Dharmapariksha 6
Dharmaparīkṣā 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.95 — 1 part
6.1
dviṣṭo nivedito viprāścitrāṃśurivaiṃ tāpakaḥ
idānīṃ śrūyatāṃ mūḍhaḥ pāṣāṇa iva naṣṭadhīḥ
6.2
prathoyo'thāsti kaṇṭhoṣṭhaṃ yaikṣāspadamivāparam
puraṃ surālayākīrṇaṃ3 nidhānanilayīkṛtam
6.3
abhūd bhūtamatistatra vipro vipragaṇārcitaḥ
vijñātavedavedāṅgo brahmeva caturānanaḥ
6.4
pañcāśattasya varṣāṇāṃ kumārabrahmacāriṇaḥ
jagāma dhīracittasya vedābhyasanakāriṇaḥ
6.5
bāndhavā vidhinā yajñāṃ yajñavahniśikhojjvalām
kanyāṃ taṃ1 grāhayāmāsurlakṣmīmiva suradviṣam3
6.6
upādhyāyapadārūḍho lokādhyāpanasaktadhīḥ
pūjyamāno dvijaiḥ sarvairyajñavidyāviśāradaḥ
6.7
sa tayā saha bhuñjāno bhogaṃ bhogavatāṃ mataḥ
vyavasthitaḥ sthiraprajñaḥ prasiddho dharaṇītale
6.8
tatraiko baṭuko' nāmnā yajño yajña ivojjvalaḥ
āgato yauvanaṃ bibhratstrīnetrabhramarāmbujam
6.9
vinītaḥ paṭubodhaṃṣṭvā vedārthagrahaṇocitaḥ
saṃgṛhītaḥ sa vipreṇa mūrto 'nartha iva svayam
6.10
śakaṭīva bharākrāntā yajñājani visaṃsthulā
bhagnākṣaprasarā sadyastasya darśanamātrataḥ
6.11
snehaśākhī' gato vṛddhiṃ ratimanmathayoriva
siktaḥ sāṃgatyato yena tayoriṣṭaphalapradaḥ
6.12
jñeyā goṣṭhī daridrasya bhṛtyasya pratikūlatā
vṛddhasya taruṇī bhāryā kulakṣayavidhāyinī
6.13
sakalaṃ kurute doṣaṃ kāminī parasaṃginī
vajrāṃśuśukṣaṇijvālā kaṃ tāpaṃ vitanoti no
6.14
yaḥ karoti gṛhe nārīṃ svatantrāmaniyantritām
na vidhyāpayate sasye dīptāmagniśikhāmasau
6.15
vyādhivṛddhirivābhīkṣṇaṃ gacchantī paramodayam
upekṣitā satī kāntā prāṇānāṃ tanute kṣayam
6.16
yato joṣayate kṣipraṃ viśvaṃ yoṣā tato matā
yato ramayate pāpe ramaṇī bhaṇitā tataḥ
6.17
yato mārayate pṛthvīṃ kumārī gaditā tataḥ
vidadhāti yataḥ krodhaṃ bhāminī bhaṇyate tataḥ
6.18
vilīyate yataścittametasyāṃ1 vilayā tataḥ
yataśchādayate doṣaistataḥ strī kathyate budhaiḥ
6.19
abalīkurute lokaṃ yena tenocyate 'balā
pramādyanti yato 'muṣyāmāsaktāḥ pramadā tataḥ
6.20
ityādisakalaṃ nāma nārīṇāṃ duḥkhakāraṇam
nānānarthapaṭiṣṭhānāṃ1 vedanānāmiva sphuṭam
6.21
manovṛttirivāvadyaṃ1 sarvakālamarakṣitā2
vidadhāti yato yoṣā rakṣaṇīyā tataḥ sadā
6.22
āpagānāṃ1 bhujaṅgīnāṃ vyāghrīṇāṃ mṛgacakṣuṣām2
viśvāsaṃ jātu gacchanti na santo hitakāṅkṣiṇaḥ
6.23
puṇḍarīkaṃ mahāyajñaṃ vidhātuṃmayamekadā
mathurāyāṃ samāhūto dattvā mūlyaṃ2 dvijottamaiḥ
6.24
pālayantī gṛhaṃ yajñe śayīthā1 veśmano 'ntare
śāyayerbaṭukaṃ dvāre nigadyeti gato dvijaḥ
6.25
gate bhartari sā pāpā1 cakame2 baṭukaṃ viṭam
svairiṇīnāṃ mahārājyaṃ śūnye veśmani3 jāyate
