Dharmapariksha 5
Dharmaparīkṣā 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.97 — 1 part
5.1
grāmakūṭo 'tha sotkaṇṭho manmathavyathitāśayaḥ1
āgatya tarasā diṣṭyā2 kuraṅgībhavanaṃ gataḥ
5.2
balāhakairiva vyoma paurairiva purottamam
dhanadhānyādibhirhīnamīkṣamāṇo 'pi mandiram
5.3
kuraṅgīmukharājīvedarśanākulamānasaḥ
adrākṣīdeṣa3 mūḍhātmā cakravartigṛhādhikam
5.4
so 'manyata priyaṃ yanme tadeṣā4 kurute priyā
na punastatpriyaṃ sarvaṃ yadeṣā5 kurute na me
5.5
na kiṃcanedamāścaryaṃ yannekṣante paraṃ narāḥ
nātmānamapi paśyanti rāgāndhīkṛtalocanāḥ
5.6
na jānāti naro rakto dharmaṃ kṛtyaṃ sukhaṃ guṇam
vastu heyamupādeyaṃ yaśodravyagṛhakṣayam
5.7
svīkaroti parādhīnamātmādhīnaṃ vimuñcati
pātake ramate rāgī dharmakāryaṃ vimuñcati
5.8
rāgākrānto naraḥ kṣipraṃ labhate vipadaṃ parām
sāmiṣe kiṃ gale lagno mīno yāti na pañcatām
5.9
durnivāraiḥ śarairaktaṃ niśumbhati manobhavaḥ
yuktāyuktamajānantaṃ kuraṅgamiva lubdhakaḥ
5.10
sajjanaiḥ śocyate rakto durjanairupahasyate
sadābhibhūyate lokaiḥ kāṃ vā prāpnoti nāpadam
5.11
matveti dūṣaṇaṃ rāgaḥ śaśvaddheyaḥ paṭīyasā
pṛdākustyajyate kiṃ na jānānena viṣālayaḥ
5.12
līlayā bhavanadvāre sthito 'dhyāsya catuṣkikām
sa paśyannullasatkānti priyāvadanapaṅkajam
5.13
kṣaṇamekamasau sthitvā nijagāda manaḥpriyām
kuraṅgi dehi me kṣipraṃ bhojanaṃ kiṃ vilambase
5.14
sā kṛtvā bhrukuṭīṃ bhīmāṃ yamasyeva dhanurlatām
avādītkuṭilasvāntā kāntaṃ puruṣanāśinī
5.15
svamāturbhavane tasyā bhuṅkṣva duṣṭamate vraja
yasyā niveditā vārtā pūrvā pālayatā sthitim
5.16
sundaryāḥ svayamākhyāya vārtāṃ bhartre cukopa sā
yojayanti na kaṃ doṣaṃ jite bhartari yoṣitaḥ
5.17
kṛtvā doṣaṃ svayaṃ duṣṭā patye kupyati kāminī
pūrvameva svabhāvena svadoṣavinivṛttaye
5.18
tathā vicintya jalpanti vilayāḥ1 kuṭilāśayāḥ2
hriyate bhrāmyate ceto yathā jñānavatāmapi
5.19
krodhe mānamavajñāṃ1 strī māne jānāti tattvataḥ
samyakkartumavajñāyāṃ sthiratāṃ paraduṣkarām
5.20
yoṣayā varjyate nīco naro rakto yathā yathā
tasyāstathā tathā yāti maṇḍūka1 iva saṃmukham
5.21
kaṣāyayati sā raktaṃ vicitrāścaryakāriṇī
kaṣāyitaṃ punaḥ puṃsāṃ sadyo rañjayate manaḥ
5.22
premṇo vighaṭane śaktā rāmā saṃghaṭate punaḥ
yojayitvā mahātāpamayaskāra ivāyasam1
5.23
sa śrutvā vacanaṃ tasyā mūkībhūya vyavasthitaḥ
saṃkocitasamastāṅgo biḍālyā iva mūṣakaḥ
5.24
sukhena śakyate soḍhuṃ kuliśāgniśikhāvalī
na ca vakrīkṛtā dṛṣṭirnāryā bhrukuṭibhīṣaṇā
5.25
ālāpitā khalā puṃsā saṃkocitabhujadvayā
krudhā phūtkurute rāmā sarpiṇīva mahāviṣā
5.26
īdṛśyaḥ santi duḥśīlā mahelāḥ pāpata: sadā
