Dharmapariksha 8
Dharmaparīkṣā 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.95 — 1 part
8.1
athedaṃ kathitaṃ kṣīraṃ prāptaṃ mlecchena nāśitam
avāpyājñāninā dhvastaḥ sāṃprataṃ kathyate 'guruḥ
8.2
magadhe viṣaye rājā khyāto gajaratho 'jani
arātimattamātaṅgakumbhabhedanakesarī
8.3
krīḍayā vipulakrīḍo nirgato bahirekadā
davīyaḥ1 sa gato hitvā sainyaṃ mantridvitīyakaḥ
8.4
dṛṣṭvaikamagrato bhṛtyaṃ bhūpo 'bhāṣata mantriṇam
ko 'yaṃ vā kasya bhṛtyo 'yaṃ putro 'yaṃ kasya kathyatām
8.5
mantrī tato 'vadaddeva khyāto 'yaṃ hālikākhyayā
harermahattarasyātra tanūjastava sevakaḥ
8.6
devakīyakramāmbhojasevanaṃ kurvataḥ sadā
dvādaśaitasya vartante varṣāṇi kleśakāriṇaḥ
8.7
mantrī bhūpatinābhāṇi virūpaṃ bhavatā kṛtam
bhadredaṃ gaditaṃ yanna mamāsya kleśakāraṇam
8.8
padātiṃ kliṣṭamakliṣṭaṃ bho sevakamasevakam
samastaṃ mantriṇā jñātvā kathanīyaṃ mahīpateḥ
8.9
svādhyāyaḥ sādhuvargeṇa gṛhakṛtyaṃ kulastriyā
prabhukṛtyamamātyena cintanīyamaharniśam
8.10
tato bhūpatināvāci hālikastuṣṭacetasā
śaṅkharāṭhāmidhaṃ bhadra maṭambaṃ svīkuruttamam
8.11
yuktaṃ bhadra gṛhāṇedaṃ grāmaiḥ pañcaśatapramaiḥ
dadānairvāñchitaṃ vastu kalpavṛkṣairivāparaiḥ
8.12
hālikena tato 'vāci niśamya nṛpatervacaḥ
kiṃ kariṣyāmyahaṃ grāmairekākī deva bhūribhiḥ
8.13
grahītuṃ tasya yujyante dīyamānāḥ sahasraśaḥ
grāmāḥ padātayo yasya vidyante pratipālakāḥ
8.14
sa tato gadito rājñā bhadra grāmairmanoramaiḥ
vidyamānaiḥ svayaṃ bhṛtyā bhaviṣyanti prapālakāḥ
8.15
grāmebhyo jāyate dravyaṃ dravyato bhṛtyasaṃpadaḥ1
bhṛtyairniṣevyate rājā dravyato nottamaṃ param
8.16
kulīnaḥ paṇḍito mānyaḥ śūro nyāyaviśāradaḥ
jāyate dravyato martyo vidagdho dhārmikaḥ priyaḥ
8.17
yogino vāgmino1 dakṣā vṛddhāḥ śāstraviśāradāḥ
sarve dravyādhikaṃ bhaktyā sevante cāṭukāriṇaḥ
8.18
viśīrṇāṅghrikaraghrāṇaṃ kuṣṭhinaṃ draviṇeśvaram
āliṅgya śerate rāmā navayauvanabhūṣitāḥ
8.19
sarve karmaṃkarāstasya sarve tasya priyaṃkarāḥ
sarve vaśaṃvadāstasya dravyaṃ yasyāsti mandire
8.20
bāliśaṃ śaṃsati1 prājñaḥ śūro bhīruṃ niṣevate
pāpinaṃ dhārmikaḥ stauti saṃpadā sadanīkṛtam
8.21
cakriṇaḥ keśavā rāmāḥ sarve grāmaprasādataḥ
parāsādhāraṇaśrīkā gauravaṃ pratipedire1
8.22
tato 'jalpaudasau deva dīyatāṃ me prasādataḥ
kṣetramekaṃ sadākṛṣyaṃ vṛkṣakūpavivarjitam
8.23
tato 'dhyāsīnnṛpo nāyamātmano budhyate hitam
vidyate dhiṣaṇā śuddhā hālikānāṃ kuto 'thavā
8.24
ukto mantrī tato rājñā jīvatādeṣa dīyatām
kṣetramāguravaṃ bhadra kāṣṭhaṃ vikrīya bapuṃṭaḥ
8.25
adarśayattato mantrī kṣetraṃ tasyāgurudrumaiḥ
iṣṭavastupradaiḥ kīrṇaṃ kalpapādapasaṃnibhaiḥ
