Dharmapariksha 7
Dharmaparīkṣā 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.96 — 1 part
7.1
evaṃ vaḥ kathito mūḍho vivekavikalo dvijāḥ
svābhiprāyagrahālīḍho vyudgrāhī kathyate 'dhunā
7.2
athāsau nanduradvāyāṃ pārthivo durdharo 'bhavat
jātyandhastanujastasya jātyandho 'jani nāmataḥ
7.3
hārakaṅkaṇakeyūrakuṇḍalādivibhūṣaṇam
yācakebhyaḥ śarīrasthaṃ sa prādatta dine dine
7.4
tasyālokya janātītaṃ mantrī tyāgaṃmabhāṣata
kumāreṇa prabho sarvaḥ kośo dattvā vināśitaḥ
7.5
tato 'vādīnnṛpo nāsya dīyate yadi bhūṣaṇam
na jemati tadā sādho sarvathā kiṃ karomyaham
7.6
nṛpaṃ mantrī tato 'vādīdupāyaṃ vidadhāmyaham
abhāṣata tato rājā vidhehi na nivāryase
7.7
pradāyābharaṇaṃ lauhaṃ lohadaṇḍaṃ samarpya tam
samarthijanaghātāyai kumāramabhaṇīditi
7.8
tava rājyakramāyātaṃ bhūṣaṇaṃ budhapūjitam
mādāḥ kasyāpi tātedaṃ datte rājyaṃ vinaśyati
7.9
brūyāllauhamidaṃ yo yastaṃ taṃ mūrdhani tāḍaya
kumāra lohadaṇḍena mā kārṣīḥ karuṇāṃ kvacit
7.10
pratipannaṃ kumāreṇa samastaṃ mantribhāṣitam
ke nātra pratipadyante kuśalaiḥ kathitaṃ vacaḥ
7.11
tato lohamayaṃ daṇḍaṃ gṛhītvā sa vyavasthitaḥ
romāñcitasamastāṅgastoṣakulitamānasaḥ
7.12
yo 'vadadbhūṣaṇaṃ lauhaṃ mastake taṃ jaghāna saḥ
^2vyudgrāhitamatirnīcaḥ sundaraṃ kurute kutaḥ
7.13
sundaraṃ manyate prāptaṃ yaḥ sveṣṭasye vacastadā
parasyāsundaraṃ sarvaṃ kenāsau bodhyate ^2 'dhamaḥ
7.14
yo jātyandhasamo mūḍhaḥ paravākyāvicārakaḥ
sa vyudgrāhī mataḥ prājñaiḥ svakīyāgrahasaktadhīḥ
7.15
śakyate mandaro^1 bhettuṃ jātu pāṇiprahārataḥ
pratibodhayituṃ śakyo vyudgrāhī na ca vākyataḥ
7.16
ajñānāndhaḥ śubhaṃ hitvā gṛhṇīte vastvasundaram
jātyandha iva sauvarṇaṃ dīno bhūṣaṇamāyasam^1
7.17
prapadyate sadā mugdho yaḥ sundaramasundaram
ucyate puratastasye na prājñena subhāṣitam^2
7.18
vañcyate sakalo loko lokaiḥ kāmārthalolupaiḥ
yatastataḥ sadā sadbhirvivecyaṃ 1 śuddhayā dhiyā
7.19
vyudgrāhī kathito viprāḥ kathyate pittadūṣitaḥ
idānīṃ śrūyatāṃ kṛtvā samādhānamakhaṇḍitam
7.20
ajaniṣṭa naraḥ kaścid vihvalībhūtavigrahaḥ
pittajvareṇa tīvreṇa vahnineva karālitaḥ1
7.21
tasya śarkarayā miśraṃ puṣṭituṣṭipradāyakam
adāyi kvathitaṃ1 kṣīraṃ pīyūṣamiva pāvanam
7.22
so 'manyatādhamastiktametannimbarasopamam1
bhāsvaraṃ bhāsvatastejaḥ kauśiko manyate tamaḥ2
7.23
itthaṃ naro bhavet kaścidyuktāyuktāvivecakaḥ1
mithyājñānamahāpittajvaravyākulitāśayaḥ2
7.24
tasya pradarśitaṃ tattvaṃ praśāntijananakṣamam
janmamṛtyujarāhāri durāpamamṛtopamam
7.25
kālakūṭopamaṃ mūḍho manyate bhrāntikārakam
