Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 19

Dharmaparīkṣā 19

Language
Sanskrit

Contents

19.1

atho jinamatiryogī manovegamabhāṣata
so 'yaṃ pavanavegaste mitraṃ bhadra manaḥpriyam

19.2

yasyāropayituṃ dharmaṃ saṃsārārṇavatārakam
yastvayā kevalī pṛṣṭo vidhāya paramādaram

19.3

manovegastato 'vādīnmastakasthakaradvayaḥ
evametadasau sādho prāpto vratajighṛkṣayā

19.4

mayetvā pāṭalīputraṃ dṛṣṭāntairvividhairayam
samyaktvaṃ lambhitaḥ sādho muktisadmapraveśakam

19.5

yathāyaṃ vāntamithyātvo vratābharaṇabhūṣitaḥ
idānīṃ jāyate bhavyastathā sādho vidhīyatām

19.6

tataḥ sādhurabhāṣiṣṭa devātmagurusākṣikam
samyaktvapūrvakaṃ bhadra gṛhāṇa śrāvakavratam

19.7

sākṣīkṛtya vratagrāho vyabhicāraṃ na gacchati
vyavahārīva yenedaṃ tena grāhyaṃ sasākṣikam

19.8

ropyamāṇaṃ na jīveṣu samyaktvena vinā vratam
saphalaṃ jāyate sasyaṃ kedāreṣviva vāriṇā

19.9

samyaktvasahite jīve niścalaṃ bhavati vratam
sagartapūrite' deśe devaveśmeva durdharam

19.10

jīvājīvāditattvānāṃ bhāṣitānāṃ jineśinā
śraddhānaṃ kathyate sadbhiḥ samyaktvaṃ vratapoṣakam

19.11

doṣaiḥ śaṅkādibhirmuktaṃ saṃvegādyairguṇairyutam
dadhato darśanaṃ pūtaṃ phalavajjāyate vratam

19.12

pañcadhāṇuvrataṃ tatra tredhā cāpi guṇavratam
śikṣāvrataṃ caturdheti vrataṃ dvādaśadhā smṛtam

19.13

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryamasaṃgatā
pañcadhāṇuvrataṃ jñeyaṃ deśataḥ kurvataḥ sataḥ

19.14

sukhato gṛhyate vatsa pālyate duḥkhato vratam
vaṃśasya sukaraśchedo niṣkarṣo duṣkarastataḥ

19.15

parigṛhya vrataṃ rakṣennidhāya hṛdaye sadā
manīṣitasukhādhāyi nidhānamiva sadmani

19.16

pramādato vrataṃ naṣṭaṃ labhyate na bhave punaḥ
samarthaṃ cintitaṃ dātuṃ divyaṃ ratnamivāmbudhau

19.17

dvividhā dehinaḥ santi trasasthāvarabhedataḥ
rakṣaṇīyāstrasāstatra gehinā vratamicchatā

19.18

trasā dvitricatuḥpañcahṛṣīkāḥ santi bhedataḥ
caturvidhā parijñāya rakṣaṇīyā hitaiṣibhiḥ

19.19

ārambhajamanārambhaṃ hiṃsanaṃ dvividhaṃ smṛtam
agṛho muñcati dvedhā dvitīyaṃ sagṛhaḥ punaḥ

19.20

sthāvareṣvapi jīveṣu na vidheyaṃ nirarthakam
hiṃsanaṃ karuṇādhārairmokṣakāṅkṣairupāsakaiḥ

19.21

devatātithibhaiṣajyapitṛmantrādihetave
na hiṃsanaṃ vidhātavyaṃ sarveṣāmapi dehinām

19.22

bandhabhedavadhacchedagurubhārādhiropaṇaiḥ
vinirmalaiḥ parityaktairahiṃsāṇuvrataṃ sthiram

19.23

māṃsabhakṣaṇalolena rasanāvaśavartinā
jīvānāṃ bhayabhītānāṃ na kāryaṃ prāṇalopanam

19.24

yaḥ khādati jano māṃsaṃ svakalevarapuṣṭaye
hiṃsrasya tasya nottāraḥ śvabhrato 'nantaduḥkhataḥ

19.25

māṃsādino dayā nāsti kuto dharmo 'sti nirdaye
saptamaṃ vrajati śvabhraṃ nidharmo bhūrivedanam

19.26

draṣṭuṃ spraṣṭuṃ mano yasya prāṇighāte pravartate
prayāti so 'pi lallakaṃ vadhakārī na kiṃ punaḥ

19.27

ājanma kurute hiṃsāṃ yo māṃsāśanalālasaḥ
na jātu tasya paśyāmi nirgamaṃ śvabhrakūpataḥ

