Dharmapariksha 3

Dharmaparīkṣā 3

Language: Sanskrit

3.95 — 1 part

3.1

atha yāvanmanovego yāti svāṃ nagarīṃ prati
divyaṃ vimānamārūḍho nākīva sphuritaprabhaḥ

3.2

vimānavartino tāvat sureṇeva surottamaḥ
dṛṣṭaḥ pavanavegena sa saṃmukhamupeyuṣā

3.3

sa dṛṣṭo gaditastena kva sthitastvaṃ mayā vinā
iyantaṃ kālamācakṣva nayeneva smarāturaḥ

3.4

yo na tvayā vinā śaktaḥ sthātumekamapi kṣaṇam
divaso bhāskareṇeva sa tiṣṭhāmi kathaṃ ciram

3.5

mayā tvaṃ yatnato mitra sarvatrāpi gaveṣitaḥ
dharmo nirvāṇakārīva śuddhasamyaktvaśālinā

3.6

ārāme1 nagare haṭṭe mayā rājagṛhāṅgaṇe
sarveṣu jinageheṣu yadā tvaṃ na nirīkṣitaḥ

3.7

pitā pitāmahaḥ pṛṣṭo gatvodvignena te2 tadā
nareṇa kriyate sarvamiṣṭasaṃyogakāṅkṣiṇā

3.8

vārtāmalabhamānena tvadīyāṃ pṛcchatābhitaḥ
daivayogena dṛṣṭo 'si tvamatrāgacchatā satā

3.9

kiṃ hitvā1 bhramasi svecchaṃ saṃtoṣamiva saṃyataḥ
māṃ2 viyogasahaṃ3 mitramānandajananakṣamam

3.10

tiṣṭhatornau1 viyoge 'pi vātapāvakayoriva
prasiddhimātrataḥ sakhyaṃ tiryagūrdhvavihāriṇoḥ

3.11

ājanmamṛtyuparyanto viyogo vidyate yayoḥ
dehātmanoriva kvāpi tayoḥ saṃgataṃmuttamam

3.12

kīdṛśī saṃgatirdaśe sūryacandramasoriva
ekadā milatomasi sapratāpāpratāpayoḥ

3.13

tatkartavyaṃ budhairmitraṃ kalatraṃ ca manoramam
yajjātu na parādhīnaṃ citrasthamiva jāyate

3.14

śaṃsanīyā tayomaitrī śaśvadavyabhicāriṇoḥ1
viyogo na yayorasti divasādityayoriva

3.15

yaḥ kṣīṇe kṣīyate sādhau vardhate vardhite sati
tenāmā ślāghyate sakhyaṃ candrasyeva payodhinā

3.16

tato 'vocanmanovego mā kopīstvaṃ mahāmate
bhrānto 'haṃ mānuṣe kṣetre vandamāno jinākṛtīḥ

3.17

kṛtrimākṛtrimāḥ kecinnarāmaranamaskṛtāḥ
dvīpeṣvardhatṛtīyeṣu ye vidyante 'rhadālayāḥ

3.18

te mayā bhaktitaḥ sarve vanditāḥ pūjitāḥ stutāḥ
arjitaṃ nirmalaṃ puṇyaṃ duḥkhavidravaṇakṣamam

3.19

na jātvahaṃ tvayā hīnastiṣṭhāmyekamapi kṣaṇam
saṃyamaḥ praśameneva sādhorhṛdayatoṣiṇā

3.20

bhramatā bharatakṣetre lalanātilakopamam
adarśi pāṭalīputraṃ nagaraṃ bahuvarṇakam

3.21

gagane prasaranyatra yajñadhūmaḥ sadekṣyate
cañcarīkakulaśyāmaḥ keśapāśa iva striyaḥ

3.22

caturvedadhvaniṃ śrutvā badhirokṛtapuṣkaram
nṛtyanti kekino yatra nīradāravaśaṅkinaḥ

3.23

vasiṣṭhavyāsavālmīkamanubrahmādibhiḥ kṛtāḥ
śrūyante smṛtayo yatra vedārthapratipādakāḥ

3.24

dṛśyante paritaśchātrāḥ saṃcaranto viśāradāḥ
gṛhītapustakā yatra bhāratītanayā iva