6.26
darśanaiḥ sparśanaiḥ kāmastayorguhyaprakāśaneḥ
vavṛdhe tarasā tīvraḥ sarpiḥsparśairivānalaḥ
6.27
sarvābhirapi nārībhiḥ sarvasya hriyate manaḥ
taruṇasya1 taruṇya| hi svairiṇyā svairiṇo na kim
6.28
bubhuje tāmaviśrāmaṃ sa1 pīnastana2pīḍitaḥ
vivikte3 yuvatiṃ prāpya virāmaṃ4 kaḥ prapadyate5
6.29
1āliṅgitastayā2 gāḍhaṃ sa vibhramanidhānayā
pārvatyāliṅgitaṃ śambhuṃ na 3tṛṇāyāpyamanyata
6.30
na ko 'pi vidyate dūto na kāmaḥ saṃgakārakaḥ
nārīnarau1 svayaṃ sadyo militau netravibhramaiḥ
6.31
niḥśaṅkā madanālīḍhā svairiṇī navayauvanā
yā tiṣṭhati1 naraṃ dṛṣṭvā kimāścaryamataḥ param
6.32
vilīyate naraḥ kṣipraṃ spṛśyamāno natabhruvā1
śikhayā pāvakasyeva ghṛtakumbho nisargataḥ2
6.33
saṃpadyamānabhogo 'pi svastrīdattaratāmṛtaḥ
ekānte 'nyastriyaṃ prāpya prāyaḥ kṣubhyati mānavaḥ1
6.34
kiṃ punarbaṭuko matto brahmacaryenipīḍitaḥ
na kṣubhyati satāruṇyāṃ prāpyaikānte parastriyam
6.35
evaṃ tayordṛḍhapremapāśayantritacetasoḥ
ratābdhimagnayostatra gataṃ māsacatuṣṭayam
6.36
avādīdekadā yajñā yajñaṃ premabharālasā
tvamadya dṛśyase mlānaḥ kiṃ prabho mama kathyatām
6.37
so 'vocadbahavaḥ kānte prayātā mama vāsarāḥ
viṣṇoriva śriyā saukhyaṃ bhuñjānasya tvayā samam
6.38
idānīṃ tanvi vartante bhaṭṭāgamanavāsarāḥ
kiṃ karomi kva gacchāmi tvāṃ vihāya manaḥpriyām
6.39
vipattirmahatī sthāne yāne pādau na gacchataḥ
itastaṭamito vyāghraḥ kiṃ karomi dvayāśrayaḥ
6.40
tamavādīttato yajñā svasthībhava śucaṃ tyaja
mā kārṣīranyathā ceto madīyaṃ kuru bhāṣitam
6.41
gṛhītvā puṣkalaṃ dravyaṃ vrajāvo 'nyatra sajjana
krīḍāvaḥ svecchayā hṛdyaṃ bhuñjānau suratāmṛtam
6.42
kurvahe saphalaṃ nṛtvaṃ duravāpaṃ manoramam
nirviśāvo rasaṃ sāraṃ tāruṇyasyāsya gacchataḥ
6.43
vimucya vyākulībhāvaṃ tvamānaya śavadvayam
karomi nirgamopāyamalakṣyamakhilairjanaiḥ
6.44
prapede sa vacastasyā niḥśeṣaṃ hṛṣṭamānasaḥ
jāyante nedṛśe kārye duḥprabodhā hi kāminaḥ
6.45
ānināya triyāmāyāṃ sa gatvā mṛtakadvayam
abhyarthito naraḥ strībhiḥ kurute kiṃ na sāhasam
6.46
ekaṃ sā mṛtakaṃ dvāre gṛhasyābhyantare param
nikṣipya dravyamādāya jvālayāmāsa mandiram
6.47
nirgatya vasateresyā gatau tām̐vuttarāpatham³
mṛgau vighātakāriṇyā vāgurāyām̐ iva drutam
6.48
śaśāma dahano' dagdhvā mandiraṃ tacchanaiḥ śanaiḥ
śuśucuḥ sakalā lokāḥ paśyanto bhasma kevalam
6.49
satīnāmagraṇīrdagdhā brāhmaṇī guṇaśālinī
baṭukena kathaṃ sārdhaṃ paśyatāho kṛśānunā
6.50
bāhyābhyantarayorlokā vilokyāsthikadambakam
'viṣaṇṇībhūtacetaskā jagamurgehaṃ nijaṃ nijam
6.51
prapañco vidyate ko 'pi sa lokatritaye 'pi no
