Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 2

Dharmaparīkṣā 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

sabhāyāmatha tatraiko bhavyaḥ papraccha bhaktitaḥ
natvā jinamatiṃ sādhuṃ'mavadhijñānalocanam

2.2

bhagavannatra saṃsāre saratāṃ' sāravarjite
kiyatsukhaṃ kiyad duḥkhaṃ kathyatāṃ me prasādataḥ

2.3

tato 'vādīdyatirbhadra' śrūyatāṃ kathayāmi te
vibhāgo duḥśakaḥ' kartuṃ saṃsāre sukhaduḥkhayoḥ

2.4

mayā nidarśanaṃ' dattvā kiṃcittadapi kathyate
na hi bodhayituṃ śakyāstadvinā' mandamedhasaḥ'

2.5

anantasattvakīrṇāyāṃ saṃsṛtyāmiva mārgagaḥ
dīrghāyāṃ kaścanāṭavyāṃ praviṣṭo daivayogataḥ

2.6

ūrdhvīkṛtakaraṃ raudraṃ kṛtāntamiva kuñjaram
kruddhaṃ saṃmukhamāyāntaṃ tatrodarśad gurusyadam

2.7

trasto'to'grekṛtastena pathiko bhillavartmanā
adṛṣṭapūrvake kūpe dhāvamānaḥ papāta saḥ

2.8

śarastambaṃ pataṃstatra trastadhīḥ sa vyavasthitaḥ
bhavyo dharmamivālambya durgame narakālaye

2.9

adhastātsindhurotrasto yāvadeṣa vilokate
yamadaṇḍamivāghrākṣīttāvattatra mahāśayum

2.10

ākhubhyāṃ śuklakṛṣṇābhyāṃ paśyati sma sa sarvataḥ
khanyamānaṃ śarastambaṃ pakṣābhyāmiva jīvitam

2.11

uragāṃścaturastatra dikṣūcatuṣṭayavartinaḥ
dadarśāgacchato dīrghān kaṣāyāniva bhīṣaṇān

2.12

ruṣṭena gajarājena vṛkṣaḥ kūpataṭasthitaḥ
kampito rabhaso'bhyetyāsaṃyateneva saṃyamaḥ

2.13

calitāḥ sarvatastatra calite madhumakṣikāḥ
vividhā madhujālasthā vedanā iva duḥkhadāḥ

2.14

makṣikābhirasau tābhirmarmāvidbhiḥ samantataḥ
ūrdhvaṃ vilokayāmāsa daśyamāno bṛhadvyathaḥ

2.15

ūrdhvokṛtamukhasyāsya vīkṣamāṇasya pādapam
dīnasyauṣṭhataṭe sūkṣmaḥ patito madhunaḥ kaṇaḥ

2.16

śvabhrabādhādhikāṃ bādhāmavagaṇya sa durmanāḥ
svādamāno mahāsaukhyaṃ manyate madhuvipruṣam

2.17

avicintyaiva tāḥ pīḍāstatsvīkṛtamukho 'dhamaḥ
tadevāsvādanāsaktaḥ so 'bhilālaṣyate patat

2.18

prastāve 'trāsya pānthasya yādṛśe staḥ sukhāsukhe
jīvasya tādṛśe jñeye saṃsāre vyasanākare

2.19

bhillavartma mataṃ pāpaṃ śarīrī pathiko janaḥ
hastī mṛtyuḥ śarastambo jīvitaṃ kūpako bhavaḥ

2.20

narako 'jagaraḥ pakṣau mūṣikāvasitetarau
kaṣāyāḥ pannagāḥ proktā vyādhayo madhumakṣikāḥ

2.21

madhusūkṣmakaṇāsvādo bhogasaukhyamudāhṛtam
vibhāgamiti jānīhi saṃsāre sukhaduḥkhayoḥ

2.22

bhave baṃbhramyamāṇānāmantaraṃ sukhaduḥkhayoḥ
jāyate tattvato nūnaṃ merusarṣapayoriva

2.23

duḥkhaṃ merūpamaṃ saukhyaṃ saṃsāre sarṣapopamam
yatastataḥ sadā kāryaḥ saṃsāratyajanodyamaḥ

2.24

ye 'ṇumātrasukhasyārthe kurvaṃte bhogasevanam
te śaṅke śītanāśāya bhajante' kuliśānalam'

2.25

mṛgyamāṇaṃ' himaṃ jātu vahnimadhye vilokyate
saṃsāre na punaḥ saukhyaṃ kathaṃcana kadācana

2.26

duḥkhaṃ vaiṣayikaṃ mūḍhā bhāṣante sukhasaṃjñayā
vidhyāto dīpakaḥ kiṃ na nandito bhaṇyate janaiḥ