puṃsāṃ pīḍāvidhāyinyo durnivārā rujā iva
5.27
āgaccha bhuṅkṣva tāteti tanūjenaitya sādaram
ākārito'pyasau mūkaścitratāvastha iva sthitaḥ
5.28
pākhaṇḍaṃ kiṃ tvayārabdhaṃ khāda yāhi priyāgṛham
tayetyukto gato bhītaḥ sa sundaryā niketanam
5.29
viśālaṃ komalaṃ dattaṃ tayā tasya varāsanam
kurvantyā paramaṃ snehaṃ svacittamiva nirmalam
5.30
amatrāṇiṃ vicitrāṇi purastasya nidhāya sā
bhavyaṃ viśrāṇayāmāsa tāruṇyamiva bhojanam
5.31
vitīrṇaṃ tasya sundaryā nābhavadrucaye 'śanam
abhavyasyeva samyaktvaṃ jinavācā viśuddhayā
5.32
mamāniṣṭaṃ karotyeṣā 1 sarvamevamabudhyata
na punastattathāniṣṭhaṃ yadeṣā2 kurute 'khilam
5.33
virakto jāyate jīvo yatra yo mohavāhitaḥ
praśastamapi tattasmai1 rocate na kathaṃcana
5.34
puṣṭidaṃ vipulasnehaṃ kalatramiva bhojanam
suvarṇarājitaṃ bhavyaṃ na tasyābhūtpriyaṃkaram
5.35
īkṣamāṇaḥ puraḥ kṣipraṃ bhājane bhojyamuttamam
vyacintayadasāvevaṃ kāmāndhatamasāvṛtaḥ
5.36
candramūrtirivānandadāyinī supayodharā
kiṃ kuraṅgī mama kruddhā na dṛṣṭimapi yacchati1
5.37
nūnaṃ māṃ veśyayā sārdhaṃ suptaṃ jñātvā cukopa me
tannāsti bhuvane manye1 jñāyate yanna dakṣayā
5.38
ūrdhvākṛtamukho1 'vādi parivārajanairayam2
kiṃ tubhyaṃ rocate nātra bhuṅkṣva sarvaṃ manoramam
5.39
sa jagau kimu jemāmi na kiṃcinme manīṣitam
kuraṅgīgṛhato bhojyaṃ kiñcidānīyatāṃ mama
5.40
śrutveti sundarī gatvā kuraṅgībhavanaṃ jagau1
kuraṅgi dehi kiṃcittvaṃ kāntasya rucaye 'śanam
5.41
sāvādīnna mayādyānnaṃ kiṃcanāpyupasādhitam
tvadīye bhavane tasya bhojanaṃ manyamānayā
5.42
yadi vahnibhakṣyate1 dattaṃ gomayaṃ sa patirmayā
tadā sahiṣyate sarvaṃ dūṣaṇaṃ mama raktadhīḥ
5.43
vicintyeti tadādāya kavoṣṇaṃ1 gomayaṃ navam
2ucchūnaikaikagodhūmakaṇaṃ nindyaṃ bahudravam3
5.44
gṛhāṇa tvamidaṃ nītvā1 temanaṃ vitarai prabhoḥ
ityuktvā bhājane kṛtvā sundaryāstatsamarpayat
5.45
yugmam
ānīya tattayā dattaṃ stāvaṃ1 stāvamabhakṣayat
bhojanaṃ sundaraṃ hitvā2 sa śūkara ivāśuci
5.46
kimetadadbhutaṃ rāgī gomayaṃ yadabhuṅkta saḥ
svastrījaghanavaktrasthemaśucyādyapi khādati
5.47
apraśastaṃ viraktasya praśastamapi jñāyate
praśastaṃ rāgiṇaḥ sarvamapraśastamapi sphuṭam
5.48
tannāsti bhuvane kiṃcit strīvaśā yanna kurvate
amedhyamapi valbhante gomayaṃ pāvanaṃ na kim
5.49
gomayaṃ kevalaṃ bhuktvā śālāyāṃ saṃniviṣṭavān
grāmakūṭo dvijaṃ praṣṭuṃ pravṛttaḥ preyasīkrudham
5.50
kiṃ preyasī mama kruddhā kiṃ kiṃcidguṇitā tvayā
mamātha durnayaḥ kaścit kathyatāṃ bhadra niścayam
5.51
so 'vādīd bhadra tāvatte tiṣṭhatu preyasīsthitiḥ
śrūyatāṃ ceṣṭitaṃ strīṇāṃ sāmānyena nivedyate