8.26
tato 'dhyāsīdasāvevamaho rājaiṣa tṛṣṇikaḥ
adatta kīdṛśaṃ kṣetraṃ vyākīrṇaṃ vividhairdrumaiḥ
8.27
paulastyaimañjanacchāyaṃ vistīrṇaṃ nirupadravam
chinnaṃ bhinnaṃ mayā kṣetraṃ yācitaṃ dattamamyathā
8.28
gṛhṇāmīdamapi kṣetraṃ kariṣyāmi svayaṃ śubham
yadīdamapi no datte rājā kiṃ kriyate tadā
8.29
tataḥ prasāda ityuktvā gehamāgatya hālikaḥ
kuṭhāraṃ śātamādāya kudhīḥ kṣetramaśiśriyat
8.30
vyākṛṣṭabhṛṅgasaurabhyavyāmoditadigantarāḥ
unnatāḥ saralāḥ sevyāḥ sajjanā iva śarmadāḥ
8.31
durāpā dravyadāśchittvā dagdhāstenāgurudrumāḥ
nirvivekā na kurvanti praśastaṃ kvāpi sairikāḥ
8.32
kṛṣikarmocitaṃ sadyaḥ śuddhaṃ hastatalopamam
akāri hālikenedamanyāyeneva mandiram
8.33
toṣato darśitaṃ tena rājñaḥ kṣetraṃ viśodhitam
ajñānenāpi tuṣyanti nīcā darpaparāyaṇāḥ
8.34
hāliko bhaṇito rājñā kiṃ kimuptaṃ tvayedṛśe
tenoktaṃ kodravā deva samyakkṛṣṭā mahāphalāḥ
8.35
vilokya durmatiṃ tasya bhūbhujā bhaṇito halī
dagdhānāmatra vṛkṣāṇāṃ kiṃ re kiṃcana vidyate
8.36
hastamātraṃ tatastena khaṇḍamānīya darśitam
dagdhaśeṣatarorekaṃ rājñā dṛṣṭvā sa bhāṣitaḥ
8.37
vikrīṇīṣvedamaṭṭe1 tvaṃ nītvā bhadra laghu2 vraja
tenoktaṃ deva kiṃ mūlyaṃ kāṣṭhasyāsya bhaviṣyati
8.38
hasitvā bhūbhujābhāṣi hāliko buddhidurvidhaḥ
tadeva bhadra gṛhṇīyādyatte dāsyati vāṇijaḥ
8.39
haṭṭe tena tato nītaṃ kāṣṭhakhaṇḍaṃ vilokya tam
dīnārapañcakaṃ mūlyaṃ tasya prādatta vāṇijaḥ
8.40
hāliko 'sau tato dadhyau1 viṣādānalatāpitaḥ
ajñātvā kurvataḥ kāryaṃ tāpaḥ kasya na jāyate
8.41
yadīyallabhyate dravyaṃ khaṇḍenaikena vikraye1
samastānāṃ tadā mūlyaṃ vṛkṣāṇāṃ kena gaṇyate
8.42
nidhānasadṛśaṃ kṣetraṃ vitīrṇaṃ1 mama bhūbhujā
ajñāninā bata vyarthaṃ hāritaṃ pāpinā mayā
8.43
akariṣyamahaṃ rakṣāṃ drumāṇāṃ yadi yatnataḥ
abhaviṣyattadā dravyamājanmasukhasādhanam
8.44
itthaṃ sa hāliko dūnaḥ1 paścāttāpāgninā ciram
duḥsahenānivāryeṇa virahīva2 manobhuvā3
8.45
mahārambheṇa yaḥ prāpya dravyaṃ nāśayate 'dhamaḥ
halīva labhate tāpaṃ durnivāramasau sadā
8.46
sārāsārāṇi yo vetti na vastūni nirastadhīḥ
nirasyati karaprāptaṃ ratnameṣo 'nyadurlabham
8.47
sa haimena halenorvīmarkamūlāya karṣati
heyādeyāni vastūni yo nālocayate kudhīḥ
8.48
lāṅgalīvāsti yadyatra sārāsāravivecakaḥ
bibhemi pṛcchyamāno 'pi tadā vaktumahaṃ dvijāḥ
8.49
durāpāguruvicchedī bhāṣito nirvicārakaḥ
yuṣmākaṃ candanatyāgī śrūyatāṃ bhāṣyate 'dhunā
8.50
madhyadeśe sukhādhāre mahanīye kurūpame
rājā śāntamanā nāmnā mathurāyāmajāyata
8.51
ekadā durnivāreṇa grīṣmārkeṇeva sindhuraḥ
pittajvareṇa dhātrīśo vihvalo 'jani pīḍitaḥ
8.52
