Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapariksha 20

Dharmaparīkṣā 20

Language
Sanskrit

Contents

20.1

athovāca punaryogī vidyādharaśarīrajam
pare 'pi niyamāḥ kāryāḥ śrāvakairbhadra bhaktitaḥ

20.2

saṃcāro yatra bhūtānāṃ nāgamoṃ yatra yoginām
yatra bhakṣyamakṣyaṃ vā vastu kiṃcinna budhyate

20.3

yatrāhāragatāḥ sūkṣmā dṛśyante na śarīriṇaḥ
tatra rātrau na bhoktavyaṃ kadācana dayālubhiḥ

20.4

yo valbhate triyāmāyāṃ jihvendriyavaśīkṛtaḥ
ahiṃsāṇuvrataṃ tasya nihīnasya kutastanam

20.5

sarvadharmakriyāhīno yaḥ khādati divāniśam
paśuto vidyate tasya na bhedaḥ śṛṅgagaḥ paraḥ

20.6

śūkaraḥ śaṃbaraḥ kaṅko mārjārastittiro bakaḥ
maṇḍalaḥ sārasaḥ śyenaḥ kāko bheko bhujaṅgamaḥ

20.7

vāmanaḥ pāmano7 mūko romaśaḥ karkaśaḥ śaṭhaḥ
durbhago durjanaḥ kuṣṭī jāyate rātribhuktiḥ

20.8

kovidaḥ komalālāpo nīrogaḥ sajjanaḥ śamī
tyāgī bhogī yaśobhāgī sāgarāntamahīpatiḥ

20.9

ādeyaḥ subhago9 vāgmī manmathopamavigrahaḥ
niśābhuktiparityāgī martyo bhavati pūjitaḥ

20.10

[ yugmam ]
yāminībhuktito duḥkhaṃ sarvatra labhate yataḥ
divābhojanataḥ saukhyaṃ dinabhuktistato hitā10

20.11

yo bhuṅkte divasasyānte vivarjya ghaṭikādvayam
taṃ vadanti mahābhāgamanastamitabhojanam

20.12

bhuṅkte nālīdvayaṃ hitvā yo dinādyantabhāgayoḥ
upavāsadvayaṃ tasya māsenaikena jāyate

20.13

pañcamyāmupavāsaṃ yaḥ śuklāyāṃ kurute sudhīḥ
narāmaraśriyaṃ bhuktvā yātyasau padamavyayam

20.14

āṣāḍhe kārtike māse phālgune vāditaḥ sudhīḥ
gṛhītvāsau gurorante kriyate vidhinā vidhiḥ

20.15

pañcamāsasametāni pañcavarṣāṇi bhaktitaḥ
upavāso vidhātavyo māse māse manīṣibhiḥ

20.16

upavāsena śoṣyante yathā gātrāṇi dehinaḥ
karmāṇyapi tathā kṣipraṃ saṃcitāni visaṃśayam

20.17

viśoṣayati pāpāni saṃbhūtāni śarīriṇām
upavāsastaḍāgānāṃ jalānīva divākaraḥ

20.18

upavāsaṃ vinā jetuṃ śakyā nendriyamanmathāḥ
siṃhenaiva vidāryante kuñjarā madamantharāḥ

20.19

rohiṇīcandrayoryogaḥ pañcavarṣāṇyupoṣyate
bhaktyā sapañcamāsāni yenāsau siddhimaśnute

20.20

vimuktikāminī yena tṛtīye dīyate bhave
vidhānadvitayasyāsya kiṃ paraṃ kathyate phalam

20.21

phalaṃ vadanti sarvatra pradhānaṃ nānuṣaṅgikam
budhaiḥ smṛtaṃ phalaṃ dhānyaṃ palālaṃ na hi karṣaṇe

20.22

svavibhūtyanusāreṇa pūrṇe sati vidhidvaye
uddyotanaṃ vidhātavyaṃ saṃpūrṇaphalakāṅkṣibhiḥ