3.25

vacobhirvādino 'nyonyaṃ kurvate marmabhedibhiḥ
yatra vādaṃ gatakṣobhā yuddhaṃ yodhāḥ śarairiva

3.26

sarvato yatra dṛśyante paṇḍitāḥ kalaibhāṣibhiḥ
śiṣyairanuvṛtā hṛdyāḥ padmakhaṇḍā ivālibhiḥ

3.27

dhyānādhyayanatanniṣṭhā yatra muṇḍitamastakāḥ
gaṅgātaṭe vilokyante bhavyā maskariṇo 'bhitaḥ

3.28

yatrāmbuvāhinīḥ śrutvā kurvatīḥ śāstraniścayam
vādakaṇḍūvāgatāḥ kṣipraṃ palāyante 'nyavādinaḥ

3.29

agnihotrādikarmāṇi kurvanto yatra bhūriśaḥ
vasanti brāhmaṇā dakṣā vedā iva savigrahāḥ

3.30

mīmāṃsāṃ1 yatra sarvatra mīmāṃsante2 'niśaṃ dvijāḥ
vibhramā3 iva bhāratyāḥ sarvaśāstravicāriṇaḥ

3.31

aṣṭādaśapurāṇāni vyākhyāyante sahasraśaḥ
yatra khyāpayituṃ1 dharmaṃ duḥkhadau2ruhutāśanam

3.32

tarkaṃ vyākaraṇaṃ kāvyaṃ nītiśāstraṃ pade pade
vyācakṣāṇairyadālīḍhaṃ2 vāgdevyā iva mandiram

3.33

velā me mahatī yātā paśyatastatsamantataḥ
vyākṣiptacetasā1 bhadra gataḥ kālo na budhyate

3.34

yadāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ tatrāścaryaniketane
vivakṣāmi na śaknomi tadvaktuṃ vacanaiḥ param

3.35

bhāvā bhadrānubhūyante ye hṛṣīkaiḥ śarīriṇā
sarasvatyāpi śakyante vacobhiste na bhāṣitum

3.36

yattvāṃ dharmamiva tyaktvā tatra bhadra ciraṃ sthitaḥ
kṣamitavyaṃ mamāśeṣaṃ durvinītasya tattvayā

3.37

uktaṃ pavanavegena hasitvā śuddhacetasā
ko dhūrto bhuvane dhūrtairvañcyate na vaśaṃvadaiḥ

3.38

darśayasva mamāpīdaṃ yaddṛṣṭaṃ kautukaṃ tvayā
saṃvibhāgaṃ vinā sādho bhuñjate na hi sajjanāḥ

3.39

mitrāgaccha punastatra mamotpannaṃ kutūhalam
prārthanāṃ kurvate 'moghāṃ suhṛdaḥ suhṛdāṃ na hi

3.40

manovegastato 'vocad gamiṣyāmaḥ sthirībhava
uttālavaśataḥ sādho pacyate na hyudumbaraḥ

3.41

vidhāya bhojanaṃ prātargamiṣyāmo nirākulāḥ
bubhukṣāralānacittānāṃ kautukaṃ hi palāyate

3.42

ekībhūya tataḥ prītau jagmatustau svamandiram
sundarasphuritaśrīkau nayotsāhāvivorjitau

3.43

militau śayitau bhuktau tatra tāvāsitau sthitau
kṣamante na viyogaṃ hi snehlaṅghitacetasaḥ1

3.44

prātarvimānamāruhya kāmagaṃ1 prasthitauvimau
surāviva varākārau divyābharaṇarājitau

3.45

vegena tau tataḥ prāptau pāvanaṃ puṣpapattanam
vicitrāścaryasaṃkīrṇaṃ manaseva manīṣitam1

3.46

avatīrṇau tadudyāne tau kāṅkṣitaphalaprade
anekapādapālīḍhe tridaśāviva nandane

3.47

stabakastananamrābhirvallībhiryatra veṣṭitāḥ
śobhante sarvato vṛkṣāḥ kāntābhiriva kāmukāḥ2

3.48

manovegena tatroktaṃ tava mitra kutūhalam
pūrayāmi tadānīṃ tvaṃ kuruṣe yadi me vacaḥ

3.49

tataḥ pavanavego 'pi śrutvā tasya vaco 'gadat
giraṃ tava kariṣyāmi mā śaṅkiṣṭhā mahāmate

