Dharmapariksha 4
Dharmaparīkṣā 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.95 — 1 part
4.1
tamālokyāsanottīrṇamathāvādīd dvijāgraṇīḥ
tārṇikāḥ kāṣṭhikā dṛṣṭā na mayā ratnamaṇḍitāḥ
4.2
parapreṣyakarā1 martyā divyālaṅkārarājitāḥ
vahantastṛṇakāṣṭhāni dṛśyante na kadācana
4.3
sa prāha bhāratādyeṣu purāṇeṣu sahasraśaḥ
śrūyante2 na prapadyante bhavanto vidhiyaiḥ param4
4.4
yadi rāmāyaṇe dṛṣṭā bhārate vā tvayedṛśāḥ
pratyeṣyāmastadā brūhi dvijenetyudite 'vadat
4.5
bravīmi kevalaṃ1 viprā bruvāṇo 'tra bibhemyaham
yato na dṛśyate ko 'pi yuṣmanmadhye vicārakaḥ
4.6
khalāḥ satyamapi proktamādāyāsatyabuddhitaḥ
muṣṭiṣoḍaśakanyāyaṃ racayantyavicārakāḥ
4.7
kīdṛśo 'sau1 mahābuddhe brūhīti gadite dvijaiḥ
uvāceti manovegaḥ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ
4.8
deśo malayadeśo2 'sti saṃgālo galitāsukhaḥ
tatra gṛhapateḥ3 putro nāmnā madhukaro 'bhavat
4.9
ekadā janakasyāsau1 nirgatya gṛhato ruṣā
abhramīddharaṇīpṛṣṭhaṃ roṣataḥ kriyate na kim
4.10
ābhīraviṣaye1 tuṅgā gatenānena rāśayaḥ
dṛṣṭā vibhajyamānānāṃ caṇakānāmanekaśaḥ
4.11
tānavekṣya vimugdhena tena vismitacetasā
aho citramaho citraṃ mayā dṛṣṭamitīritam1
4.12
kimāścaryaṃ tvayā dṛṣṭaṃ karaṇeneti bhāṣite
agadīditi mūḍho 'sau jānātyajño hi nāpadam
4.13
yādṛśā viṣaye 'mutra tuṅgāścaṇakarāśayaḥ
marīcirāśayaḥ santi tādṛśā viṣaye mama
4.14
karaṇena tato 'vāci sa bhṛśaṃ kupitātmanā
kiṃ tvaṃ grasto 'si vātena yenāsatyaṃ vibhāṣase
4.15
marīcirāśayastulyā dṛṣṭāścaṇakarāśibhiḥ
nāsmābhirviṣaye kvāpi duṣṭabuddhe kadācana
4.16
kilātra caṇakā deśe marīcānnova durlabhāḥ
mama no gaṇanā kvāpi marīceṣvapi vidyate
4.17
vijñāyetyayamesmākaṃ duṣṭo mugdhatvanarmaṇā
upahāsaṃ karotīti kṣiprameṣa nigṛhyatām
4.18
karaṇasyetivākyena babandhustaṃ kuṭumbinaḥ
aśraddheyavacovādī bandhanaṃ labhate na kaḥ
4.19
kenāpi karuṇārdreṇa tatrāvādi kuṭumbinā
anurūpo 'sya doṣasya daṇḍo bhadra vidhīyatām
4.20
vartulā vartule 'muṣya dīyatāmaṣṭa mūrdhani
upahāsaṃ punaryena na kasyāpi karotyasau
4.21
tasyetivacanaṃ śrutvā vimucyāsya kuṭumbibhiḥ
vartulā mastake dattā niṣṭhurā nirghṛṇātmabhiḥ
4.22
yattyakto vartulairebhirlābho 'yaṃ paramo mama
jīvitavye 'pi saṃdeho duṣṭamadhye nivāsinām
4.23
vicintyeti punarbhīto nijaṃ deśamasau gataḥ
bāliśo na nivartante kadācidakadarthitāḥ
4.24
vibhāgena kṛtāstena deśaṃ saṃgālamīyuṣā1
marīcirāśayo dṛṣṭāstulyāścaṇakarāśibhiḥ
4.25
tatra tena tadevoktaṃ labdho daṇḍo 'pi pūrvaṃkaḥ
bāliśo jāyate prāyaḥ khaṇḍito 'pi na paṇḍitaḥ1