20.23

budhairuddyotanābhāve kartavyo dviguṇo vidhiḥ
vidhānāpūrṇatāyāṃ hi vidheyaṃ pūryate kutaḥ

20.24

abhayāhārabhaiṣajyaśāstradānavibhedataḥ
dānaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ saṃsāronmūlanasakṣamam

20.25

sarvo 'pi dṛśyate prāṇī nityaṃ prāṇapriyo yataḥ
prāṇatrāṇaṃ tataḥ śreṣṭhaṃ jāyate 'khiladānataḥ

20.26

ārambhāḥ prāṇināṃ sarve prāṇatrāṇāya sarvadā
yatastataḥ paraṃ śreṣṭhaṃ na prāṇitrāṇadānataḥ

20.27

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ jīvitaṃ kāraṇaṃ yataḥ
tato dāne 1 na kiṃ dattaṃ tasya mokṣe 2 na kiṃ hṛtam

20.28

na mṛtyubhītito bhītirdṛśyate bhuvane 'dhikā
yatastataḥ sadā kāryaṃ dehināṃ rakṣaṇaṃ budhaiḥ

20.29

dharmasya kāraṇaṃ gātraṃ tasya 1 rakṣā yato 'nnataḥ
annadānaṃ tato deyaṃ janmināṃ dharmasaṃginām 2

20.30

vikrīya yena durbhikṣe tanujānapi vallabhān
āhāraṃ gṛhyate puṃsāmahārastena vallabhaḥ

20.31

kṣudduḥkhato dehavatāṃ na duḥkhaṃ paraṃ yataḥ sarvaśarīranāśi
āhāradānaṃ dadatā pradattaṃ hṛtaṃ na kiṃ tasya vināśanena 1

20.32

kāntikīrtibalavīryayaśaḥśrīsiddhibuddhiśamasaṃyamagharmāḥ
dehināṃ vitaratāśanadānaṃ śarmadā jagati santi vitīrṇāḥ

20.33

yāśane 'sti tanurakṣaṇaśaktiḥ sā na hemamaṇiratnagaṇānām
yena tena vitaranti yatibhyastonapāsyaṃ kṛtino 'śanadānam

20.34

śaknoti kartuṃ na tapastapasvī viddho yato vyādhibhirugradoṣaiḥ
bhaiṣajyadānaṃ vidhinā vitoyaṃ tataḥ sadā vyādhivighātakāri

20.35

yo bhaiṣajyaṃ vyādhividhvaṃsi datte vyādhyārtānāṃ yogināṃ bhaktiyuktaḥ
nāsau pīḍyaḥ śleṣmapittānilotthairvyādhivātaiḥ pāvakairvāmbumagnaḥ

20.36

dveṣarāgamadamatsaramūrcchākrodhalobhabhayanāśasamartham
siddhisadmapathadarśi vitoyaṃ śāstramavyayasukhāya yatibhyaḥ

20.37

jñātena śāstreṇa yato viveko vivekato duṣkṛtakarmahāniḥ
tasyāḥ1 padaṃ yāti yatiḥ pavitraṃ deyaṃ tataḥ śāstramanarthaghāti

20.38

bhavati yatra na jīvagaṇavyathā viṣayavairivaśo na yato yatiḥ
bhajati pāpavighāti yatastapastadiha dānamuśanti2 sukhapradam

20.39

dānamanyadapi deyamanindyaṃ jñānadarśanacaritravivardhi
vīkṣya pātramapahastitasaṃgaṃ1 śīlasaṃyamadayādamageham

20.40

dāyakāya na dadāti nirvṛtiṃ kāṅkṣitāṃ gṛhakalatravartine
grāhako1 gṛhakalatradūṣitastāryate na śilayā śilāmbudhau