janmamṛtyujarākāri sulabhaṃ hatacetanaḥ
7.26
so 'jñānavyākulasvānto bhaṇyate pittadūṣitaḥ
praśastamīkṣate sarvamapraśastaṃ sadāpi yaḥ
7.27
anyāyyaṃ manyate nyāyyamitthaṃ yo jñānavarjitaḥ
na kiṃcanopadeṣṭavyaṃ tasya tattvavicāribhiḥ
7.28
viparītāśayo 'vāci bhavatāṃ pittadūṣitaḥ
adhunā bhaṇyate cūtaḥ sāvadhānairniśamyatām
7.29
aṅgadeśe 'bhavaccampā nagarī vibudhārcitā
divīva svapsaroramyā hṛdyadhāmāmarāvatī
7.30
vinamramaulibhirbūpai rājābhūnnṛpaśekharaḥ
tatra sevyo 'marāvatyāṃ1 maghavāniva2 nākibhiḥ3
7.31
sarvarogajarācchedi sevyamānaṃ śarīriṇām
duravāpaṃ parairarhyaṃ ratnatrayamivārcitam
7.32
rūpagandharasasparśaiḥ sundaraiḥ sukhadāyibhiḥ
ānanditajanasvāntaṃ divyastrīyauvanopamam
7.33
ekamāmraphalaṃ tasya preṣitaṃ priyakāriṇo1
rājñā vaṅgādhināthena saurabhyākṛṣṭaṣaṭpadam2
7.34
tribhirviśeṣakam
jaharṣa dharaṇīnāthastasya darśanamātrataḥ
na kasya jāyate harṣo ramaṇīye nirīkṣite
7.35
ekenānena lokasya kaścidāgraphalena me
sarvarogahutāśena saṃvibhāgo na jāyate
7.36
yathā bhavanti bhūrīṇi1 kārayāmi tathā nṛpaḥ
dhyātveti vanapālasya samapyaṃ nyagadīditi
7.37
yathā bhavati bhadrāyaṃ cūto bhūriphalapradaḥ
tathā kuruṣva nītvā tvaṃ ropayasva vanāntare
7.38
natvoktvaivaṃ karomīti vṛkṣavṛddhiviśāradaḥ
sa vyavīvṛdhadāropya vanamadhye vidhānataḥ
7.39
so 'jāyata mahāṃścūto bhūribhiḥ khacitaḥ phalaiḥ
sattvāhlādakaraḥ sadyaḥ sacchāyaḥ sajjanopamaḥ
7.40
pakṣiṇā nīyamānasya sarpasya patitā vasā1
ekasyātha tadīyasya phalasyopari daivataḥ
7.41
tasyāḥ samastanindyāyāḥ2 saṃgena tam̐dapacyata
netrānandakaraṃ hṛdyaṃ jarāyā ivam̐ yauvanam4
7.42
apatat tatphalaṃ kṣipraṃ viṣatāpena tāpitam
anyāyenātiraudreṇa mahākulamivārcitam
7.43
ānīya vanapālena kṣitipālasya darśitam
tatpakvaṃ tuṣṭacittena sarvākṣaharaṇakṣamam
7.44
tanmākandaphalaṃ duṣṭaṃ viṣāktaṃ vikalātmanā
adāyi yuvarājasya rājñā dṛṣṭvā manoramam
7.45
prasāda iti bhāṣitvā tadādāya nṛpātmajaḥ
cakhādāsuharaṃ ghoraṃ kālakūṭamiva drutam
7.46
sa tatsvādanamātreṇa babhūva prāṇavarjitaḥ
jīvitaṃ harate kasya duṣṭasevā na kalpitā
7.47
vipannaṃ vīkṣya rājanyaṃ rājā cūtamakhaṇḍayat
udyānamaṇḍanībhūtaṃ kopānalavitāpitaḥ
7.48
kāsaśoṣajarākuṣṭacchardiśūlakṣayādibhiḥ
rogairjīvitanirviṇṇā duḥsādhyaiḥ pīḍitā janāḥ
7.49
niśamya viṣamākandaṃ khaṇḍitaṃ kṣitipālinā
ādāyākhādiṣuḥ sarve prāṇamokṣaṇakāṅkṣiṇaḥ
7.50
tadāsvādanamātreṇa sarvavyādhivivarjitāḥ
abhūvannikhilāḥ sadyo makaradhvajamūrtayaḥ
7.51
ākarṇya kalpatāṃ rājā tānāhūya savismayaḥ
pratyakṣīkṛtya duśchedaṃ viṣādaṃ tarasāgamat