2.27

duḥkhadaṃ sukhadaṃ jīvā manyante viṣayākulāḥ
kanakākulitāḥ' kiṃ na sarvaṃ paśyanti kāñcanam

2.28

saṃpannaṃ dharmataḥ saukhyaṃ niṣevyaṃ dharmarakṣayā
vṛkṣato hi phalaṃ jātaṃ bhakṣyate vṛkṣarakṣayā

2.29

paśyantaḥ pāpato duḥkhaṃ pāpaṃ muñcanti sajjanāḥ
jānanto vahnito dāhaṃ vahnau hi praviśanti ke

2.30

sundarāḥ subhagāḥ saumyāḥ kulīnāḥ śīlaśālinaḥ
bhavanti dharmato dakṣāḥ śaśāṅkayaśasaḥ sthirāḥ

2.31

virūpā durbhagā dveṣyā duḥkulāḥ śīlanāśinaḥ
jāyante pāpato mūḍhā duryaśobhāginaścalāḥ

2.32

vrajanti sindhurārūḍhā dharmato janapūjitāḥ
dhāvanti puratasteṣāṃ pāpato jananinditāḥ

2.33

labhante vallabhā rāmā lāvaṇyotpattimedinīḥ
dharmataḥ pāpato dīnā jampānasthā vahanti tāḥ

2.34

dharmato dadate kecid dravyaṃ kalpadrumā iva
yācante pāpato nityaṃ prasāritakarāḥ pare

2.35

dhārmikāḥ kāntayāśliṣṭāḥ śerate maṇimandire
pāpino rakṣaṇaṃ teṣāṃ kurvate śastrapāṇayaḥ

2.36

bhuñjate miṣṭamāhāraṃ sauvarṇāmatrasaṃsthitam
dhārmikāḥ pāpinasteṣāmucchiṣṭaṃ maṇḍalā iva

2.37

dhārmikā vasate vastraṃ mahārghaṃ 1 komalaṃ ghanam
labhante na śatacchidraṃ kaupīnamapi pāpinaḥ

2.38

gīyante puṇyato dhanyā lokavikhyātakīrtayaḥ
gāyanti puratasteṣāṃ pāpataścitracāṭavaḥ

2.39

cakriṇastīrthakartāraḥ keśavāḥ pratikeśavāḥ
sarve dharmeṇa jāyante kīrtivyāptajagattrayāḥ

2.40

vāmanāḥ pāmanāḥ1 khañjā romaśāḥ kiṅkarāḥ śaṭhāḥ
jāyante pāpato nīcāḥ sarvalokavininditāḥ

2.41

dharmaḥ kāmārthamokṣāṇāṃ kāṅkṣitānāṃ vitārakaḥ1
adharmo nāśakasteṣāṃ sarvānarthamahākhaniḥ

2.42

praśastaṃ dharmataḥ sarvamapraśastamadharmataḥ
vikhyātamiti sarvatra bāliśairapi budhyate

2.43

pratyakṣamiti vijñāya dharmādharmaphalaṃ budhāḥ
adharmaṃ sarvathā muktvā dharmaṃ kurvanti sarvadā

2.44

nīcā ekabhavasyārthe1 kiṃcittatkarma2 kurvate
labhante bhavalakṣeṣu yato3 duḥkhamanekaśaḥ

2.45

duḥsahāsukhasaṃvardhiviṣayāsaivamohitāḥ
kṛpaṇāḥ kurvate pāpamadyaśvīne2 'pi jīvite

2.46

na kiṃcid vidyate vastu saṃsāre kṣaṇabhaṅkure
śarmadaṃ sahagaṃ1 pūtamātmanīnaṃ2manaśvaram3

2.47

tāruṇyaṃ jarasā grastaṃ jīvitaṃ samavartinā1
saṃpado vipadā puṃsāṃ tṛṣṇaikā nirupadravā

2.48

ārohatu dharādhīśaṃ dhātrīṃ bhrāmyatu sarvataḥ
prāṇī viśatu pātālaṃ tathāpi grasate 'ntakaḥ

2.49

sajjanāḥ pitaro bhāryāḥ svasāro1 bhrātaro 'ṅgajāḥ
nāgacchantaṃ kṣamā roddhuṃ samavartimattaṅgajam

2.50

hastyaśvarathapādāti balaṃ puṣṭaṃ caturvidham
bhakṣyamāṇaṃ na śaknoti rakṣituṃ mṛtyurakṣasā