tīvreṇa tena tāpena taptaścalacalāyitaḥ
śayane komale 'rkeṇa svalpe matsya ivāmbhasi
8.53
tasyopacaryamāṇo 'pi bhaiṣajyairvīryadhāribhiḥ
tāpo 'vardhata duśchedaḥ kāṣṭhairiva vibhāvasuḥ
8.54
1cikitsāmaṣṭadhā vaidyā vidanto 'pyabhavan kṣamāḥ
tāpasya sādhane nāsya durjanasyeva sajjanāḥ
8.55
taṃ vardhamānamālokya dāhaṃ dehe mahīpateḥ
mantriṇā ghoṣaṇākāri mathurāyāmaśeṣataḥ1
8.56
dāhaṃ nāśayate rājño yaḥ kaścana śarīrataḥ
grāmāṇāṃ dīyate tasya śatamekaṃ sagauravam
8.57
kaṇṭhābharaṇamutkṛṣṭaṃ mekhalā khalu durlabhā
dīyate vastrayugmaṃ ca rājñā parihitaṃ nijam
8.58
dārthaṃ1 candanasyaiko vāṇijo nirgato bahiḥ
dadarśa daivayogena rajakasya karasthitam
8.59
gośīrṣacandanasyedaṃ tena jñātvāliṃsaṃgatam
bhaṇito 'sau tvayā bhadra kva labdhaṃ nimbakāṣṭhakam
8.60
tenāvādi mayā prāptaṃ vahamānaṃ nadījale
vaṇijoktamidaṃ dehi gṛhītvā kāṣṭhasaṃcayam
8.61
sādho gṛhāṇa ko doṣaste'noktveti vicetasā
ādāya dārusaṃdohaṃ vitīrṇaṃ vāṇijāya tat
8.62
vaṇijāgatya vegena gharṣitvā buddhiśālinā
vilipto bhūpaterdehaścandanenāmunābhitaḥ
8.63
tasya sparśena niḥśeṣastāpo rājñaḥ palāyitaḥ
iṣṭasyeva kalatrasya durucchedo viyoginaḥ
8.64
pūjito vāṇijo rājñā dattvā bhāṣitamañjasā
upakāro gariṣṭhānāṃ kalpavṛkṣāyate kṛtaḥ
8.65
kāṣṭhaprasādataḥ pūjāṃ vāṇijasya niśamya tām
sa' śirastāḍamākrandīdrajakaḥ śokatāpitaḥ
8.66
āgatya jñāyamānena vimohya vaṇijā tataḥ
hā kathaṃ vañcito 'nena yameneva durātmanā
8.67
nimbamuktvā gṛhītaṃ me' gośīrṣaṃ candanaṃ katham
yamo 'pi vañcyate nūnaṃ vāṇijaiḥ satyamocibhiḥ
8.68
itthaṃ śokena ghoreṇa rajako dahyate 'niśam
ajñāne vartamānānāṃ jāyate na sukhāsikā1
8.69
ekasya nimbakāṣṭhasya kāṣṭhānāṃ nivahaṃ katham
dadāti vāṇijo nedaṃ parivartoṃ1 vyabudhyata
8.70
duśchedyaṃ sūryaraśmīnāmagamyaṃ candrarociṣām
durvāramidamajñānaṃ tamaso 'pi paraṃ1 tamaḥ
8.71
cittena vīkṣate tattvaṃ dhvāntamūḍho na cakṣuṣā
ajñānamohitasvānto na cittena na cakṣuṣā
8.72
parivartasamo1 viprā vidyate yadi kaścana
bibhemyahaṃ tadā tattvaṃ pṛcchyamāno 'pi bhāṣitum
8.73
itthaṃ sucandanatyāgī bhāṣito jñānadurvidhaḥ
sarvaṃnindāspadaṃ mūrkhaḥ sāṃprataṃ pratipādyate 1
8.74
catvāro 'tha mahāmūrkhā gacchantaḥ kvāpi līlayā
mumukṣumekamadrākṣujineśvaramivānagham
8.75
voranātho 'pyanistriṃśaḥ1 sūnṛto dvaiyavādyapi
cittahāryo 'pi niḥsteyo niṣkāmo3 'pi mahābalaḥ
8.76
dhṛtagrantho1 'pi nirgranthaḥ samalāṅgo 'pi nirmalaḥ
guptimānapi nibandho virūpo 'pi janapriyaḥ
8.77
mahāvrataniviṣṭo 'pi yo 'ndhakārātimardakaḥ
samastadvandvamukto 'pi samitonāṃ pravartakaḥ
8.78