3.50

suhṛdaste vacaḥ sarvaṃ kurve 'hamiti niścitam
anyonyavañcanāvṛttau mitratā kīdṛśī sakhe

3.51

śrutveti vacanaṃ sakhyurmanovego vyacintayat
bhaviṣyatyeṣa saddṛṣṭirnānyathā jinabhāṣitam

3.52

so1 'vādīti tatastena2 toṣākulitacetasā
yadyevaṃ tarhi gacchāvo viśāvo nagaraṃ3 sakhe

3.53

gṛhītvā tṛṇakāṣṭhāni citrālaṅkāradhāriṇau
avikṣatāṃ1 tato madhyaṃ līlayā nagarasya tau

3.54

dṛṣṭvā tau tādṛśau lokā vismayaṃ pratipedire
adṛṣṭapūrvake dṛṣṭe citrīyante na ke bhuvi

3.55

1prekṣakairveṣṭitau lokairbhramantau tau samantataḥ
guḍapuñjau mahārāvairmakṣikānivahairiva

3.56

kecidūcurnarāstatra paśyatāho sabhūṣaṇau
vahatastṛṇadārūṇi varākārāvimau katham

3.57

jajalpurapare svāni vikīyābharaṇāni kim
bhūrimaulyāni saukhyena tiṣṭhato na narāvimau

3.58

anye 'vocannaho na stastārṇadāravikāvimau
devau vidyādharāvetau kuto 'pi bhramataḥ sphuṭam

3.59

babhāṣire pare bhadrāḥ kiṃ kṛtyaṃ paracintayā
paracintāprasaktānāṃ pāpato na paraṃ phalam

3.60

tāvālokya sphuratkāntī kṣubhyanti sma purāṅganāḥ
nirastāparakarmāṇo manobhavavaśīkṛtāḥ

3.61

eko manonivāsoti prasiddhivinivṛttaye
jātaḥ kāmo1 dvidhā nūnamityabhāṣanta kāścana

3.62

nijagādāparā dṛṣṭāstārṇikāḥ kāṣṭhikā mayā
parāsādhāraṇaśrīkau nedṛśau rūpiṇau parau

3.63

manmathākulitāvādodanyā tajjalpakāṅkṣiṇī
vayasye1 kāṣṭhikāvetau kṣipramāhūyatāmiha

3.64

tṛṇakāṣṭhaṃ yathā dattastathā gṛhṇāmi niścitam
iṣṭebhyo vastuni prāpte gaṇanā kriyate na hi

3.65

ityādijanavākyāni śṛṇvantau cāruvigrahau
brahmaśālāmimau 1 prāptau sañcāmīkaraviṣṭarām

3.66

muktvātre tṛṇakāṣṭhāni bherīmātāḍya vegataḥ
etau siṃhāvivāsḍhau2 nirbhayau kanakāsane

3.67

kṣubhyanti sma dvijāḥ sarve śrutvā taṃ bheriniḥsvanam
kutaḥ ko 'tra pravādīti vadanto vādalālasāḥ

3.68

vidyādarpahutāśena dahyamānā nirantaram
nirīyurbrāhmaṇāḥ kṣipraṃ paravādijigīṣayā

3.69

kecittatra vadanti sma kiṃ tarkādhyayanena naḥ
vāde parāṅmukhīkṛtya yadi kaścana gacchati

3.70

yuṣmābhirnirjitā vādā bahavaḥ paradurjeyāḥ
yūyaṃ tiṣṭhata maunena vayaṃ vādaṃ vidadhmahe

3.71

evameva gataḥ kālaḥ kurvatāṃ paṭhanaśramam
avādiṣuḥ1 pare tatrai viprāḥ prajñāmadoddhatāḥ

3.72

apare babhaṇustatra pātayitvā yaśaḥphalam
paranirjayadaṇḍena gṛhṇīmo vādavṛkṣataḥ

3.73

evamādīni vākyāni jalpanto dvijapuṃgavāḥ
vādakaṇḍūyayośliṣṭāḥ brahmaśālāṃ prapedire

3.74

hārakaṅkaṇakeyūraśrīvatsamakuṭādibhiḥ
alaṃkṛtaṃ manovegaṃ te dṛṣṭvā vismayaṃ gatāḥ