7.52
vicitrapatrasaṃkīrṇaḥ kṣitimaṇḍalamaṇḍanaḥ
sarvāśvāsakaraścūto yaścakrīva mahodayaḥ
7.53
dūrīkṛtavicāreṇa kopāndhīkṛtacetasā
nirmūlakāṣamuttuṅgaḥ sa mayā kaṣitaḥ katham
7.54
avicārya phalaṃ dattaṃ hā kiṃ durmedhasā mayā
yadi dattaṃ kutaśchinnaścūto roganiṣūdakaḥ
7.55
itthaṃ vajrānaleneva durnivāreṇa saṃtatam
adahyata ciraṃ rājā paścāttāpena mānase
7.56
pūrvāpareṇa kāryāṇi vidadhātyaparīkṣya yaḥ
paścāttāpamasau tīvraṃ cūtaghātīva gacchati
7.57
avicārya janaḥ kṛtyaṃ yaḥ karoti durāśayaḥ
kṣipraṃ palāyate tasya samīhitamaśeṣataḥ
7.58
nirvicārasya jīvasya kopavyāhatacetasaḥ
hastībhavanti duḥkhāni sarvāṇi jananadvaye
7.59
nirvivekasya vijñāya doṣamityamavāraṇam
viveko hṛdi kartavyo lokadvayasukhapradaḥ
7.60
kṣetrakālabaladravyayuktāyuktapurogamāḥ
vicāryyāḥ sarvadā bhāvā viduṣā hitakāṅkṣiṇā
7.61
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca parametadvibhedakam
prathamā yadvicārajñā nirvicārāḥ punaḥ pare
7.62
asūciṃ cūtaghātītthaṃ bahirbhūtavicāriṇaḥ
sāṃprataṃ kathyate kṣīraṃ śrūyatāmavadhānataḥ
7.63
chohāraviṣaye khyāte sāgarācāravedakaḥ
vaṇik sāgaradatto 'bhūjjalayātrauparāyaṇaḥ
7.64
uttīrya sāgaraṃ nakramakaragrāhasaṃkulam
ekadā potamāruhya cauladvīpamasau gataḥ
7.65
vāṇī jineśvarasyeva sukhadānapaṭīyasī
gacchatā surabhirnītā tenaikā kṣīradāyinī
7.66
gatvā dvīpapatirdṛṣṭo vaṇijā tena tomaraḥ
prābhṛtaṃ purataḥ kṛtvā vyavahārapaṭīyasā
7.67
anyedyuḥ pāyasīṃ nītvā śubhasvādāṃ sudhāmiva
tomaro vīkṣitastena kāyakāntivitāraṇīm
7.68
saṃskṛtya 1 sundaraṃ dadhnā śālyodanamanuttamam
dattvā tenekṣito 'nyedyuḥ pīyūṣamiva durlabham
7.69
alabdhapūrvakaṃ bhuktvā miṣṭamāhāramujjvalam
prahṛṣṭacetasāvāci tomareṇa sa vāṇijaḥ
7.70
vaṇikpate tvayā divyaṃ kvedṛśaṃ labhyate 'śanam
tenāvāci mamedṛkṣaṃ kuladevyā pradīyate
7.71
bhaṇito mlecchanāthena tenāsau vāṇijastataḥ
svakīyā dīyatāṃ bhadra mameyaṃ kuladevatā
7.72
vaṇijoktaṃ tadātmīyāṃ dadāmi kuladevatām
dadāsi kāṅkṣitaṃ dravyaṃ yadi dvīpapate mama
7.73
dvīpeśena tato 'vāci mā kārṣīrbhadra saṃśayam
gṛhāṇa vāñchitaṃ dravyaṃ 1 dehi me kuladevatām
7.74
manīṣitaṃ tato dravyaṃ gṛhītvā vāṇijo gataḥ
samarpya naicikīṃ tasya potenottīrya sāgaram
7.75
tomareṇoditānyedyuḥ puraḥ pātraṃ nidhāya gauḥ
dehi taṃ divyamāhāraṃ vāṇijasya dadāsi yam
7.76
teneti bhāṣitā dhenurmūkībhūya vyavasthitā
kāmukenāvidagdhena1 vidagdheva vilāsinī
7.77
avadantīṃ punaḥ proktā yaccha me kuladevate
prasādenāśanaṃ divyaṃ bhaktasya kuru bhāṣitam
7.78
mūkīṃ dṛṣṭvāmunāvādi prātardadyā mamāśanam
