Dharmapariksha 19
Dharmaparīkṣā 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.101 — 1 part
19.1
atho jinamatiryogī manovegamabhāṣata
so 'yaṃ pavanavegaste mitraṃ bhadra manaḥpriyam
19.2
yasyāropayituṃ dharmaṃ saṃsārārṇavatārakam
yastvayā kevalī pṛṣṭo vidhāya paramādaram
19.3
manovegastato 'vādīnmastakasthakaradvayaḥ
evametadasau sādho prāpto vratajighṛkṣayā
19.4
mayetvā pāṭalīputraṃ dṛṣṭāntairvividhairayam
samyaktvaṃ lambhitaḥ sādho muktisadmapraveśakam
19.5
yathāyaṃ vāntamithyātvo vratābharaṇabhūṣitaḥ
idānīṃ jāyate bhavyastathā sādho vidhīyatām
19.6
tataḥ sādhurabhāṣiṣṭa devātmagurusākṣikam
samyaktvapūrvakaṃ bhadra gṛhāṇa śrāvakavratam
19.7
sākṣīkṛtya vratagrāho vyabhicāraṃ na gacchati
vyavahārīva yenedaṃ tena grāhyaṃ sasākṣikam
19.8
ropyamāṇaṃ na jīveṣu samyaktvena vinā vratam
saphalaṃ jāyate sasyaṃ kedāreṣviva vāriṇā
19.9
samyaktvasahite jīve niścalaṃ bhavati vratam
sagartapūrite' deśe devaveśmeva durdharam
19.10
jīvājīvāditattvānāṃ bhāṣitānāṃ jineśinā
śraddhānaṃ kathyate sadbhiḥ samyaktvaṃ vratapoṣakam
19.11
doṣaiḥ śaṅkādibhirmuktaṃ saṃvegādyairguṇairyutam
dadhato darśanaṃ pūtaṃ phalavajjāyate vratam
19.12
pañcadhāṇuvrataṃ tatra tredhā cāpi guṇavratam
śikṣāvrataṃ caturdheti vrataṃ dvādaśadhā smṛtam
19.13
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryamasaṃgatā
pañcadhāṇuvrataṃ jñeyaṃ deśataḥ kurvataḥ sataḥ
19.14
sukhato gṛhyate vatsa pālyate duḥkhato vratam
vaṃśasya sukaraśchedo niṣkarṣo duṣkarastataḥ
19.15
parigṛhya vrataṃ rakṣennidhāya hṛdaye sadā
manīṣitasukhādhāyi nidhānamiva sadmani
19.16
pramādato vrataṃ naṣṭaṃ labhyate na bhave punaḥ
samarthaṃ cintitaṃ dātuṃ divyaṃ ratnamivāmbudhau
19.17
dvividhā dehinaḥ santi trasasthāvarabhedataḥ
rakṣaṇīyāstrasāstatra gehinā vratamicchatā
19.18
trasā dvitricatuḥpañcahṛṣīkāḥ santi bhedataḥ
caturvidhā parijñāya rakṣaṇīyā hitaiṣibhiḥ
19.19
ārambhajamanārambhaṃ hiṃsanaṃ dvividhaṃ smṛtam
agṛho muñcati dvedhā dvitīyaṃ sagṛhaḥ punaḥ
19.20
sthāvareṣvapi jīveṣu na vidheyaṃ nirarthakam
hiṃsanaṃ karuṇādhārairmokṣakāṅkṣairupāsakaiḥ
19.21
devatātithibhaiṣajyapitṛmantrādihetave
na hiṃsanaṃ vidhātavyaṃ sarveṣāmapi dehinām
19.22
bandhabhedavadhacchedagurubhārādhiropaṇaiḥ
vinirmalaiḥ parityaktairahiṃsāṇuvrataṃ sthiram
19.23
māṃsabhakṣaṇalolena rasanāvaśavartinā
jīvānāṃ bhayabhītānāṃ na kāryaṃ prāṇalopanam
19.24
yaḥ khādati jano māṃsaṃ svakalevarapuṣṭaye
hiṃsrasya tasya nottāraḥ śvabhrato 'nantaduḥkhataḥ
19.25
māṃsādino dayā nāsti kuto dharmo 'sti nirdaye
saptamaṃ vrajati śvabhraṃ nidharmo bhūrivedanam
19.26
draṣṭuṃ spraṣṭuṃ mano yasya prāṇighāte pravartate
prayāti so 'pi lallakaṃ vadhakārī na kiṃ punaḥ
