoṣavaśīkṛtāḥ
te vadanti kathaṃ devā dharmaṃ dharmārthināṃ hitam
17.87
na devā liṅgino dharmā dṛśyante 'nyenna nirmalāḥ
te yānniṣevya jīvena prāpyate śāśvataṃ padam
17.88
devo rāgī yatiḥ saṃgī dharmo hiṃsāniṣevitaḥ
kurvanti kāṅkṣitāṃ lakṣmīṃ jīvānāmatidurlabhām
17.89
īdṛśīṃ hṛdi kurvāṇā dhiṣaṇāṃ sukhasiddhaye
īdṛśīṃ kiṃ na kurvanti nirākṛtavicetanāḥ
17.90
vandhyāstanaṃdhayo rājā śilāputro mahattaraḥ
mṛgatṛṣṇājale snātaḥ kurvate sevitāḥ śriyam
17.91
dveṣarāgamadamohavidviṣo nirjitākhilanarāmareśvarāḥ
kurvate vapuṣi yasya nāspadaṃ bhāskarasya timirotkarā iva
17.92
kevalena galitākhilainasāṃ yo 'vagacchati carācarasthitim
taṃ trilokamaptamāptamuttamāḥ siddhisādhakamapāsate jinam
17.93
viddhasarvanarakhecarāmarairyaṃ manobhavaśarairna tāḍitāḥ
te bhavanti yatayo jitendriyā janmapādapanikartanāśayāḥ
17.94
prāṇipāladṛḍhamūlabandhanaḥ satyaśaucaśamaśīlapallavaḥ
iṣṭaśarmaphalajālamulbaṇaṃ peśalaṃ phalati dharmapādapaḥ
17.95
bandhamokṣavidhayaḥ sakāraṇā yuktitaḥ sakalabādhavarjitāḥ
yena siddhipathadarśanoditāḥ śāstrametadavayanti paṇḍitāḥ
17.96
madyamāṃsavanitāṅgasaṃgino dhārmikā yadi bhavanti rāgiṇaḥ
śauṇḍikhaṭṭikaviṭāstadā sphuṭaṃ yānti nākavasatiṃ nirākulāḥ
17.97
krodhalobhabhayamohamarditāḥ putradāradhanamandirādarāḥ
dharmasaṃyamadamairapākṛtāḥ pātayanti yatayo bhavāmbudhau
17.98
devatā vividhadoṣadūṣitāḥ saṃgabhaṅgakalitāstapodhanāḥ
prāṇihiṃsanaparāyaṇo vṛṣaḥ sevitā laghu nayanti saṃsṛtim
17.99
janmamṛtyubahumārgasaṃkule dveṣarāgamadamatsarākule
durlabhaḥ śivapatho jane yatastvaṃ sadā bhava parīkṣakastataḥ
17.100
bhavāntakajarojjhitāstridaśavanditā devatā
nirākṛtaparigrahasmarahṛṣīkadarpo yatiḥ
vṛṣo 'kapaṭasaṃkaṭaḥ1 sakalajīvarakṣāparo
vasantu mama mānase 'mitagatiḥ śivāyārniśam
17.100.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ saptadaśaḥ paricchedaḥ ||17