19.28

nirbhinno yaḥ śalākābhirhaṭhād vajrahavirbhuji
kṣipyate nārakaiḥ śvabhre vadhamāṃsarato janaḥ

19.29

hantuṃ dṛṣṭvāṅgino buddhiḥ palāśaśye pravartate
yataḥ kaṇṭhīravasyeva palaṃ tyājyaṃ tato budhaiḥ

19.30

divyeṣu satsu bhojyeṣu māṃsaṃ khādanti ye 'dhamāḥ
śvabhrebhyo nohuḥkhebhyo niryiyāsanti' te dhruvam

19.31

na bhedaṃ sārameyebhyaḥ palāśī labhate yataḥ
kālakūṭamiva tyājyaṃ tato māṃsaṃ hitaiṣibhiḥ

19.32

hanyate yena maryādā vallarīva davāgninā
tanmadyaṃ na tridhā peyaṃ dharmakāmārthasūdanam

19.33

mātṛsvasṛsutā bhoktuṃ mohato yena kāṅkṣati
na madyatastato nindyaṃ duḥkhadaṃ vidyate param

19.34

mūtrayanti mukhe śvāno vastraṃ muṣṇanti taskarāḥ
madyamūḍhasya rathyāyāṃ' patitasya vicetasaḥ

19.35

vivekaḥ saṃyamaḥ kṣāntiḥ satyaṃ śaucaṃ dayā damaḥ
sarve 1 madyena sūdyante pāvakeneva pādapāḥ

19.36

madyato na paraṃ kaṣṭaṃ madyato na paraṃ tamaḥ
madyato na paraṃ nindyaṃ madyato na paraṃ viṣam

19.37

taṃ taṃ namati nirlajjo yaṃ yamagre vilokate
roditi bhramati stauti rauti gāyati nṛtyati

19.38

madyaṃ mūlamaśeṣāṇāṃ doṣāṇāṃ jāyate yataḥ
apathyamiva rogāṇāṃ parityājyaṃ tataḥ sadā

19.39

anekajīvaghātotthaṃ mlecchalālāvimiśritam
svādyate na madhu tredhā pāpadāyi dayālubhiḥ

19.40

yaccitraprāṇisaṃkīrṇe ploṣite grāmasaptake
mākṣikasya tadekatra kalmaṣaṃ 1 bhakṣite kaṇe

19.41

makṣikābhiryadādāya rasamekaikapuṣpataḥ
saṃcitaṃ tanmadhūtsṛṣṭaṃ bhakṣayanti na dhārmikāḥ

19.42

māṃsamadyamadhusthā ye jantavo rasakāyikāḥ
sarve tadupayogena bhakṣyante niḥkṛpairime

19.43

phalaṃ khādanti ye nīcāḥ pañcodumbarasaṃbhavam
paśyanto 'ṅgigaṇākīrṇaṃ teṣāmasti kutaḥ kṛpā

19.44

muñcadbhirjīvavidhvaṃsaṃ jinājñāpālibhistridhā
udumbaraṃ phalaṃ bhakṣyaṃ pañcadhāpi na sāttvikaiḥ

19.45

kandaṃ mūlaṃ phalaṃ puṣpaṃ navanītaṃ kṛpāparaiḥ
annamanyadapi tyājyaṃ prāṇisaṃbhavakāraṇam

19.46

kāmakrodhamadadveṣalobhamohādisaṃbhavam
parapīḍākaraṃ vākyaṃ tyajanīyaṃ hitārthibhiḥ

19.47

dharmo niṣūdyate yena loko yena virudhyate
viśvāso hanyate yena tadvaco bhāṣyate katham

19.48

lāghavaṃ janyate yena yanmlecchairapi garhyate1
tadasatyaṃ vaco vācyaṃ na kadācidupāsakaiḥ

19.49

kṣetre grāme khale ghoṣe pattane kānane 'dhvani
vismṛtaṃ patitaṃ naṣṭaṃ nihitaṃ sthāpitaṃ sthitam

19.50

adattaṃ na paradravyaṃ svīkurvanti mahādhiyaḥ
nirmālyamiva paśyantaḥ paratāpavibhīravaḥ

19.51

[yugmam]
arthā bahiścarāḥ prāṇāḥ sarvavyāpārakāriṇaḥ
mriyante sahasā martyāsteṣāṃ vyapagame sati

19.52

dharmo bandhuḥ pitā putraḥ kāntiḥ kīrtirmatiḥ priyā
muṣitā muṣṇatā dravyaṃ 1samastāḥ santi śarmadāḥ

19.53

ekasyaikakṣaṇaṃ duḥkhaṃ jāyate maraṇe sati
ājanma sakudumbasya puṃso dravyavilopane