19.27
ājanma kurute hiṃsāṃ yo māṃsāśanalālasaḥ
na jātu tasya paśyāmi nirgamaṃ śvabhrakūpataḥ
19.28
nirbhinno yaḥ śalākābhirhaṭhād vajrahavirbhuji
kṣipyate nārakaiḥ śvabhre vadhamāṃsarato janaḥ
19.29
hantuṃ dṛṣṭvāṅgino buddhiḥ palāśaśye pravartate
yataḥ kaṇṭhīravasyeva palaṃ tyājyaṃ tato budhaiḥ
19.30
divyeṣu satsu bhojyeṣu māṃsaṃ khādanti ye 'dhamāḥ
śvabhrebhyo nohuḥkhebhyo niryiyāsanti' te dhruvam
19.31
na bhedaṃ sārameyebhyaḥ palāśī labhate yataḥ
kālakūṭamiva tyājyaṃ tato māṃsaṃ hitaiṣibhiḥ
19.32
hanyate yena maryādā vallarīva davāgninā
tanmadyaṃ na tridhā peyaṃ dharmakāmārthasūdanam
19.33
mātṛsvasṛsutā bhoktuṃ mohato yena kāṅkṣati
na madyatastato nindyaṃ duḥkhadaṃ vidyate param
19.34
mūtrayanti mukhe śvāno vastraṃ muṣṇanti taskarāḥ
madyamūḍhasya rathyāyāṃ' patitasya vicetasaḥ
19.35
vivekaḥ saṃyamaḥ kṣāntiḥ satyaṃ śaucaṃ dayā damaḥ
sarve 1 madyena sūdyante pāvakeneva pādapāḥ
19.36
madyato na paraṃ kaṣṭaṃ madyato na paraṃ tamaḥ
madyato na paraṃ nindyaṃ madyato na paraṃ viṣam
19.37
taṃ taṃ namati nirlajjo yaṃ yamagre vilokate
roditi bhramati stauti rauti gāyati nṛtyati
19.38
madyaṃ mūlamaśeṣāṇāṃ doṣāṇāṃ jāyate yataḥ
apathyamiva rogāṇāṃ parityājyaṃ tataḥ sadā
19.39
anekajīvaghātotthaṃ mlecchalālāvimiśritam
svādyate na madhu tredhā pāpadāyi dayālubhiḥ
19.40
yaccitraprāṇisaṃkīrṇe ploṣite grāmasaptake
mākṣikasya tadekatra kalmaṣaṃ 1 bhakṣite kaṇe
19.41
makṣikābhiryadādāya rasamekaikapuṣpataḥ
saṃcitaṃ tanmadhūtsṛṣṭaṃ bhakṣayanti na dhārmikāḥ
19.42
māṃsamadyamadhusthā ye jantavo rasakāyikāḥ
sarve tadupayogena bhakṣyante niḥkṛpairime
19.43
phalaṃ khādanti ye nīcāḥ pañcodumbarasaṃbhavam
paśyanto 'ṅgigaṇākīrṇaṃ teṣāmasti kutaḥ kṛpā
19.44
muñcadbhirjīvavidhvaṃsaṃ jinājñāpālibhistridhā
udumbaraṃ phalaṃ bhakṣyaṃ pañcadhāpi na sāttvikaiḥ
19.45
kandaṃ mūlaṃ phalaṃ puṣpaṃ navanītaṃ kṛpāparaiḥ
annamanyadapi tyājyaṃ prāṇisaṃbhavakāraṇam
19.46
kāmakrodhamadadveṣalobhamohādisaṃbhavam
parapīḍākaraṃ vākyaṃ tyajanīyaṃ hitārthibhiḥ
19.47
dharmo niṣūdyate yena loko yena virudhyate
viśvāso hanyate yena tadvaco bhāṣyate katham
19.48
lāghavaṃ janyate yena yanmlecchairapi garhyate1
tadasatyaṃ vaco vācyaṃ na kadācidupāsakaiḥ
19.49
kṣetre grāme khale ghoṣe pattane kānane 'dhvani
vismṛtaṃ patitaṃ naṣṭaṃ nihitaṃ sthāpitaṃ sthitam
19.50
adattaṃ na paradravyaṃ svīkurvanti mahādhiyaḥ
nirmālyamiva paśyantaḥ paratāpavibhīravaḥ
19.51
[yugmam]
arthā bahiścarāḥ prāṇāḥ sarvavyāpārakāriṇaḥ
mriyante sahasā martyāsteṣāṃ vyapagame sati
19.52
dharmo bandhuḥ pitā putraḥ kāntiḥ kīrtirmatiḥ priyā
muṣitā muṣṇatā dravyaṃ 1samastāḥ santi śarmadāḥ
19.53
ekasyaikakṣaṇaṃ duḥkhaṃ jāyate maraṇe sati