3.75

nūnaṃ viṣṇurayaṃ prāpto brāhmaṇānujighṛkṣayā1
śarīrasyedṛśī lakṣmīrnānyasyāsti manoramā

3.76

nigadyeti namanti sma bhaktibhāravaśīkṛtāḥ
praśastaṃ kriyate kāryaṃ vibhrāntamatibhiḥ kadā

3.77

tatra kecidabhāṣanta dhruvameṣa purandaraḥ
nāparasyedṛśī kāntirbhuvanānandadāyinī

3.78

pare prāhurayaṃ śaṃbhuḥ saṃkocyākṣi tṛtīyakam
dharitrīṃ draṣṭumāyāto rūpamanyasya nedṛśam

3.79

anye 'vadannayaṃ kaścidvidyādharo madoddhataḥ
karoti vividhāṃ krīḍāmīkṣamāṇo mahītalam

3.80

naivamālocayanto 'pi cakruste tasya1 niścayam
prabhāpūritadikkasya viśvarūpamaṇe2riva

3.81

kaścaneti nijagāda kovido niścayārthamamumeva pṛcchacatām
kaṅkaṇe sati kare vyavasthite nādaraṃ vidadhate 'bdake1 budhāḥ

3.82

vādinirjayaviṣaktamānaso vādameṣa yadi kartumāgataḥ
taṃ tadā samamanena kurmahe sarvaśāstraparamārthavedinaḥ

3.83

darśaneṣu na tadasti darśanaṃ ṣaṭsu1 yanna sakalo 'pi budhyate
tattvato 'tra nagare budhākule kiṃ vadiṣyati kudhīriyaṃ param

3.84

bhāratīmiti niśamya tasya tāṃ kaścidetya nijagāda taṃ dvijaḥ
ko bhavāniha kimarthamāgatastvaṃ viruddhakaraṇo nigadyatām

3.85

taṃ jagāda khacarāṅgajastato bhadra nirdhanaśarīrabhūraham
āgato 'smi tṛṇakāṣṭhavikrayaṃ kartumatra nagare garīyasi

3.86

bhāṣate sma tamasau tato dvijo bhadra vādamavijitya1 viṣṭare
kiṃ nyavikṣata2 bhavānihācite dundubhiṃ laghu3 nihatya vādikam

3.87

śaktirasti yadi vādinirjaye tvaṃ kuruṣva saha paṇḍitaistadā
vādamebhiranavadyabuddhibhirvādidarpadalanairdvijottamaiḥ

3.88

ko 'pi yāti na purādato budho vādinarjayayaśovibhūṣitaḥ1
mūḍha nāgabhavanādapaiti2 kaḥ śeṣamūrdhamaṇiraśmirañjitaḥ

3.89

vātakī1 kimu piśācakī nu2 kiṃ yauvanorjitamadāturo 'si kim
yena divyamaṇiratnabhūṣaṇastvaṃ karoṣi tṛṇakāṣṭhavikrayam

3.90

santi dhṛṣṭamanaso1 jagattraye bhūriśo janamanovimohakāḥ
tvādṛśo na paramatra dṛśyate yastanoti budhalokamohanam

3.91

jalpati sma sa tato nabhaścaro vipra kiṃ viphalameva kupyasi
kāraṇena rahitena ruṣyate pannagena na punarmanīṣiṇā1

3.92

kāñcanāsanamavekṣya bandhuraṃ1 kautukena viniviṣṭavānaham
bhoḥ kiyān viyati jāyate dhvaniścetaseti nihataśca2 dundubhiḥ

3.93

tārṇadāravikadehajā vayaṃ śāstramārgamapi vidma nāñjasā1
vādanāma tava vākyato 'dhunā bhaṭṭa buddhamapabuddhinā3 mayā

3.94

bhāratādiṣu kathāsu1 bhūriśaḥ santi kiṃ na puruṣāstavedṛśāḥ2
kevalaṃ hi parakīyamīkṣate dūṣaṇaṃ jagati nātmano janaḥ

3.95

kāñcane sthitavatā manaḥkṣatirviṣṭare yadi mayātra te tadā
uttarāmi tarasetyavātarat2 khecaro 'mitagatistataḥ sudhīḥ

3.95.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ tṛtīyaḥ paricchedaḥ ||3

Dharmapariksha 3

Contents