4.26
muṣṭiṣoḍaśakaṃ prāptaṃ1 yataḥ satye 'pi bhāṣite
muṣṭiṣoḍaśakanyāyaḥ prasiddhimagamattataḥ
4.27
na satyamapi vaktavyaṃ puṃsā1 sākṣivivarjitam
parairvyāpīḍyate lokairasatyasyeva bhāṣakāḥ
4.28
asatyamapi manyante lokāḥ satyaṃ sasākṣikam
vañcakaiḥ1 sakalo loko vañcyate kathamantyathā
4.29
puṃsā satyamasatyaṃ vā vācyaṃ lokapratītikam
bhavanto mahatī pīḍā parathā kena vāryate
4.30
puṃsā satyamapi proktaṃ prapadyante1 na bāliśāḥ
yatastato na vaktavyaṃ tanmadhye2 hitamicchatā
4.31
anubhūtaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ prasiddhaṃ ca prapadyate
aparaṃ na yato loko na vācyaṃ paṭunā tataḥ
4.32
mamāpi nirvicārāṇāṃ madhye 'tra vadato1 yataḥ
īdṛśo jāyate doṣo na vadāmi tataḥ sphuṭam
4.33
vicārayati yaḥ kaścit pūrvāparavicārakaḥ1
ucyate2 puratastasya3 na parasya paṭoyasā
4.34
ityuktvāvasite1 kheṭe jagāda dvijapuṃgavaḥ
maivaṃ sādho gadīrnāsti kaścidatravivecakaḥ
4.35
mā jñāsīravicārāṇāṃ doṣameṣu vicāriṣu
paśūnāṃ jāyate dharmo mānuṣeṣu na sarvathā
4.36
ābhīrasadṛśānasmānmā budho mugdhacetasaḥ
vāyasaiḥ sadṛśāḥ santi na haṃsā hi kadācana
4.37
atre nyāyapaṭīyāṃso yuktāyuktavicāriṇaḥ
sarve 'pi brāhmaṇā bhadra mā śaṅkiṣṭhā vadepsitam
4.38
yadyuktyā ghaṭate vākyaṃ sādhubhiryacca budhyate
tad brūhi bhadra niḥśaṅko grahīṣyāmo vicārataḥ
4.39
iti vipravacaḥ śrutvā manovego 'lapadvacaḥ
jineśacaraṇāmbhojacañcarīkaḥ kalasvanaḥ
4.40
rakto dviṣṭo manomūḍho vyudgrāhī pittadūṣitaḥ
cūtaḥ kṣīro 'gururjñeyāścandano bāliśo daśa
4.41
pūrvāparavicāreṇa tiryañca iva varjitāḥ1
santyamī yadi yuṣmāsu tadā vaktuṃ bibhemyaham
4.42
manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ ca parametadvibhedakam
vivecayanti1 yatsarvaṃ prathamā2 netare3 punaḥ
4.43
pūrvāparavicārajñā madhyasthā dharmakāṅkṣiṇaḥ
pakṣapātavinirmuktā bhavyāḥ sabhyāḥ1 prakīrtitāḥ
4.44
subhāṣitaṃ1 sukhādhāyi2 mūrkheṣu viniyojitam
dadāti mahatīṃ pīḍāṃ payaḥpānamivāhiṣu3
4.45
parvate jāyate padmaṃ salile jātu pāvakaḥ
pīyūṣaṃ kālakūṭe ca vicārastu na bāliśe1
4.46
kīdṛśāḥ santi te1 sādho dvijairiti nivedite
vaktuṃ pracakrame2 kheṭo raktadviṣṭādiceṣṭitam
4.47
sāmantanagarasthāyā revāyā dakṣiṇe taṭe
grāmakūṭo bahudravyo babhūva bahudhānyakaḥ
4.48
sundarī ca kuraṅgī ca tasya bhārye babhūvatuḥ
bhāgīrathī ca gaurī ca śambhoriva manorame
4.49
kuraṅgīṃ taruṇīṃ prāpya vṛddhāṃ tatyāja sundarīm
sarasāyāṃ hi labdhāyāṃ virasāṃ ko niṣevate
4.50
sundarī bhaṇitā tena gṛhītvā bhāgamātmanaḥ
sasutā tiṣṭha bhadre tvaṃ vibhaktā bhavanāntare