ājanma sakudumbasya puṃso dravyavilopane
19.54
matsyeśākunikaivyāghrapāparddhikaiṭhakāditaḥ
dadānaḥ saṃtataṃ duḥkhaṃ pāpīyāṃstaskaro mataḥ
19.55
ihe duḥkhaṃ nṛpādibhyaḥ sarvasvaharaṇādikam
vittāpahāriṇaḥ puṣpaṃ nārakīyaṃ punaḥ phalam
19.56
panthānaḥ śvabhrakūpasya parighāḥ svargasadmanaḥ
paradārāḥ sadā tyājyāḥ svadāravratarakṣiṇā
19.57
draṣṭavyāḥ sakalā rāmā mātṛsvasṛ sutāsamāḥ
svargāpavargasaukhyāni labdhukāmena dhīmatā
19.58
duḥkhadā vipulasnehā nirmalāmalakāriṇī
tṛṣṇākarī rasādhārā sajāḍacā tāpavardhinī
19.59
dadānā nijasarvasvaṃ sarvadravyāpahāriṇī
parastrī dūratastyājyā viruddhācāravartinī
19.60
na viśeṣo 'sti sevāyāṃ svadāraparadārayoḥ
paraṃ svargagatiḥ pūrve pare śvabhragatiḥ punaḥ
19.61
yā vimucya svabhartāraṃ paramabhyeti nistrapā
viśvāsaḥ kīdṛśastasyāṃ jāyate parayoṣiti
19.62
dṛṣṭvā paravadhūṃ ramyāṃ na kiṃcillabhate sukham
kevalaṃ dāruṇaṃ pāpaṃ śvabhradāyi prapadyate
19.63
yasyāḥ saṃgamamātreṇa kṣipraṃ janmadvayakṣatiḥ
hitvā svadārasaṃtoṣaṃ so 'nyastrīṃ sevate kutaḥ
19.64
yaḥ kāmānalasaṃtaptāṃ paranārīṃ niṣevate
āśliṣyate sa lohastrīṃ śvabhre vajrāgnitāpitām
19.65
iti jñātvā budhairheyā parakīyā nitambinī
kruddhasyeva kṛtāntasya dṛṣṭirjīvitaghātinī
19.66
saṃtoṣeṇa sadā lobhaḥ śamanīyo 'tivardhitaḥ
dadāno duḥsahaṃ tāpaṃ vibhāvasurivāmbhasā
19.67
dhanaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ kṣetraṃ dvipadaṃ ca catuṣpadam
sarvaṃ parimitaṃ kāryaṃ saṃtoṣavratavartinā
19.68
dharmaḥ kaṣāyamokṣeṇa nārīsaṃgena manmathaḥ
lābhena vardhate lobhaḥ kāṣṭhakṣepeṇa pāvakaḥ
19.69
puruṣaṃ nayati śvabhraṃ lobho bhīmamanirjitaḥ
vitaranti na kiṃ duḥkhaṃ vairiṇaḥ prabhaviṣṇavaḥ
19.70
arjitaṃ santi bhuñjānā draviṇaṃ bahavo janāḥ
nārakīṃ sahamānasya na sahāyo 'sti vedanām
19.71
tridaśāḥ kiṃkarāstasya haste tasyāmaradrumāḥ
nidhayo mandire tasya saṃtoṣo yasya niścalaḥ
19.72
labdhāśeṣanidhāno 'pi sa daridraḥ sa duḥkhitaḥ
saṃtoṣo hṛdaye yasya nāsti kalyāṇakārakaḥ
19.73
digdeśānarthadaṇḍebhyo vinivṛttirguṇavratam
trividhaṃ śrāvakaistredhā pālanīyaṃ śivārthibhiḥ
19.74
yaddaśasvapi kāṣṭhāsu vidhāya vidhināvadhim
na tataḥ parato yāti prathamaṃ tad guṇavratam
19.75
trasasthāvarajīvānāṃ niśumbhananivṛttitaḥ
tatra gehasthitasyāpi parato 'sti mahāvratam
19.76
trailokyaṃ laṅghamānasya tīvralobhavibhāvasoḥ
akāri skhalanaṃ tena yena sā niyatā kṛtā
19.77
yaddeśasyāvadhiṃ kṛtvā gamyate na divāniśam
tataḥ paraṃ budhairuktaṃ dvitīyaṃ tad guṇavratam
19.78
pūrvoditaṃ phalaṃ sarvaṃ jñeyamatra viśeṣataḥ
viśiṣṭe kāraṇe kāryaṃ viśiṣṭaṃ kena vāryate
19.79
pañcadhānarthadaṇḍasya dharmārthānupakāriṇaḥ
pāpopakāriṇastyāgo vidheyo 'narthamocibhiḥ
19.80