20.41

cetasi duṣṭā1 vacasi viśiṣṭā sarvanikṛṣṭā viṭaśataghṛṣṭā
dūramapāsyā2 paṭubhirupāsyā jātu na veśyā hataśubhaleśyā

20.42

bhajate vapuṣaikamasau1 puruṣaṃ vacasā kurute paraimastaruṣam3
manasā paramāśrayate tarasā4 vidadhāti kathaṃ sukhamanyarasā

20.43

madyamāṃsakalitaṃ mukhamasyā1 yo nirastaśamasaṃyamayogaḥ
cumbati sma ratimohitacetāstasya tiṣṭhati kathaṃ vrataratnam

20.44

nīcācāraiḥ sarvadā vartamānaḥ putraṃ mitraṃ bāndhavaṃ sūrivargam
veśyāvaśyo manyate yo na mūḍhaḥ śāntārādhyaistasya dharmaḥ kutastyaḥ

20.45

niṣevitā śarmakarī prasaktyā nijāpi bhāryā vidadhāti duḥkham
spṛṣṭā hi citrāṃśuśikhā himātaiḥ1 praploṣate kiṃ na himārtihantrī2

20.46

yo vijitākṣastyajati mahātmā parvaṇi nityaṃ nidhuvanakarma 1
dhvaṃsitatīvrasmaraśaragarvaḥ sarvasurārcyo bhavati sa śakraḥ 2

20.47

nirasya bhūridraviṇaṃ purātanaṃ vidhīyate yena niketane1 navam
kṣaṇena dāridrayamavāryamūrjitaṃ vicakṣaṇaidyūtamidaṃ nirasyate 2

20.48

bāndhavaistyajyate kovidairnindyate durjanairhasyate sajjanaiḥ śocyate
badhyate rudhyate tāḍyate pīḍyate dyūtakāraḥ paraidyūtakārairnaraiḥ

20.49

dharmakāmadhananāśapaṭiṣṭhaṃ kṛṣṇakarmaparivardhananiṣṭham
dyūtato na paramasti nikṛṣṭaṃ1 śīlaśaucasamadhībhiraniṣṭam

20.50

māturapāsyati1 vastramadhīyo 2 pūjyatamaṃ sakalasya janasya
karma karoti nirākṛtalajjaḥ kiṃ kitavo 3 na paraṃ sa vinindyaḥ

20.51

madyaṃ māṃsaṃ dyūtaṃ steyaṃ pāparddhīhānyastrīkrīḍā
veśyāsaṃgaḥ saptāpyete nīcācārā varyaistyājyāḥ

20.52

ekādaśasthānavivartaṃkāro yaḥ śrāvako 'sau kathitaḥ prakṛṣṭaḥ
saṃsāravidhvaṃsanaśaktibhāgī caturdaśasthānagamo ca yogī

20.53

hārayaṣṭiriva tāpahāriṇī yasya dṛṣṭiravatiṣṭhate hṛdi
yāminīpatimarīcinirmalā darśanobhavati so 'naghadyutiḥ

20.54

yo vratāni hṛdaye mahāmanā nirmalāni vidadhāti sarvadā
durlabhāni bhuvane dhanāni vā sa vratī vratibhirīritaḥ sudhīḥ

20.55

priye 'priye vidviṣi bandhuloke samānabhāvo damitendriyāśvaḥ
sāmāyikaṃ yaḥ kurute trikālaṃ sāmāyikī sa prathitaḥ pravīṇaiḥ

20.56

sadopavāsaṃ niravadyavṛttiḥ karoti yaḥ parvacatuṣṭaye 'pi
bhogopabhogādinivṛttacittaḥ sa proṣadho buddhimatāmabhīṣṭaḥ

20.57

sarvajīvakaruṇāparacitto yo na khādati sacittamaśeṣam
prāsukāśanaparaṃ yatināthāstaṃ sacittavirataṃ nigadanti