2.51

dānapūjāmitāhāraimantratantrarasāyanaiḥ
pāryate2 na nirākartuṃ kopano yamapannagaḥ

2.52

stanaṃdhayo1 yuvā vṛddho daridraḥ sadhano 'dhanaḥ
bāliśaḥ2 kovidaḥ śūraḥ kātaraḥ prabhuraprabhuḥ

2.53

vadānyaḥ1 kṛpaṇaḥ pāpī dhārmikaḥ sajjanaḥ khalaḥ
na ko 'pi mucyate jīvo dahatā mṛtyuvahninā

2.54

yugmam
hanyante tridaśā yena balinaḥ sapuraṃdarāḥ2
na narānnighnatam̐stasya mṛtyoḥ4 khedo 'sti kaścana

2.55

dahyante parvatā yena dṛḍhapāṣāṇabandhanāḥ
vimucyante kathaṃ tena vahninā1 tṛṇasaṃcayāḥ

2.56

nopāyo vidyate ko 'pi na bhūto na bhaviṣyati
nivāryate yamo yena pravṛttaḥ prāṇicarvaṇe

2.57

sarvajñabhāṣitaṃ dharmaṃ ratnatritayalakṣaṇam
vihāya nāparaḥ śakto jarāmaraṇamardane

2.58

jīvite maraṇe duḥkhe sukhe vipadi saṃpadi
ekākī sarvadā jīvo na sahāyo 'sti kaścana

2.59

bhinnaprakṛtikā' bhinnā jantorye 'traiva bāndhavāḥ
te 'mutre na kathaṃ santi nijakarmavaśīkṛtāḥ

2.60

nātmanaḥ kiṃcanātmīyaṃ nirasyaitanmanañjasā
ayaṃ nijaḥ paraścāyaṃ kalpanā mohakalpitā

2.61

ātmanaḥ saha dehena naikatvaṃ yasya vidyate
bahirbhūtaiḥ kathaṃ tasya mitraputrāṅganādibhiḥ

2.62

kāryamuddiśya niḥśeṣā bhajantyatra jane janāḥ
na vācamapi yacchanti svakīyāṃ kāryavarjitāḥ

2.63

na ko 'pi kurute snehaṃ vinā svārthena niścitam
kṣīrakṣaye vimuñcanti mātaraṃ kiṃ na tarṇakāḥ

2.64

duḥkhadaṃ sukhadaṃ matvā sthāvaraṃ gatvaraṃ janāḥ
batānātmīyamātmīyaṃ kurvate pāpasaṃgraham

2.65

putramitraśarīrārthaṃ kurvate kalmaṣaṃ janāḥ
śvabhrādivedanāṃ ghorāṃ sahante punarekakāḥ

2.66

na kvāpi dṛśyate saukhyaṃ mṛgyamāṇaṃ bhavārṇave
udveṣṭite'pi kiṃ sāro rambhāstambhe vilokyate

2.67

na ko'pi saha ganteti jānadbhirapi sajyate
yattadarthaṃ mahārambhe mūḍhatvaṃ kimataḥ param

2.68

akṣārthasukhato duḥkhaṃ yattapaḥ kleśataḥ sukham
tadakṣārthasukhaṃ hitvā tapyate kovidaistapaḥ

2.69

ye yacchanti mahāduḥkhaṃ poṣyamāṇā nirantaram
viṣayebhyaḥ parastebhyo nai vairī ko'pi dustyajaḥ

2.70

nāyānti prārthitāḥ kvāpi ye yāntyapreṣitāḥ svayam
ātmīyāste kathaṃ santi dhanabandhugṛhādayaḥ

2.71

saṃsāre yatra viśvāsastataḥ saṃpadyate bhayam
aviśvāsaḥ sadā yatra tatra saukhyamanuttaram

2.72

ātmakāryamapākṛtya dehakāryeṣu ye ratāḥ
parakarmaṃkarāḥ santi pare tebhyo na ninditāḥ

2.73

anekabhavasaukhyāni pāvanāni haranti ye
taskarebhyo viśiṣyante na kathaṃ te sutādayaḥ

2.74

anātmanonemālocya sarvaṃ sāṃsārikaṃ sukham
ātmanīnaḥ sadā kāryo budhairdharmo jinoditaḥ

2.75

dharmo 'sti kṣāntitaḥ kopaṃ mānaṃ mārdavato 'syateḥ
māyāmārjavato lobhaṃ kṣipraṃ saṃtoṣataḥ paraḥ

2.76

nirmalaṃ dadhateḥ śīlaṃ dharmo 'sti jinamarcataḥ
pātrebhyo dadato dānaṃ sadā parvaṇyanāśnuṣeḥ