kāmena śikṣyamāṇābhirmābhiryo na budhyate
6.52
lokena preṣitaṃ lekhaṃ dṛṣṭvāgatya dvijāgraṇīḥ
vilokya mandiraṃ dagdhaṃ vilalāpa vimūḍhadhīḥ
6.53
vidadhāno1 mamādeśaṃ gurvārādhanapaṇḍitaḥ
kathaṃ mahāmate dagdho nirdayena kṛśānunā
6.54
brahmacārī śucirdakṣo vinītaḥ śāstrapāragaḥ
dṛśyate tvādṛśo yajña kulīno baṭukaḥ kutaḥ
6.55
vartamānā mamājñāyāṃ gṛhakṛtyaparāyaṇā
pativratā kathaṃ yajñe tvaṃ dagdhā komalāgninā
6.56
guṇaśīlakalādhārā bhartṛbhaktā bṛhattrapā
tvādṛśī preyasī kānte na kadāpi bhaviṣyati
6.57
yattvaṃ madīyavākyasthā1 vipannāsi2 kṛśodari
kathaṃ candrānane śuddhiḥ pāpasyāsya bhaviṣyati
6.58
pādābhyāṃ tanvi rājīve jaṅghābhyāṃ madaneṣudhī1
ūrubhyāṃ kadalīstambhau rathāṅge2 jaghanaśriyā
6.59
nābhilakṣmyā jalāvartamudareṇa paviśriyam
kucābhyāṃ kānakau kumbhau kaṇṭhena jalajaśriyam3
6.60
vaktreṇa candramobimbaṃ cakṣurbhyāṃ mṛgacakṣuṣī
lalāṭenāṣṭamīcandraṃ keśaiścamarabāladhim
6.61
jalpena kokilālāpaṃ kṣamayā tvāṃ vasundharām
jayantīṃ smarataḥ1 kānte kutastyā mama nirvṛtiḥ2
6.62
kulakam
darśanaṃ sparśanaṃ dṛṣṭvā hasanaṃ narmabhāṣaṇam
sarvaṃ dūrīkṛtaṃ kānte kṛtāntena samaṃ tvayā
6.63
kaṇṭhoṣṭhe nagare ramye kaṇṭhauṣṭhādyaṅgasundarī
na labdhā tvaṃ mayā bhoktuṃ devānābhiva sundarī
6.64
mama tvayā vihīnasya kā mṛgākṣi sukhāsikā1
2nirvṛtiścakravākasya cakravākomṛte kutaḥ
6.65
itthamekena śokārtaḥ so 'vāci brahmacāriṇā
kiṃ rodiṣi vṛthā mūḍha vyatikrānte1 prayojane2
6.66
saṃyujyante viyujyante karmaṇā jīvarāśayaḥ
preritāḥ pavamānena parṇapuñjā iva sphuṭam
6.67
saṃyogo durlabho bhūyo viyuktānāṃ śarīriṇām
saṃbadhyante na viśliṣṭāḥ kathaṃcitparamāṇavaḥ
6.68
rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjāśukrādipuñjake
kiṃ kāntaṃ kāminīkāye saṃchanne sūkṣmayā tvacā
6.69
bahirantarayorasti yadi daivādviparyayaḥ
āstāmāliṅganaṃ kena vīkṣyetāpi vapustadā
6.70
rudhiraprasravadvāraṃ durgandhaṃ mūḍha durvacam
varcogṛhopamaṃ nindyaṃ spṛśyate jaghanaṃ katham
6.71
lālāniṣṭhīvanaśleṣmadantakīṭādisaṃkulam
śaśāṅkena1 kathaṃ vaktraṃ2 vidagdhairupaimīyate4
6.72
kathaṃ suvarṇakumbhābhyāṃ māṃsagranthī gaṃḍūpamau
tādṛśau niśitaprajñairnigadyete payodharau
6.73
strīpuṃsayormataḥ saṃgaḥ sarvāśucinidhānayoḥ
vicitrarandhrayordakṣairamedhyaghaṭayoriva
6.74
nipātya kāminīnadyā rāgakallolasaṃpadā
nikṣipyante bhavāmbhoghau nāyaṃnāyaṃ1 naradrumāḥ
6.75
vimohya puruṣānnīcānnikṣipya narakālaye
na yāti yā samaṃ1 rāmā sevyate sā kathaṃ budhaiḥ
6.76
hutāśe iva kāṣṭhaṃ ye2 ploṣante3 hṛdayaṃ khalāḥ