5.52
na so 'sti viṣṭape doṣo vidyate yo na yoṣitām
kutastano 'ndhakāro 'sau śarvaryāṃ yo na jāyate
5.53
śakyate parimāṃ' kartuṃ jalānāṃ sarasīpateḥ
doṣāṇāṃ na punarnāyāḥ sarvadoṣamahākhaneḥ
5.54
paracchidraniviṣṭānāṃ dvijihvānāṃ mahākrudhām
bhujaṅgīnāmiva strīṇāṃ kopo jātu na śāmyati
5.55
paramāṃ vṛddhimāyātā' vedaneva nitambinī
sadopacaryamāṇāpi' vidhatte' jīvitakṣayam
5.56
doṣāṇāṃ bhramatāṃ loke parasparamapaśyatām
vedhasā' vihitā' goṣṭhī mahilāṃ kurvatā dhruvam
5.57
anarthānāṃ nidhirnārī vārīṇāmiva vāhinī'
vasatirduścaritrāṇāṃ viṣāṇāmiva sarpiṇī
5.58
nārī heturakīrtīnāṃ vallīnāmiva medinī
durnayānāṃ mahākhānistamasāmiva yāminī
5.59
caurīva svārthatanniṣṭhā' vahnijvāleva tāpikā
chāyeva durgrahā yoṣā sandhyeva kṣaṇarāgiṇī
5.60
aspṛśyā sārameyīve nīcā cāṭuvidhāyinī
pāpakarmabhavā bhāsā malinotsṛṣṭabhakṣiṇī
5.61
durlabhe rajyate kṣipramātmādhīnaṃ vimuñcati
sāhasaṃ kurute ghoraṃ na bibheti na lajjate
5.62
kṣaṇarocirivāstheyā' vyāghrīvāmiṣalālasā
matsyīva capalā yoṣā durnītiriva duḥkhadā
5.63
bahunātra kimuktena mahattara nibudhyatām
pratyakṣavairiṇī gehe kuraṅgī tava tiṣṭhati
5.64
viṭebhyo nikhilaṃ dravyaṃ tava dattvā vināśitam
kuraṅgyā pāpayā bhadra cāritramiva durlabham
5.65
tava yā harate dravyaṃ nirbhayībhūtamānasā
harantī vāryate kena jīvitaṃ sā durāśayā
5.66
skhalanaṃ1 kurute puṃsāmupānadiva niścitam
ayantritā2 satī rāmā sadyo 'mārgānusāriṇī
5.67
yo viśvasiti rāmāṇāṃ mūḍho nighṛṇacetasām1
bubhukṣātudehānāṃ vyālīnāṃ viśvasityasau
5.68
bhujaṅgī taskarī vyālī rākṣasī śākinī gṛhe
vasantī vanitā duṣṭā datte prāṇaviparyayam
5.69
niśamyeti vacastasya bhadrasya hitabhāṣiṇaḥ
sa gatvā sūcayāmāsa kuraṅgyāḥ sakalaṃ kudhīḥ1
5.70
sā jagāda durācārā cāritraṃ hartumudyataḥ
mayā svāminnaniṣṭo 'yaṃ gṛhṇīte dūṣaṇaṃ mama
5.71
anyāyānāmaśeṣāṇāṃ nakrāṇāmiva nīradhiḥ
nidhānameṣa duṣṭātmā kṣipraṃ nirghāṭyatāṃ prabho
5.72
tasyāsteneti1 vākyena sa hito 'pi nirākṛtaḥ
kiṃ vā na kurute rakto rāmāṇāṃ vacasi sthitaḥ
5.73
sadvākyamavicārāṇāṃ dattaṃ datte mahābhayam
dvijihvānāmivāhīnāṃ kṣīrapānaṃ hitāvaham
5.74
hite'pi bhāṣite doṣo dīyate nirvicārakaiḥ
parairapīha rāgāndhairgrāmakūṭasamaiḥ sphuṭam
5.75
caritraṃ duṣṭaśīlāyāḥ kathitaṃ hitakāriṇā
yestasyā² eva tam̐dbrūte vidhatte⁴ sa na kiṃ param
5.76
itthaṃ rakto mayā viprāḥ sūcito duṣṭacetasaḥ
idānīṃ śrūyatāṃ dviṣṭaḥ sūcyamāno¹ vidhānataḥ
5.77
grāmakūṭāvabhūtāṃ dvau koṭīnagaravāsinau¹
prathamaḥ kathitaḥ skando vakro vakramanāḥ paraḥ
5.78
bhuñjānayostayogrāmamekaṃ vairamajāyata