2.77

dehino rakṣato dharmo vadataḥ sūnṛtaṃ vacaḥ
steyaṃ varjayato rāmāṃ rākṣasīmiva muñcataḥ

2.78

dhīrasya tyajato granthaṃ saṃtoṣāmṛtapāyinaḥ
vatsalasya vinītasya dharmo bhavati pāvanaḥ

2.79

yo bhāvayati bhāvena jinānāmiti bhāṣitam
vidhyāpayati saṃsāravajravahni suduḥkhadam

2.80

yogino vacasā tena prīṇitā nikhilā sabhā
parjanyasyeva toyena medinī tāpanoditā

2.81

dharmopadeśanirato'vadhibodhanetro
vijñāya taṃ jinamatirjitaśatruputram
vātsalyakarmakuśalo nijagāda yogī
bhavyeṣu dharmamanasāmapi pakṣapātaḥ

2.82

kṣemeṇa tiṣṭhati pitā tava bhadra bhavyo
dharmodyataḥ parijanena nijena sārdham
etanniśamya vacanaṃ khagarājasūnurvāṇīmavocaditi hṛṣṭamanāḥ praṇamya

2.83

pādāḥ sadā vidadhate tava yasya rakṣāṃ
vighnā bhavanti kathamasya khacāribhartuḥ
yaṃ pālayanti vinatātanayo hi sādho
kiṃ pīḍyate viṣadharaiḥ sa kadācanāpi

2.84

uktveti mastakaniviṣṭakarāmbujo'sau
protthāya kevalamarīcivikāsitārtham
papraccha kevaliraviṃ vinayena natvā
kṛtsnaṃ hi saṃśayatamo na paro hinasti

2.85

prāṇapriyo mama suhṛdviparītacetā
mithyātvadurjaraviṣākulito 'sti kheṭeḥ
vartiṣyate kimayamatra jinendradharme
kiṃ vā na jātu mama deva nivedayaidam

2.86

vajrāṃśuśukṣaṇiśikheva deva citte
cintāṃ dadāti kupathe sa vivartamānaḥ
durvvāratāpajananīṃ mama dṛśyamānaṃ
sakhyaṃ sukhāya samaśīlaguṇena sārdham

2.87

mithyāpathe vividhaduḥkhanidhānabhūte
ye vārayanti suhṛdaṃ na viṣaktacittam
kūpe vibhīṣaṇabhujaṅgamalīḍhamadhye
te nodayanti nipatantamalabhyamūle

2.88

mithyātvato na paramasti tamo durantaṃ
samyaktvato na paramasti vivekakāri
saṃsārato na paramasti niṣedhanīyaṃ
nirvāṇato na paramasti janārthanīyam

2.89

bhavyatvamasti jina nāstyatha tasya pūtaṃ
tattvaprapañcaracanāstadṛte nirarthāḥ
vyarthābhavanti sakalāḥ khalu kaṃkaḍūke
mudge vipākavidhayo viniveśyamānāḥ

2.90

pṛṣṭveti tatra virate sati kheṭaputre
bhāṣānaghā yatipaterudapādi hṛdyā
mithyātvadoṣamapahāsyati bhadra sadyo
nītvā sa puṣpanagaraṃ pratibodhyamānaḥ

2.91

mithyātvaśalyamavagāhya manaḥpraviṣṭaṃ
dṛṣṭāntahetunivahairabhipāṭayāsya
saṃdaṃśakairiva śarīragataṃ subuddhe
kāṇḍādi duḥsahanirantarakaṣṭakāri

2.92

pratyakṣataḥ paramatāni vilokamānaḥ
pūrvāparādibahudūṣaṇadūṣitāni
mithyāndhakāramapahāya sa bhūridoṣaṃ
jñānaprakāśamupayāsyati tatra sadyaḥ

2.93

yāvajjinendravacanāni na santi loke
tāvallasanti viparītadṛśāṃ vacāṃsi
lokaprakāśakuśale sati tigmaraśmau2
tejāṃsi kiṃ grahagaṇasya parisphuranti

2.94

śuddhairabhavyamapahāya viruddhadṛṣṭi
vākyairjinendragaditairna vibodhyate kaḥ
dhvāntāpahāracaturai raviraśmijālaighūkaṃ vimucya sakalo 'pi vilokate 'rtham

2.95

śrutveti vācamavanamya gurupramodaḥ
pāpāpanodi3 jinadevapadāravindam
kheṭāṅgajo 'mitagatiḥ sam̐ jagāma gehaṃ
vidyāprabhāvakṛtadivyavimānavartī

2.95.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ dvitīyaḥ paricchedaḥ ||2