janyamānāḥ sadā bhogāstaiḥ samā ripavaḥ kutaḥ4
6.77
rāmābhirmohito jīvo na jānāti hitāhitam
hatākhilavivekābhirvāruṇībhiriva sphuṭam
6.78
kānteyaṃ tanubhūreṣa savitrīyamayaṃ pitā
eṣā buddhivimūḍhānāṃ bhavet karmaniyantritā1
6.79
deho vighaṭate yasminnājanmaparipālitaḥ
nirvāhaḥ1 kīdṛśastasmin kāntāputradhanādiṣu
6.80
tato bhūtamatimūḍhaḥ kruddhastaṃ nyagadīditi
upadeśo budhairvyarthaḥ pradatto mūḍhacetasām
6.81
sakalamārgavicakṣaṇamānasā haraviriñcimurāripuraṃdarāḥ1
vidadhate dayitāṃ hṛdaye kathaṃ yadi bhavanti vinindyatamāstadā
6.82
sphuṭamaśokapuraḥsarapādapāḥ1 pariharanti na yā2 hatacetanāḥ
sakalasaukhyanidhānapaṭīyasīḥ3 kathamamī puruṣā vada tāḥ striyaḥ
6.83
dadati putraphalāni haranti yāḥ' klaimamaśeṣamaninditavigrahāḥ
iha samastahṛṣīkasukhapradaṃ kimapi nāsti vihāya vadhūrimāḥ
6.84
bhavati mūḍhamanā yadi sevayā mṛgadṛśāṃ puruṣaḥ sakalastadā
yuvatisaṃgaviṣaktanaro 'tra bho jagati kaścana nāsti vivecakaḥ
6.85
vadatu ko 'pi manaḥpriyamātmano jagati bhinnarucau na nivāryate
mama punarmatametadasaṃśayaṃ yuvatiṃto na paraṃ sukhakāraṇam
6.86
iti nigadya vimūḍhamanā dvijaḥ svayamalābuyuge viniveśya saḥ
priyatamābaṭukāsthikadambakaṃ suranadīṃ calitaḥ parivegataḥ
6.87
kvacana tasya pure baṭuko 'dhamaḥ sa milito bhayavepitavigrahaḥ
iti jagāda nipatya padānjayormama sahasva vibho duranuṣṭhitam
6.88
tvamasi ko baṭuketi' sa bhāṣito dvijamuvāca vinītamanāḥ punaḥ
tava vibho baṭuko 'smi sa yajñakaścaraṇapaṅkajasevanajīvitaḥ
6.89
iti niśamya jagāda sa mūḍhadhīḥ kva baṭukaḥ sa paṭurmama bhasmitaḥ
tvamaparaṃ vraja vañcaya vañcakaṃ tava na yo vacanaṃ śaṭha budhyate
6.90
iti nigadya gatasya purāntare priyatamā' militā sahasā khalā
padapayoruharopitamastakā bhayavikampitadhīragadīditi
6.91
tava dhanaṃ sakalaṃ vyavatiṣṭhate guṇanidhāna sahasva durohitam
nijadurohitavepitacetase śubhamatirna kadācana kupyati
6.92
iti vaco viniśamya sa tāṃ jagau tvamasi kāhyadasau' tava yajñikā
kathamalābuniveśitavigrahā' priyatamāsti bahirmama yajñikā
6.93
iha dadāsi pure na mamāsituṃ yadi tadāhamupaimi purāntaram
iti nigadya sa ruṣṭamanā gato hatasamastavicāramatirdvijaḥ
6.94
viniścayo yasya nirīkṣite svayaṃ
vimūḍhacittasya na vastuni sphuṭam
vibodhyate kena sa nirvivecakaḥ
kṛtāntamapyasya vimūḍhamardakam
6.95
avagamavikalo 'mitagativacanaṃ
dharati na hṛdaye bhavabhayamathanam
iti hṛdi sudhiyo vidadhati viśadaṃ
śubhamativisaraṃ sthiraśivasukhadam
6.95.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ||6