19.54

matsyeśākunikaivyāghrapāparddhikaiṭhakāditaḥ
dadānaḥ saṃtataṃ duḥkhaṃ pāpīyāṃstaskaro mataḥ

19.55

ihe duḥkhaṃ nṛpādibhyaḥ sarvasvaharaṇādikam
vittāpahāriṇaḥ puṣpaṃ nārakīyaṃ punaḥ phalam

19.56

panthānaḥ śvabhrakūpasya parighāḥ svargasadmanaḥ
paradārāḥ sadā tyājyāḥ svadāravratarakṣiṇā

19.57

draṣṭavyāḥ sakalā rāmā mātṛsvasṛ sutāsamāḥ
svargāpavargasaukhyāni labdhukāmena dhīmatā

19.58

duḥkhadā vipulasnehā nirmalāmalakāriṇī
tṛṣṇākarī rasādhārā sajāḍacā tāpavardhinī

19.59

dadānā nijasarvasvaṃ sarvadravyāpahāriṇī
parastrī dūratastyājyā viruddhācāravartinī

19.60

na viśeṣo 'sti sevāyāṃ svadāraparadārayoḥ
paraṃ svargagatiḥ pūrve pare śvabhragatiḥ punaḥ

19.61

yā vimucya svabhartāraṃ paramabhyeti nistrapā
viśvāsaḥ kīdṛśastasyāṃ jāyate parayoṣiti

19.62

dṛṣṭvā paravadhūṃ ramyāṃ na kiṃcillabhate sukham
kevalaṃ dāruṇaṃ pāpaṃ śvabhradāyi prapadyate

19.63

yasyāḥ saṃgamamātreṇa kṣipraṃ janmadvayakṣatiḥ
hitvā svadārasaṃtoṣaṃ so 'nyastrīṃ sevate kutaḥ

19.64

yaḥ kāmānalasaṃtaptāṃ paranārīṃ niṣevate
āśliṣyate sa lohastrīṃ śvabhre vajrāgnitāpitām

19.65

iti jñātvā budhairheyā parakīyā nitambinī
kruddhasyeva kṛtāntasya dṛṣṭirjīvitaghātinī

19.66

saṃtoṣeṇa sadā lobhaḥ śamanīyo 'tivardhitaḥ
dadāno duḥsahaṃ tāpaṃ vibhāvasurivāmbhasā

19.67

dhanaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ kṣetraṃ dvipadaṃ ca catuṣpadam
sarvaṃ parimitaṃ kāryaṃ saṃtoṣavratavartinā

19.68

dharmaḥ kaṣāyamokṣeṇa nārīsaṃgena manmathaḥ
lābhena vardhate lobhaḥ kāṣṭhakṣepeṇa pāvakaḥ

19.69

puruṣaṃ nayati śvabhraṃ lobho bhīmamanirjitaḥ
vitaranti na kiṃ duḥkhaṃ vairiṇaḥ prabhaviṣṇavaḥ

19.70

arjitaṃ santi bhuñjānā draviṇaṃ bahavo janāḥ
nārakīṃ sahamānasya na sahāyo 'sti vedanām

19.71

tridaśāḥ kiṃkarāstasya haste tasyāmaradrumāḥ
nidhayo mandire tasya saṃtoṣo yasya niścalaḥ

19.72

labdhāśeṣanidhāno 'pi sa daridraḥ sa duḥkhitaḥ
saṃtoṣo hṛdaye yasya nāsti kalyāṇakārakaḥ

19.73

digdeśānarthadaṇḍebhyo vinivṛttirguṇavratam
trividhaṃ śrāvakaistredhā pālanīyaṃ śivārthibhiḥ

19.74

yaddaśasvapi kāṣṭhāsu vidhāya vidhināvadhim
na tataḥ parato yāti prathamaṃ tad guṇavratam

19.75

trasasthāvarajīvānāṃ niśumbhananivṛttitaḥ
tatra gehasthitasyāpi parato 'sti mahāvratam

19.76

trailokyaṃ laṅghamānasya tīvralobhavibhāvasoḥ
akāri skhalanaṃ tena yena sā niyatā kṛtā

19.77

yaddeśasyāvadhiṃ kṛtvā gamyate na divāniśam
tataḥ paraṃ budhairuktaṃ dvitīyaṃ tad guṇavratam

19.78

pūrvoditaṃ phalaṃ sarvaṃ jñeyamatra viśeṣataḥ
viśiṣṭe kāraṇe kāryaṃ viśiṣṭaṃ kena vāryate

19.79

pañcadhānarthadaṇḍasya dharmārthānupakāriṇaḥ
pāpopakāriṇastyāgo vidheyo 'narthamocibhiḥ

19.80

śikhibheṇḍalamārjārasārikauśukakukkuṭāḥ
jīvopaghātino dhāryāḥ śrāvakairna kṛpāparaiḥ