ekadravyābhilāṣitvaṃ vairāṇāṃ kāraṇaṃ param
5.79
durnivāraṃ tayorjātaṃ kākakauśikayoriva¹
nisargajaṃ mahāvairaṃ prakāśatimiraiṣiṇoḥ
5.80
vakraḥ karoti lokānāṃ sarvadopadravaṃ param
sukhāya jāyate' kasya vakro doṣaniviṣṭadhīḥ
5.81
vyādhimavāpa kadācana vakraḥ prāṇaharaṃ yamarājamivāsau
yo vitanoti parasya hi duḥkhaṃ kaṃ na sa doṣamupaiti varākaḥ
5.82
taṃ nijagāda tadīyatanujastāta vidhehi viśuddhamanāstvam
kaṃcana dharmamapākṛtadoṣaṃ yo vidadhāti paratra sukhāni
5.83
putrakalatradhanādiṣu madhye ko 'pi na yāti samaṃ paralokam
karma vihāya kṛtaṃ svayamekaṃ kartumalaṃ sukhaduḥkhaśatāni
5.84
ko 'pi paro na nijo 'sti durante janmavane bhramatāṃ bahumārge
itthamavetye vimucya kubuddhiṃ tāta hitaṃ kuru kiṃcana kāryam
5.85
mohamapāsya suhṛttanajādau dehi dhanaṃ dvijasādhujanebhyaḥ
saṃsmara kaṃcana devamabhīṣṭaṃ yena gatiṃ labhase sukhadhātrīm
5.86
vācamimāṃ sa niśamya babhāṣe kāryamidaṃ kuru me hitamekam
putra piturna kadācana pūjyaṃ vākyamapākurute hi suputraḥ
5.87
re mayi jīvati vatsa na vairī skanda ivāpa kadācana saukhyam
bandhutanūjavibhūtisameto nāpi vināśamayaṃ pratipede
5.88
eṣa yathā kṣayameti samūlaṃ kiṃcana karma tathā kuru vatsa
yena vasāmi sukhaṃ suraloke hṛṣṭamanāḥ kamanīyaśarīraḥ
5.89
kṣetramamuṣya vinīya mṛtaṃ māṃ yaṣṭiniṣaṇṇatanuṃ suta kṛtvā
gomahiṣohayavṛndamaśeṣaṃ sasyasamūhavināśi vimuñca
5.90
vṛkṣatṛṇāntarito mama tīre tiṣṭha nirīkṣitumāgatiṃmasya
kopapareṇa kṛte mama ghāte pūtkuru sarvajanaśravaṇāya
5.91
māmamunā nihataṃ kṣitinātho daṇḍamamuṣye kariṣyati matvo
tāṃ suta bhūtimapāsya samastāṃ yena mariṣyati gotrayuto 'yam
5.92
itthamamuṃ nigadantamavadyaṃ mṛtyurupetya jaghāna nihīnam
tasya cakāra vacaśca tanūjaḥ pāpaparasya bhavanti sahāyāḥ
5.93
vīkṣya paraṃ sukhayuktamadhīyo dveṣaparaḥ kṣaṇute mriyamāṇaḥ
tasya vimucya kṛtāntamadantaṃ ko 'pi paro 'sti na bodhavidhāyī
5.94
vakradāsatanayasya na vakro yaścakāra vacanaṃ hitaśaṃsi
tatsṛmā yadi bhavanti nikṛṣṭāḥ sūcayāmi na hitāni tadāham
5.95
na bhuṅkte na śete vino'nyasya cintāṃ
na lakṣmīṃ visoḍhuṃ kṣamo yo 'nyadīyām
mahādveṣavajrāgnidagdhāśayo 'sau
na lokadvaye 'pyeti saukhyaṃ pavitram
5.96
jvalantaṃ durantaṃ sthiraṃ śvabhravahni
praviśya kṣamante ciraṃ sthātumajñāḥ
na saṃpattimantyasya nīcā visoḍhuṃ
sadā dviṣṭacittā nikṛṣṭāḥ kaniṣṭhoḥ
5.97
yo vihāya vacanaṃ hitamajñaḥ svīkaroti viparītamaśeṣam
nāsya duṣṭahṛdayasya purastādbhāṣate 'mitagatirvacanāni
5.97.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ pañcamaḥ paricchedaḥ ||5