rakṣako 'pyaṅgivargasya dharmamārgaṃṇakovidaḥ
satyāropitacitto 'pi vṛṣavṛddhividhāyakaḥ
8.79
ambhodhiriva gambhīraḥ suvarṇādririva sthiraḥ
vivasvāniva tejasvī kāntimāniva candramāḥ
8.80
ibhārātiravābhītaḥ kalpaśākhīva kāmadaḥ
cairaṇyuriva niḥsaṃgo devamārga ivāmalaḥ
8.81
niḥpīḍitāśeṣaśarīrarāśibhiḥ kṣaṇena pāpaiḥ kṣatadṛṣṭivṛttibhiḥ
niṣevamāṇā janatā vimucyate vibhāsvaraṃ yaṃ śiśirairivānalam
8.82
purandarabrahmāsurāriśaṃkarā vinirjitā yena nihatya mārgaṇaiḥ
prapedire duḥkhaśatāni sarvadā jaghāna taṃ yo madanaṃ sudurjayam
8.83
smaraṃ jitasvargigaṇaṃ jigāya yaḥ kathaṃ na so 'smān tarasā vijeṣyate
itīva bhītā balinaḥ krudhādayaḥ siṣevire yaṃ na mahāparākramam
8.84
tapāṃsi bheje na tamāṃsi yaḥ sadā kathā babhāṣe vikathā na ninditāḥ
jaghāna doṣānna guṇānanekaśo mumoca nidrāṃ na jinendrabhāratīm
8.85
cakāra yo viśvajanīnaśāsanaḥ samastalokapratibodhamañjasā
vibuddhaniḥśeṣacarācarasthitirjinendravaddevanarendravanditaḥ
8.86
nivāritākṣaprasaro 'pi tattvataḥ padārthajātaṃ nikhilaṃ vilokate
prapālitasthāvarajaṅgamo 'pi yaścakāra bāḍhaṃ viṣayapramardanam
8.87
guṇāvanaddhau padapaṅkajaplavāvapārasaṃsārapayovitārakau
vavandire tasya munīśvarasya te vasuṃdharāpṛṣṭhaniviṣṭamastakāḥ
8.88
prarūḍhapāpādrivibhedanāśinīṃ sa dharmavṛddhiṃ vitatāra saṃyataḥ
sakṛccaturṇāmapi duḥkhahāriṇīṃ sukhāya teṣāmanavadyaceṣṭitaḥ
8.89
upetya te yojanamekamargalaṃ visaṃvadanti sma parasparaṃ jaḍāḥ
manīṣitāśeṣaphalapradāyinī kuto hi saṃvittirapāstacetasām
8.90
avocadeko mama me paraḥ paro mamāśiṣaṃ sādhuradatta me 'paraḥ
prajalpatāmitthamabhūdanirgalaścirāya teṣāṃ hatacetasāṃ kaliḥ
8.91
ajalpadekaḥ kimapārthakaṃ jaḍā vidhīyate rāṭirasau munīśvaraḥ
prapṛcchayatāmetya viniścayapradastamāṃsi tiṣṭhanti na bhāskare sati
8.92
idaṃ vacastasya niśamya te 'khilā munīndramāsādya babhāṣire jaḍāḥ
adāstadā yāṃ munipuṃgavāśiṣaṃ prasādataḥ sā vada kasya jāyatām
8.93
tato 'munovāci bhavatsu yo jaḍo vinindito mūrkhatamo 'sti tasya sā
tataḥ sma sarve 'hamahaṃ vadantyamī parābhavaḥ kvāpi na sahyate janaiḥ
8.94
niśamya teṣāṃ kadanaṃ durattaraṃ jagāda sādhuḥ samupelya pattanam
vivecayadhvaṃ budhalokavākyato jaḍā jaḍatvaṃ kalimatra kārṣu mā
8.95
śrutvā sādhoramitagatayo vācamenāṃ jaḍāste
jagmuḥ sarve jhaṭiti nagaraṃ rāṭimalyasya tuṣṭāḥ
tiryañco 'pyāmuditahṛdayāḥ kurvate sādhuvākyaṃ
saṃjñāvanto bhuvanamahitaṃ mānavāḥ kiṃ na kuryuḥ
8.95.p1
iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāmaṣṭamaḥ paricchedaḥ ||8
Discussed in (1)
- Altindische Grammatik — Wackernagel & Debrunner 1896, German