19.81

pāśaṃ daṇḍaṃ viṣaṃ śastraṃ halaṃ rajjuṃ hutāśanam
dhātrīṃ lākṣāmayo1 nīlīṃ2 nānyebhyo dadate budhāḥ

19.82

saṃdhānaṃ puṣpitaṃ viddhaṃ kvathitaṃ jantusaṃkulam
varjayanti sadāhāraṃ karuṇāparamānasāḥ

19.83

śikṣāvrataṃ caturbhedaṃ sāmāyikamupoṣitam1
bhogopabhogasaṃkhyānaṃ saṃvibhāgo 'śane 'titheḥ

19.84

jīvite maraṇe saukhye duḥkhe yogaviyogayoḥ
samānamānasaiḥ kāryaṃ sāmāyikamatandritaiḥ1

19.85

dvyāsanā1 dvādaśāvartā caturvidhaśironnatiḥ
trikālavandanā kāryā paravyāpāravarjitaiḥ

19.86

muktabhogopabhogena pāpakarmavimocinā
upavāsaḥ sadā bhaktyā kāryaḥ parvacatuṣṭaye

19.87

nivasanti hṛṣīkāṇi nivṛttāni svagocarāt
ekībhūyātmanā yasminnupavāsamimaṃ viduḥ

19.88

caturvidhāśanatyāgaṃ vidhāya vijitendriyaiḥ
dhyānasvādhyāyasanniṣṭhairāsyate sakalaṃ dinam

19.89

kṛtyaṃ bhogopabhogānāṃ parimāṇaṃ vidhānataḥ
bhogopabhogasaṃkhyānaṃ kurvatā vratamarcitam

19.90

mālyagandhānnatāmbūlabhūṣārāmāmbarādayaḥ
sadbhiḥ parimitīkṛtya sevyante vratakāṅkṣibhiḥ

19.91

āhārapānauṣadhasaṃvibhāgaṃ gṛhāgatānāṃ vidhinā karotu
bhaktyātithīnāṃ vijitendriyāṇāṃ vrataṃ dadhāno 'tithisaṃvibhāgam

19.92

caturvidhaṃ prāsukamannadānaṃ saṃghāya bhaktena caturvidhāya
durantasaṃsāranirāsanārthaṃ sadā pradeyaṃ vinayaṃ vidhāya

19.93

priyeṇa dānaṃ dadatā yatīnāṃ vidhāya citte navadhā vidhānam
śraddhādayaiḥ sapta guṇā vidheyāḥ sāmnā vinā dattamarthakāri

19.94

pañcatvamāgacchadavāraṇīyaṃ vilokya pṛṣṭvā nijabandhuvargam
sallekhanā buddhimatā vidheyā kālānurūpaṃ racayanti santaḥ

19.95

ālocya doṣaṃ sakalaṃ gurūṇāṃ saṃjñānasamyaktvacaritraśodhī
prāṇaprayāṇe vidadhātu dakṣaścaturvidhāhāraśarīramuktim

19.96

nidānamithyātvakaṣāyahīnaḥ karoti saṃnyāsavidhiṃ sudhīryaḥ
sukhāni labdhvā sa narāmarāṇāṃ siddhiṃ trisapteṣu bhaveṣu yāti

19.97

idaṃ vrataṃ dvādaśabhedabhinnaṃ yaḥ śrāvakoyaṃ jinanāthadṛṣṭam
karoti saṃsāranipātaibhītaḥ prayāti kalyāṇamasau samastam

19.98

bhrūnetrahuṃkārakarāṅgulobhirgṛddhi pravṛttāṃ parivarjya saṃjñāṃm
vidhāya maunaṃ vratavṛddhikāri karoti bhuktiṃ vijitākṣavṛttiḥ

19.99

ye devamartyārcitapādapadmāḥ pañcānavadyoḥ parameṣṭhinaste
naivedyagandhākṣatadhūpadīpaprasūnamālādibhirarcanīyāḥ

19.100

idaṃ prayatnānnihitāticāraṃ ye pālayante vratamarcanīyam
nirviśya lakṣmīṃ manujāmarāṇāṃ te yānti nirvāṇamapāstapāpāḥ

19.101

śrutvā vācamaśeṣakalmaṣamuṣāṃ sādhorguṇāśaṃsinīṃ
natvā kevalipādapaṅkajayugaṃ martyāmarendrācitam
ātmānaṃ vrataratnabhūṣitamasau cakre viśuddhāśayo
bhavyāḥ prāpya yatergiro 'mitagatervyarthāḥ kathaṃ kurvate

19.101.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāmekonaviṃśatitamaḥ paricchedaḥ ||19