20.58

dharmamanā divase gatārāgo yo na karoti vadhūjanasevām
taṃ dinamaithunasaṃganivṛttaṃ dhanyatamaṃ nigadanti mahiṣṭhāḥ

20.59

yaḥ kaṭākṣaviśikhairna 1 vadhūnāṃ jīyate jitanarāmaravargeḥ
maditasmaramahāripudarpo brahmacāriṇamamuṃ kathayanti

20.60

sarvaprāṇivadhaṃhetuṃ viditvā yo'nārambhaṃ dharmacittaḥ karoti
mandībhūtadveṣarāgādivṛttiḥ so 'nārambhaḥ kathyate tathyabodhaiḥ

20.61

vijñāya jantukṣapaṇepravīṇaṃ parigrahaṃ yastṛṇavajjahāti
vimarditoddāmakaṣāyaśatruḥ prokto munīndrairaparigraho 'sau

20.62

tyajati yo 'numatiṃ sakale vidhau 1 vividhajantunikāyavitāpini
hutabhujīva vibodhaparāyaṇā 2 vigalitānumatiṃ nigadanti tam

20.63

na valbhate yo vijitendriyo 'śanaṃ manovacaḥkāyaniyogakalpitam 1
mahāntamuddiṣṭanivṛttacetasaṃ vadanti taṃ prāsukabhojanodyatam

20.64

ekādaśaśrāvakavṛttamitthaṃ karoti yaḥ pūtamatāndratātmā 1
narāmaraśrīsukhatṛptacittaḥ siddhāspadaṃ yāti sa karmamuktaḥ

20.65

vrateṣu sarveṣu mataṃ pradhānaṃ samyaktvamṛkṣeṣviva 1 candrabimbam
samastatāpavyapaghātaśaktaṃ vibhāsvaraṃ bhāsitasarvatattvam

20.66

dvedhā nisargādhigamaprasūtaṃ samyaktvamiṣṭaṃ bhavavṛkṣaśastram
tattvopadeśavyatiriktamadyaṃ jināgamābhyāsabhavaṃ dvitīyam

20.67

kṣāyikaṃ śāmikaṃ vedakaṃ dehināṃ darśanaṃ jñānacāritraśuddhipradam
jāyate triprakāraṃ bhavadhvaṃsakaṃ 1 cintitāśeṣaśarmapradānakṣamam

20.68

catvāra uktāḥ prathamāḥ kaṣāyā mithyātvasamyaktvavimiśrayuktāḥ
samyaktvaratnavyavahārasaktā dharmadrumaṃ kartayituṃ kuṭhārāḥ

20.69

teṣāṃ vyapāye pratibandhakānāṃ samyaktvamāvirbhavati praśastam
śuddhaṃ ghanānāmiva bhānubimbaṃ vicchindaniḥśeṣatamaḥpracāram

20.70

vrajanti saptādyakalā yadā kṣayaṃ tadāṅgināṃ kṣāyikamakṣayaṃ matam
yadā śamaṃ yānti tadāsti śāmikaṃ dvayaṃ yadā yānti tadānuvedikam

20.71

jahāti śaṅkāṃ na karoti kāṅkṣāṃ tattve cikitsāṃ na dadhāti jaine
dhīraḥ kudeve kuyatau kudharme viśuddhabuddhirna tanoti moham

20.72

pidhāya doṣaṃ yamināṃ sthiratvaṃ citte pavitre kurute vicitre
puṣṇāti vātsalyamapāstaśalyaṃ dharmaṃ vihiṃsaṃ nayate prakāśam

20.73

saṃveganirvedaparo 'kaṣāyaḥ svaṃ garhate nindati doṣajātam
nityaṃ vidhatte parameṣṭhibhaktiṃ kṛpāṅganāliṅgitacittavṛttiḥ

20.74

sarvatra maitrīṃ kurute 'ṅgivarge pavitracāritradhare pramodam
madhyasthatāṃ yo viparītaceṣṭe sāṃsārikācāraviraktacittaḥ