śikhibheṇḍalamārjārasārikauśukakukkuṭāḥ
jīvopaghātino dhāryāḥ śrāvakairna kṛpāparaiḥ
19.81
pāśaṃ daṇḍaṃ viṣaṃ śastraṃ halaṃ rajjuṃ hutāśanam
dhātrīṃ lākṣāmayo1 nīlīṃ2 nānyebhyo dadate budhāḥ
19.82
saṃdhānaṃ puṣpitaṃ viddhaṃ kvathitaṃ jantusaṃkulam
varjayanti sadāhāraṃ karuṇāparamānasāḥ
19.83
śikṣāvrataṃ caturbhedaṃ sāmāyikamupoṣitam1
bhogopabhogasaṃkhyānaṃ saṃvibhāgo 'śane 'titheḥ
19.84
jīvite maraṇe saukhye duḥkhe yogaviyogayoḥ
samānamānasaiḥ kāryaṃ sāmāyikamatandritaiḥ1
19.85
dvyāsanā1 dvādaśāvartā caturvidhaśironnatiḥ
trikālavandanā kāryā paravyāpāravarjitaiḥ
19.86
muktabhogopabhogena pāpakarmavimocinā
upavāsaḥ sadā bhaktyā kāryaḥ parvacatuṣṭaye
19.87
nivasanti hṛṣīkāṇi nivṛttāni svagocarāt
ekībhūyātmanā yasminnupavāsamimaṃ viduḥ
19.88
caturvidhāśanatyāgaṃ vidhāya vijitendriyaiḥ
dhyānasvādhyāyasanniṣṭhairāsyate sakalaṃ dinam
19.89
kṛtyaṃ bhogopabhogānāṃ parimāṇaṃ vidhānataḥ
bhogopabhogasaṃkhyānaṃ kurvatā vratamarcitam
19.90
mālyagandhānnatāmbūlabhūṣārāmāmbarādayaḥ
sadbhiḥ parimitīkṛtya sevyante vratakāṅkṣibhiḥ
19.91
āhārapānauṣadhasaṃvibhāgaṃ gṛhāgatānāṃ vidhinā karotu
bhaktyātithīnāṃ vijitendriyāṇāṃ vrataṃ dadhāno 'tithisaṃvibhāgam
19.92
caturvidhaṃ prāsukamannadānaṃ saṃghāya bhaktena caturvidhāya
durantasaṃsāranirāsanārthaṃ sadā pradeyaṃ vinayaṃ vidhāya
19.93
priyeṇa dānaṃ dadatā yatīnāṃ vidhāya citte navadhā vidhānam
śraddhādayaiḥ sapta guṇā vidheyāḥ sāmnā vinā dattamarthakāri
19.94
pañcatvamāgacchadavāraṇīyaṃ vilokya pṛṣṭvā nijabandhuvargam
sallekhanā buddhimatā vidheyā kālānurūpaṃ racayanti santaḥ
19.95
ālocya doṣaṃ sakalaṃ gurūṇāṃ saṃjñānasamyaktvacaritraśodhī
prāṇaprayāṇe vidadhātu dakṣaścaturvidhāhāraśarīramuktim
19.96
nidānamithyātvakaṣāyahīnaḥ karoti saṃnyāsavidhiṃ sudhīryaḥ
sukhāni labdhvā sa narāmarāṇāṃ siddhiṃ trisapteṣu bhaveṣu yāti
19.97
idaṃ vrataṃ dvādaśabhedabhinnaṃ yaḥ śrāvakoyaṃ jinanāthadṛṣṭam
karoti saṃsāranipātaibhītaḥ prayāti kalyāṇamasau samastam
19.98
bhrūnetrahuṃkārakarāṅgulobhirgṛddhi pravṛttāṃ parivarjya saṃjñāṃm
vidhāya maunaṃ vratavṛddhikāri karoti bhuktiṃ vijitākṣavṛttiḥ
19.99
ye devamartyārcitapādapadmāḥ pañcānavadyoḥ parameṣṭhinaste
naivedyagandhākṣatadhūpadīpaprasūnamālādibhirarcanīyāḥ
19.100
idaṃ prayatnānnihitāticāraṃ ye pālayante vratamarcanīyam
nirviśya lakṣmīṃ manujāmarāṇāṃ te yānti nirvāṇamapāstapāpāḥ
19.101
śrutvā vācamaśeṣakalmaṣamuṣāṃ sādhorguṇāśaṃsinīṃ
natvā kevalipādapaṅkajayugaṃ martyāmarendrācitam
ātmānaṃ vrataratnabhūṣitamasau cakre viśuddhāśayo
bhavyāḥ prāpya yatergiro 'mitagatervyarthāḥ kathaṃ kurvate
19.101.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāmekonaviṃśatitamaḥ paricchedaḥ ||19