smaranto śreṣṭhino devi tvaṃ tiṣṭhādya nirākulā
7.79
dvitīye vāsare 'vāci nidhāyāgre viśālikām1
svasthobhūtā mamedānīṃ dehi bhojyaṃ manīṣitam
7.80
dṛṣṭvā vācaṃyamībhūtāṃ kruddhacittastadāpi tām
dvīpato ghāṭayāmāsa preṣyakarmakarānasau
7.81
vīkṣadhvamasya mūḍhatvaṃ yo2 nedamapi budhyate
yācitā na payo datte gauḥ kasyāpi kadācana
7.82
payo dadāno surabhirnirastā mlecchena mūḍhena mudhā praśastā
ajñānahaste patitaṃ mahārghaṃ palāyate ratnamapārthameva
7.83
dadāti dhenurvyavatiṣṭhamānaṃ dugdhaṃ vidhānena vinā na śuddham
cāmīkaraṃ grāvaṇi vidyamānaṃ na vyaktimāyāti hi karmahīnam
7.84
idaṃ kathaṃ sidhyati kāryajātaṃ hāniṃ kathaṃ yāti kathaṃ ca vṛddhim
itthaṃ na yo dhyāyati sarvakālaṃ sa duḥkhamabhyeti bhavadvaye 'pi
7.85
yo na vicāraṃ racayati sāraṃ mānaniviṣṭo manasi nikṛṣṭaḥ
mlecchasamāno vyapagatamānaḥ sa kṣatakāryo budhaparihāryaḥ
7.86
mlecchanarendro vipadamasahyāṃ gāṃ nayati sma vyapagatabuddhiḥ
doṣamaśeṣaṃ vrajati samasto mūrkhamupetaḥ sphuṭamanivāryam
7.87
maurkhyasamānaṃ bhavati tamo no jñānasamānaṃ bhavati na tejaḥ
janmaṃsamāno bhavati na śatrurmokṣasamāno bhavati na bandhuḥ
7.88
uṣṇamarīcau timiranivāsaḥ śītalabhāvo viṣamamarīcau
syādatha tāpaḥ śiśiramarīcau jātu vicāro bhavati na mūrkhe
7.89
śvāpadapūrṇaṃ varamavagāhyaṃ kakṣamupāsyo varamahirājaḥ
vajrahutāśo varamanugamyo jātu na mūrkhaḥ kṣaṇamapi sevyaḥ
7.90
andhasya nṛtyaṃ badhirasya gītaṃ kākasya śaucaṃ mṛtakasya bhojyam
napuṃsakasyātha vṛthā kalatraṃ mūrkhasya dattaṃ sukhakāri ratnam
7.91
iyaṃ kathaṃ dāsyati me payo gauridaṃ na yaḥ pṛcchati mugdhabuddhiḥ
dattvā dhanaṃ dhenumupādadāno mlecchena tenāsti samo na mūrkhaḥ
7.92
gṛhṇāti yo bhāṇḍamabudhyamānaḥ pṛcchāmakṛtvā draviṇaṃ vitīrya
malimlucānāṃ vipine saśaṅke dadātyamūlyaṃ grahaṇāya ratnam
7.93
mānaṃ nirākṛtya samaṃ vinītairajñāyamānaṃ paripṛcchaca sadbhiḥ
sarvaṃ vidheyaṃ1 vidhināvadhāryaṃ2 grahītukāmairubhayatra saukhyam
7.94
rāgatā dveṣato mohataḥ kāmataḥ kopato mānato lobhato jāḍyataḥ
kurvate ye vicāraṃ na durmedhasaḥ pātayante nije mastake te1 'śanim2
7.95
durbhadyadarpādriśirodhirūḍhaḥ paraṃ na yaḥ pṛcchati durvidagdhaḥ
dvīpādhipasyeva payaḥ pavitraṃ ratnaṃ karaprāptamupaiti nāśam
7.96
vihitavinayāḥ pṛṣṭvā samyagvicārya vibhāvya ye
manasi sakalaṃ yuktāyuktaṃ sadāpi vitanvate1
prathitayaśaso labdhvā saukhyaṃ manuṣyanilimpayo2ramitagatayaste nirvāṇaṃ śrayanti nirāpadaḥ
7.96.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ saptamaḥ paricchedaḥ ||7