20.75

dīnairdurāpaṃ vratasasyabījaṃ' manīṣitāśeṣasukhapradāyi
sa ślāghyajanmā budhapūjanīyaṃ samyaktvaratnaṃ vimalīkaroti

20.76

samyaktvato nāsti paraṃ janīnaṃ' samyaktvato nāsti paraṃ svakīyam
samyaktvato nāsti paraṃ pavitraṃ samyaktvato nāsti paraṃ caritram

20.77

yasyāsti samyaktvamasau paṭiṣṭho yasyāsti samyaktvamasau variṣṭhaḥ
yasyāsti samyaktvamasau kulīno yasyāsti samyaktvamasau na dīnaḥ

20.78

bhūrikāntimatikīrtitejasaḥ kalpavāsivibudhānapāsya no
yāti darśanadharo mahāmanā hīnabhūtiṣu pareṣu nākiṣu

20.79

nādyāṃ hitvā nārakabhūmiṃ gacchatyanyāṃ darśanadhāro
sarvastraiṇaṃ nāpi kadācitpūjyo 'pūjye yāti na bhavyaḥ [?]

20.80

yo 'ntarmuhūrtaṃ pratipadya bhavyaḥ samyaktvaratnaṃ vijahāti so 'pi
na yāti saṃsāramanantapāraṃ vilaṅghate 'nyaḥ kṣaṇataḥ samastam

20.81

cetasi kṛtvā giramanavadyāṃ sūcitatattvāmiti budhavandyām
khecaraputro jinamatisādhostoṣamayāsīttribhuvanabandhoḥ

20.82

sūnāvasūnurvarahī kalatre netre vinetraḥ sagado gadatve
prāpte nidhāne ca yathā daridrastathā vrate 'sau pramadaṃ prapede

20.83

natvā sa sādhuṃ nijagāda diṣṭyau muneḥ samāno na mayāsti dhanyaḥ
ālambanaṃ yena vacastvadīyaṃ śvabhrāndhakūpe patatādya labdham

20.84

yastvadīyavacanaṃ śṛṇoti nā so 'pi gacchati manīṣitaṃ phalam
yaḥ karoti punarekamānasaṃ tasya kaḥ phalanivedane kṣamaḥ

20.85

prāpya ye tava vaco na kurvate te bhavanti manujā na niścitam
ratnabhūmimupagamya mucyate ratnamatra paśubhirna mānavaiḥ

20.86

iti vacanamanindyaṃ kheṭaputro nigadya
vratasamitisametaiḥ sādhuvargaiḥ sametam
savinayamanavamya prītitaḥ kevalīndraṃ
rajatagirivarendraṃ mitrayuktaḥ prapede

20.87

taṃ vilokya jinadharmabhāvitaṃ tuṣyati sma jitaśatrudehajaḥ
svaśrame hi phalite vilokite saṃmado hṛdi na kasya jāyate

20.88

caturvidhaṃ śrāvakadharmamujjvalaṃ mudā dadhānau kamanīyabhūṣaṇau
vininyatuḥ1 kālamamū khagāṅgajau parasparapremanibaddhamānasau

20.89

āruhyānekabhūṣau sphuritamaṇigaṇabhrājamānaṃ vimānaṃ
martyakṣetrasthasarvaprathitajinagṛhāntarniviṣṭārhadarcāḥ
kṣityāṃ tau vandamānau satatamacaratāṃ devarājādhivācyāḥ
kurvāṇāḥ śuddhabodhā nijahitacaritaṃ na pramādyanti santaḥ

20.90

akṛta pavanavego darśanaṃ candraśubhraṃ
divijamanujapūjyaṃ līlayāhadvayena
amitagatirivedaṃ svasya māsadvayena2
prathitaviśadakīrtiḥ kāvyamuddhūtadoṣam

20.90.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ viṃśaḥ paricchedaḥ ||20