4.51
sādhvī tathā sthitā sāpi svāminā gaditā yathā
śīlavatyo na kurvanti bhartṛvākyavyatikramam
4.52
aṣṭau tasyā balīvardā vitīrṇā daśa dhenavaḥ
dve dāsyau hālikau dvau ca mandiraṃ sopacārakam
4.53
bhuñjānaḥ kāṅkṣitaṃ bhogaṃ kuraṅgyā sa vimohitaḥ2
na viveda gataṃ kālaṃ vāruṇyeva3 madāturaḥ4
4.54
āsādya sundarākārāṃ tāṃ priyāṃ navayauvanām
paulomyāliṅgitaṃ1 śakraṃ sa mene2 nātmano 'dhikam
4.55
yuvatau rājate nārī na vṛddhe puruṣe ratā
kiṃ vibhāti sthitā jīrṇe kambale netrapaṭṭikā1
4.56
avajñāya jarāṃ yoṣāṃ1 taruṇīṃ yo niṣevate
vipadā pīḍyate sadyo dadātyāśu sadā vyathām2
4.57
taruṇītaḥ paraṃ nāsti vṛddhasyāsukhavardhakam
vahnijvālāmapākṛtya kiṃ paraṃ tāpakāraṇam
4.58
taruṇīsaṃgaparyantā vṛddhānāṃ jīvitasthitiḥ
vajravahniśikhāsaṃge sthitiḥ śuṣkaṃtaroḥ kutaḥ
4.59
kuraṅgīvadanāmbhojaṃ snehādityaprabodhitam1
tasyāvalokamānasya skandhāvāro2 'bhavatprabhoḥ3
4.60
viṣayasvāminohūya bhaṇito bahudhānyakaḥ
skandhāvāraṃ vraja kṣipraṃ sāmagrīṃ tvaṃ kurūcitām
4.61
sa natvaivaṃ karomīti nigadya gṛhamāgataḥ
āliṅgya vallabhāṃ gāḍhamuvāca rahasi sthitām
4.62
kuraṅgi tiṣṭha gehe tvaṃ skandhāvāraṃ vrajāmyaham
svasvāmināṃ hi nādeśo laṅghanīyaḥ sukhārthibhiḥ
4.63
kaṭakaṃ mama saṃpannaṃ svāminastatra sundari
avaśyameva gantavyaṃ parathā kupyati prabhuḥ
4.64
ākarṇyeti vacastanvī sā babhāṣe viṣaṇṇadhīḥ1
mayāpi nātha gantavyaṃ tvayā saha viniścitam
4.65
śakyate sukhataḥ soḍhuṃ ploṣamāṇo1 vibhāvasuḥ2
viyogo na punarnātha tāpitākhilavigrahaḥ
4.66
varaṃ mṛtā tavādhyakṣaṃ1 praviśya jvalane vibho
na2 parokṣe3 tava kṣipraṃ māritā virahāriṇā
4.67
ekākinīṃ sthitāmatra māṃ niśumbhati1 manmathaḥ
kuraṅgīmiva pañcāsyaḥ2 kānane śaraṇojjhitām
4.68
yadi gacchasi gaccha tvaṃ panthānaḥ santu te śivāḥ1
mamāpi jīvitavyasya gacchato yamamandiram
4.69
grāmakūṭastato 'vādīnmaivaṃ vādīrmṛgekṣaṇe
sthirībhūya gṛhe tiṣṭha mā kārṣīrgamane manaḥ
4.70
parastrīlolupo rājā tvāṃ gṛhṇātīkṣitāṃ yataḥ
sthāpayitvā tataḥ kānte tvāṃ gacchāmi niketane
4.71
tvādṛśīṃ vibhramādhārāṃ dṛṣṭvā gṛhṇāti pārthivaḥ
ananyasadṛśākāraṃ strīratnaṃ ko vimuñcati
4.72
saṃbodhyeti priyāṃ muktvā skandhāvāramasau gataḥ
grāmakūṭapatirgehaṃ samapyaṃ dhanapūritam
4.73
ayaṃ dharmaḥ sarāgasya yadavāpya samīhitam
na viśvasiti' kasyāpi viyoge ca mumūrṣati'
4.74
maṇḍalo maṇḍalīṃ prāpya manyate bhuvanādhikam
bhaṣati grahaṇatrasto dīnaḥ svargapaterapi
4.75
nīcaḥ kalevaraṃ labdhvā kṛmijālamalāvilam'
kapilo ' manyate dīnaḥ pīyūṣamapi dūrasam
4.76
rakto' yo yatra tasyāsau kurute rakṣaṇaṃ param
kākaḥ pālayate kiṃ na viṣṭhāṃ saṃgṛhya sarvataḥ
4.77
sundaraṃ manyate rakto virūpamapi mūḍhadhīḥ
gavāsthi grasate śvā hi manyamāno rasāyanam
4.78
cikrīḍa sā' viṭaiḥ sārdhaṃ sadeheriva' durnayaiḥ
gate bhartari niḥśaṅkā manmathādeśakāriṇī
4.79
bhojanāni vicitrāṇi dhanāni vasanāni ca
sā viṭebhyo dadāti sma kṛtakāmamanorathā'
4.80
dadāti yā nijaṃ dehaṃ saṃskṛtya cirapālitam
raktāyā draviṇaṃ tasyā dadatyāḥ ko 'pi na śramaḥ
4.81
vāsarairnavadaśairapi raktā jāralokanivahāya vitīrya
khādati sma sakalaṃ dhanarāśiṃ kiṃcanāpi bhavane na mumoca
4.82
kāmabāṇaparipūritadehā sā cakāra vasatiṃ hatabuddhiḥ
kupyabhāṇḍadhanadhānyavihīnāṃ mūṣakavrajavihāradharitrīm
4.83
sarvato 'pi vijahāra viśaṅkā saṃyutā viṭagaṇairmadanārtā
yatra tatra paśurmaviṣaktā naccikīva vṛṣabhairmadanārtaiḥ
4.84
patyurāgagamavetya viṭaughaiḥ sā viluṇṭhaca sakalāni dhanāni
mucyate sma badarī darayuktaistaskarairiva phalāni pathisthā
4.85
sā vibudhya dayitāgamakālaṃ kalpitottamasatījanaveṣā
tiṣṭhati sma bhavane trapamāṇā vañcanā hi sahajā vanitānām
4.86
sā tathā sthitavatī śubhaveṣā ko 'pi vetti na yathā kulaṭeti
yā vimohayati śakramapi strī mānaveṣu gaṇanāsti na tasyāḥ
4.87
sādhitākhilanijeśvarakāryo vallabhāntikamasau bahudhānyaḥ
ekametya puruṣaṃ prajighāya grāmabāhyatarukhaṇḍaniviṣṭaḥ
4.88
tāmupetya nijagāda sa natvā vallabhastava kuraṅgi sameteḥ
bhojanaṃ laghu vidhehi vicitraṃ preṣitaḥ kathayituṃ tava vārtām
4.89
tasya vākyamavadhārya vidagdhā jalpati sma puruṣaṃ kuṭilā sā
jyāyasīṃ tvamabhidhehi mahelāṃ nindyate kramavilaṅghanamāryaiḥ
4.90
sā sametya saha tena tadantaṃ bhāṣate sma tava sundari bhartā
āgato bahurasaṃ kuru bhojyaṃ bhokṣyate 'dya tava sadmani pūrvam
4.91
sundarī nigadati sma kuraṅgīṃ kalpayāmi kalabhāṣiṇi bhojyam
cāruyauvanamivojjvalavarṇaṃ bhokṣyate na parameṣa patiste
4.92
sā vihasya subhagā punarūce manyate sa yadi māṃ sphuṭamiṣṭām
vākyato mama tadā mahanīye bhokṣyate tava gṛhe kuru bhojyam
4.93
vākyametadavagamya tadīyaṃ sā sasādha vividhaṃ śubhamannam
sajjanā hi sakalaṃ nijatulyaṃ prāñjalaṃ vigaṇayanti janaugham
4.94
chadmanā nijagṛhaṃ dhanahīnaṃ sā nyagūhayadalakṣitadoṣā
chādayanti vanitā nikṛtisthā dūṣaṇāni sakalāni nijāni
4.95
dharmamārgamapahāya nihīnā sā vavañca patimulbaṇadoṣā
pāpino hi na kadācana jīvā jānate 'mitagatiṃ bhavaduḥkham
4.95.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ caturthaḥ paricchedaḥ ||4